Ўзбекистон соғлиқни сақлаш тизими: статистика ва халқаро рейтинглар нималарни кўрсатади?

Ўзбекистон халқаро соғлиқни сақлаш рейтингларида қандай ўринда?

«Numbeo» халқаро онлайн платформаси маълумотларига кўра, 2026-йилнинг июн ойида Ўзбекистон соғлиқни сақлаш индекси бўйича дунёда 49-ўринни эгаллаган. Мамлакатнинг кўрсаткичи 100 баллдан 64,4 баллни ташкил этган. Бу индекс одамларнинг тиббий хизматлар ҳақидаги фикрлари асосида шакллантирилади. Унда тиббий хизматлардан фойдаланиш имконияти, шифохоналарнинг ҳолати ва бошқа омиллар ҳисобга олинади.

Таққослаш учун:

Ўзбекистон — 49-ўрин, 64,4 балл. Россия — 60-ўрин, Қозоғистон — 61-ўрин, Тайван — 87,1 балл, Жанубий Корея — 83 балл, Япония — 79,9 балл.

Рейтингнинг юқори ўринларида Нидерландия, Австрия, Финляндия каби давлатлар ҳам бор. Уларнинг кўрсаткичлари 77 баллдан юқори.

Аммо бу рейтингни тўғри тушуниш муҳим. У давлатдаги тиббиёт мутлақо яхши ёки ёмон эканини аниқ белгилаб бермайди. Асосан, одамларнинг ўз мамлакатидаги тиббий хизматлардан қанчалик мамнун эканини кўрсатади.

Масалан, АҚШ соғлиқни сақлашга аҳоли жон бошига йилига тахминан 13,5 минг доллар сарфлайди. Шунга қарамай, ушбу рейтингда 101 та давлат орасида 41-ўринни эгаллаган. Бунинг сабаблари бор: тиббий хизматлар қимматлиги, суғуртаси бўлмаган одамларнинг даволанишда қийналиши ва йирик шаҳарлардаги шифохоналарда навбатларнинг кўплиги.

Тайванда эса соғлиқни сақлаш учун аҳоли жон бошига тахминан 2,4 минг доллар сарфланса-да, одамларнинг тиббий хизматлардан мамнунлиги юқори. Демак, тиббиётга кўп пул сарфлашнинг ўзи аҳолининг тиббий хизматлардан мамнун бўлишини кафолатламайди.

Ўзбекистонликларнинг 82 фоизи тиббиёт тизимидан мамнун

«STADA» халқаро фармацевтика компанияси 2026-йилда 20 та мамлакат фуқаролари ўртасида сўровнома ўтказган. Ўзбекистон ҳам ушбу тадқиқотда қатнашган. «STADA Health Report — 2026» ҳисоботига кўра, Ўзбекистондаги респондентларнинг 82 фоизи мамлакат соғлиқни сақлаш тизимидан мамнунлигини билдирган. Яъни улар тиббий хизматлардан фойдаланиш ҳолатини ижобий баҳолаган.

Таққослаш учун, Ўзбекистон — 82 фоиз, тадқиқотда қатнашган 20 та мамлакат бўйича ўртача кўрсаткич — 56 фоиз, Қозоғистон — 43 фоиз.

Бу натижага кўра, Ўзбекистон аҳолининг тиббиёт тизимидан мамнунлиги бўйича энг юқори кўрсаткичларга эга учта давлат қаторига кирган. Бироқ одамларнинг тиббиёт тизимидан мамнунлиги барча муаммолар ҳал бўлганини англатмайди. Шу сўровноманинг бошқа натижалари ҳам бунга мисол бўла олади.

Ўзбекистонда одамлар кўпроқ ўзини ўзи даволашга мойил

Тадқиқот натижаларига кўра, ўзбекистонлик респондентларнинг 92 фоизи касал бўлиб қолса, мустақил равишда даволанишга тайёр эканини билдирган. Бундан ташқари, сўровномада қатнашганларнинг 22 фоизи ўзини ўзи даволаш жараёнида салбий оқибатларга дуч келганини айтган. Бу нимани англатади?

Масалан, одам касал бўлиб қолса, шифокорга бормасдан интернетдан дори ҳақида маълумот қидириши ёки танишларининг маслаҳатига амал қилиши мумкин. Аммо касалликнинг сабабини билмасдан дори ичиш соғлиқ учун зарарли бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, респондентларнинг 55 фоизи соғлиқ билан боғлиқ масалаларда сунъий интеллектдан фойдаланишини билдирган. Жумладан, 15 фоизи шифокор қўйган ташхисни интернет орқали яхшироқ тушунишга ҳаракат қилади. 21 фоизи эса шифокор қабулидан кейин касаллик ҳақида қўшимча маълумот излайди.

Сунъий интеллектдан фойдаланишнинг ўзи ёмон эмас. У маълумот олиш ва айрим тушунарсиз атамаларни англашга ёрдам бериши мумкин. Аммо сунъий интеллект шифокорнинг ўрнини боса олмайди ва унинг тавсияларига асосланиб, мустақил равишда даволаниш хавфли бўлиши мумкин.

Одамларнинг шифокордан ташқари бошқа манбалардан ҳам жавоб излашига турли сабаблар бўлиши мумкин. Масалан, улар шифокор билан суҳбатда барча саволларига жавоб ололмаган бўлиши ёки касаллиги ҳақида кўпроқ билишни исташи мумкин.

Қишлоқларда тиббий хизматлар етарли эмасми?

Сўровнома натижалари Ўзбекистон соғлиқни сақлаш тизимида ҳал қилиниши керак бўлган муаммолар ҳам борлигини кўрсатади. Респондентларнинг фикрига кўра, 59 фоиз одам иқтисодий жиҳатдан ривожланиши сустроқ ҳудудлар ва қишлоқларда тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятини яхшилаш керак, деб ҳисоблайди. Тахминан учдан бир қисми шифокорлар етишмаслиги ва бирламчи тиббий ёрдам қамрови етарли эмаслигини таъкидлаган. 48 фоизи мавжуд тиббий скрининг текширувларининг бирортасидан ҳам ўтмаганини билдирган.

Скрининг — касалликни дастлабки босқичда аниқлаш учун одамларни махсус текширувлардан ўтказишдир. Масалан, айрим саратон турлари ёки бошқа касалликларни аломатлар пайдо бўлишидан олдин аниқлашга ёрдам берадиган текширувлар шулар жумласидандир.

Тадқиқотда 2025-йилда скринингдан ўтмаганлар улуши 39 фоизни ташкил этган бўлса, 2026-йилда бу кўрсаткич 48 фоизга етган. Бу эса профилактик текширувларда аҳолининг иштирокини ошириш кераклигини кўрсатади.

Ўзбекистонда шифохоналар ва шифокорлар сони ошмоқда

Ўзбекистон Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, сўнгги йилларда соғлиқни сақлаш соҳасига ажратилаётган маблағ ва тиббий инфратузилма ҳажми ошган. Асосий ўзгаришлар қуйидагича:

Давлат харажатлари: 2020–2024-йилларда соғлиқни сақлашга ажратилган маблағ 72,4 фоизга ошиб, 33,4 триллион сўмга етган.

Шифохоналар сони: 2020-йилдаги тахминан 1 200 тадан 2025-йилда қарийб 2 000 тага етган.

Шифокорлар билан таъминланганлик: 2020-йилда ҳар 10 минг кишига 27 нафар шифокор тўғри келган бўлса, кейинги маълумотларда бу кўрсаткич 29,7 нафарга етган.

Шифохона ўринлари: ҳар 10 минг кишига тўғри келадиган ўринлар сони 46,6 тадан 48,1 тага ошган.

Бу рақамлар Ўзбекистонда тиббий инфратузилма ривожланаётганини кўрсатади. Лекин шифохоналар ва шифокорлар сонининг кўпайиши аҳолига кўрсатилаётган хизматлар сифати ҳам худди шу даражада ошганини англатмайди. Буни тушуниш учун Ўзбекистон кўрсаткичларини бошқа давлатлар билан солиштириш керак.

Ўзбекистон қўшни давлатлардан ортда қолмоқдами?

Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги (МДҲ) Статистика қўмитасининг «МДҲ мамлакатларида соғлиқни сақлаш» тўпламидаги 2024-йил маълумотларига кўра, Ўзбекистонда аҳоли жон бошига тўғри келадиган шифокорлар ва шифохона ўринлари сони айрим қўшни давлатларга нисбатан камроқ.

Жадвалдан кўриниб турибдики, Ўзбекистонда ҳар 10 минг кишига тўғри келадиган шифокорлар сони Россия ва Беларусга қараганда анча кам. Шифохона ўринлари бўйича ҳам фарқ мавжуд. Бу нимани англатади?

Аҳоли сонига нисбатан шифокорлар кам бўлса, айрим ҳудудларда шифокорга ёзилиш қийинлашиши, навбатлар кўпайиши ёки бир шифокорнинг зиммасига кўпроқ бемор тушиши мумкин. Шифохона ўринларининг камлиги эса беморларни ётқизиб даволаш имкониятларига таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун фақат янги шифохоналар қуриш эмас, балки малакали шифокорлар сонини кўпайтириш ва тиббий хизматларни ҳудудлар бўйича тенгроқ тақсимлаш ҳам муҳим.

Ўзбекистонда айрим касалликлар кўпроқ қайд этилмоқда

МДҲ статистика тўпламидаги маълумотларга кўра, 2024-йилда Ўзбекистонда айрим касалликлар бўйича биринчи марта аниқланган ҳолатлар бошқа МДҲ давлатларига нисбатан юқори бўлган.

Бирламчи касалланиш — маълум бир даврда касаллик биринчи марта аниқланган ҳолатлар сони. Бу кўрсаткич аввалдан касал бўлган барча одамларнинг умумий сонини англатмайди. Мисол тариқасида қуйидаги касалликларни кўриб чиқамиз:

Эндокрин тизим касалликлари

Эндокрин тизим организмдаги гормонлар ишлаб чиқарилиши ва фаолиятини бошқаради. Ушбу тизим билан боғлиқ касалликларга, масалан, қандли диабет ва қалқонсимон без касалликлари киради. 2024-йилда Ўзбекистонда ҳар 100 минг кишига 2,9 мингта бирламчи эндокрин касаллик ҳолати тўғри келгани қайд этилган. Мақолада келтирилишича, бу кўрсаткич Қозоғистон ва Россиядагидан тахминан икки баравар юқори.

Овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари

Ўзбекистонда овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари бўйича ҳар 100 минг кишига 10,9 мингта бирламчи ҳолат қайд этилган. Бошқа МДҲ давлатларида эса бу кўрсаткич 2,1 мингдан 3,9 мингтагача бўлган. Бу жуда катта фарқ. Аммо бундай рақамларни таҳлил қилишда фақат касалликлар сонига қараб хулоса чиқариш тўғри эмас. Касалликларни аниқлаш даражаси, одамларнинг шифокорга мурожаат қилиши ва статистикани юритиш усуллари ҳам натижаларга таъсир қилиши мумкин.

Мақолада Ўзбекистонда юқумли ва паразитар касалликлар, шунингдек, юрак-қон томир тизими касалликлари бўйича ҳам айрим юқори кўрсаткичлар қайд этилгани айтилади.

Гипертония ва саратон бўйича вазият қандай?

Гипертония

Гипертония — қон босимининг доимий равишда юқори бўлиши. У юрак хуружи ва инсульт каби жиддий касалликлар хавфини ошириши мумкин. 2024-йилда Ўзбекистонда ҳар 100 минг кишига 1,3 мингта янги гипертония ҳолати тўғри келган. Мақолада таққосланган бешта МДҲ давлати орасида Ўзбекистон ушбу кўрсаткич бўйича Россиядан кейин иккинчи ўринда қайд этилган. Бу ҳолат қон босимини мунтазам текшириш, касалликни эрта аниқлаш ва унинг олдини олиш муҳимлигини кўрсатади.

Саратон касалликлари

2024-йилда Ўзбекистонда ҳар 100 минг кишига 75,9 та янги саратон ҳолати қайд этилган. Россияда эса бу кўрсаткич 478,1 тани ташкил этган. Бир қарашда, Ўзбекистондаги рақам анча яхши кўринади. Аммо бу ерда муҳим жиҳат бор: саратон касалликларининг кам қайд этилиши уларнинг аслида ҳам кам эканини англатмаслиги мумкин.

Масалан, одамлар текширувдан кам ўтса ёки касаллик кеч аниқланса, янги ташхислар статистикада камроқ кўриниши мумкин. Шунинг учун саратон билан боғлиқ вазиятни тўлиқ тушуниш учун қуйидаги маълумотлар ҳам зарур:

Саратон касалликларининг қанча қисми эрта босқичда аниқланади? Ташхис қўйилгандан кейин беморларнинг қанча қисми беш йил ёки ундан кўпроқ яшайди? Саратон туфайли вафот этаётганлар сони қанча? Аҳоли саратон касалликлари бўйича текширувлардан қанчалик мунтазам ўтади?

Мақолада қайд этилишича, Ўзбекистон бўйича бу каби батафсил маълумотлар очиқ манбаларда етарли даражада эълон қилинмайди.