Эрон учта денгизни кемалар учун ёпиш билан таҳдид қилди

Эрон армияси марказий штаби бошлиғи Али Абдоллоҳий агар АҚШ блокадани давом эттирса ва «Эрон савдо кемалари ҳамда нефт танкерлари хавфсизлигига таҳдид қилса», бу «ўт очишни тўхтатиш режимини бузиш бошланиши» бўлишини маълум қилди. Унинг сўзларига кўра, бундай ҳолатда Эрон қуролли кучлари Форс кўрфази, Уммон кўрфази ва Қизил денгизда «ҳеч қандай экспорт ва импортга йўл қўймайди». Кўрсатилган денгиз ҳудудлари минтақа савдо йўлларининг катта қисмини қамраб олади, бироқ эронлик генерал таҳдидлар қайси давлатларга тегишли эканини аниқ айтмаган.

АҚШ 13-апрелдан бошлаб Ҳўрмуз бўғози орқали Эрон кемаларининг ҳаракатини блоклашни бошлаган. Вашингтон бу қарорни АҚШ ва Эрон ўртасидаги музокаралар ўтган дам олиш кунлари Покистонда муваффақиятсиз якунланганидан кейин қабул қилган.

Ҳўрмуз бўғози орқали кемалар ҳаракати ҳақида маълум бўлган ҳолатлар қуйидагича:

15-апрел куни АҚШ Қуролли кучлари вакиллари «блокада биринчи 36 соат ичида бирорта ҳам кема уни ёриб ўта олмагани»ни ва олтита савдо кемаси орқага қайтишга мажбур бўлганини билдирган. Бироқ «BBC Verify» маълумотларига кўра, блокада бошланганидан бери Ҳўрмуз бўғозидан 15 та кема ўтган, уларнинг 9 таси Эрон билан боғлиқ бўлган.

АҚШ ҳарбий қўмондонлиги, шунингдек, аввал Эрон портларидан бирида бўлган барча кемаларга бўғоздан ўтишга рухсат берилмаслигини айтмоқда. Бироқ ҳаракатланиш маълумотларини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, бўғоздан ўтган 6 та кема аввал Эрон портларига кирган бўлса-да, барибир ўтишга муваффақ бўлган.

Шу билан бирга, камида битта кема орқага қайтгани тасдиқланган. Гап АҚШ санкциялари рўйхатига киритилган «Rich Starry» танкери ҳақида кетмоқда – у Саудия Арабистонидан келаётган бўлиб, Ҳўрмуз бўғозидан ўтганидан кейин Форс кўрфази томон қайта бурилган.

Эрон таҳдидлари қанчалик реал?

«BBC»нинг хавфсизлик бўйича таҳлилчиси Франк Гарднернинг таъкидлашича, агар АҚШ президенти Доналд Трамп айтганидек Эроннинг ҳарбий-денгиз флотини «йўқ қилган» бўлса ҳам, бу Эроннинг денгизда таҳдид яратиш имкониятини бутунлай йўқ қилмайди. Эронга классик ҳарбий-денгиз флоти шарт эмас – таҳдидни бошқа усуллар билан ҳам яратиш мумкин.

Эроннинг Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси қўл остидаги денгиз бўлинмалари узоқ йиллар давомида Форс кўрфази ҳудудида махсус операцияларни амалга ошириш усулларини машқ қилиб келган. Улар қуйидаги усуллардан фойдаланиши мумкин:

• кемаларга яширинча мина қўйиш

• соҳилдан бошқариладиган арзон ва кам кўринадиган дронлардан фойдаланиш

• порт ва логистика инфратузилмаларига ҳужумлар

Бундан ташқари, Эроннинг иттифоқчиси бўлган ҳусийчилар ҳаракати (Яман ҳусийчилари) ҳам муҳим омил ҳисобланади. Улар Қизил денгиз орқали ўтадиган кемаларга ҳужумларни қайта бошласа, бу жаҳон савдоси ва денгиз ташувларига жиддий зарар етказиши мумкин.

Айниқса, бу ҳолат Саудия Арабистони учун оғир оқибатларга олиб келади. Чунки у Янбу-эл-Бахр порти орқали ҳар куни тахминан 8 млн тонна нефт экспорт қилади. Таҳдидлар классик флотга эмас, балки ассимметрик (ноанъанавий) уруш усулларига таянади ва шу сабабли улар реал ва жиддий таъсирга эга бўлиши мумкин.

Эрон ва АҚШ ўртасидаги алоқалар давом этмоқда

АҚШ ва Эрон ўртасида Жеймс Дэвид Вэнс иштирокида Покистонда ўтказилган биринчи музокара раунди муваффақиятсиз якунланган. Доналд Трамп музокаралар яқин икки кун ичида қайта бошланиши мумкинлигини айтган, бироқ Эрон бу маълумотни ҳозирча тасдиқламаган.

«BBC» манбаларига кўра, икки давлат иккинчи музокара раунди эҳтимоли ҳақида муҳокама қилмоқда, аммо унинг аниқ санаси ҳали белгиланмаган.

Шу пайтда Покистондан келган ҳарбий делегация Эронга ташриф буюрган. Делегация таркибида Асим Мунир ҳам бор бўлиб, Доналд Трамп уни «ўзининг энг ёқтирган покистонлик шахсларидан бири» деб атаган.

«IRIB» маълумотига кўра, Покистон вакиллари Эронга АҚШ томонидан юборилган муайян хабар ва иккинчи музокара раунди режасини етказмоқчи.

«BBC» манбаларига кўра, Доналд Трамп Эронга нисбатан денгиз блокадасини Теҳрон келишувга эришишга жиддий муносабат билдиргунга қадар сақлаб қолиш ниятида. Анонимлик шарти билан гапирган юқори лавозимли АҚШ расмийси ҳам Эрон ва АҚШ ўт очишни тўхтатиш режимини икки ҳафтага узайтириш бўйича музокаралар олиб бораётганини айтган. Бу режим келаси сешанба, 22-апрелда якунланиши керак.

«Bloomberg» хабар беришича, томонлар ўт очишни тўхтатишни яна икки ҳафтага узайтириш вариантини ҳам кўриб чиқмоқда, бироқ ҳали бу бўйича якуний қарор қабул қилинмаган.

Аввалроқ Доналд Трамп турли қарама-қарши баёнотлар берган. «Fox Business»га берган интервюсида у Ҳўрмуз бўғози «очилаётгани» ва кемалар қайта ҳаракатланаётганини айтган, бироқ батафсил изоҳ бермаган. Шу билан бирга, у уруш яқинда тугаши мумкинлигини, АҚШ Эрон билан яхши келишувга эришиши эҳтимоли борлигини билдирган.

Бироқ ўша интервюда у янги ҳарбий зарбалар эҳтимолини ҳам инкор этмаган:

«Ҳозир қўшинларни олиб чиқсам, уларга мамлакатни тиклаш учун 20 йил керак бўлади… Биз ҳали ишни тугатганимиз йўқ», – деган у.