Geliy ta’minoti uzilishi: chip industriyasida global xavflar kuchaymoqda

Yaqin Sharqdagi mojaro fonida geliy tanqisligi texnologik sektordagi global ta’minot zanjirlariga ta’sir qila boshladi. Chip ishlab chiqaruvchilar va ularning yetkazib beruvchilari xomashyoning muqobil manbalarini shoshilinch izlashga majbur bo‘lmoqda, deb xabar bermoqda «Reuters» soha vakillariga tayanib.

Agentlik suhbatdoshlari ogohlantirishicha, uzoqqa cho‘zilgan uzilishlar holatida geliy tanqisligi elektronikadan tortib avtomobilsozlikkacha bo‘lgan keng tarmoqlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Xomashyo tanqisligi

«Reuters» yozishicha, tabiiy gazni qayta ishlashning qo‘shimcha mahsuloti hisoblangan geliy mikrosxemalar ishlab chiqarishning bir nechta muhim bosqichlarida, jumladan sovitish, oqishlarni aniqlash va yuqori aniqlikdagi jarayonlarda qo‘llaniladi.

Yaqin Sharqdagi mojaro ushbu xomashyo tanqisligiga olib kelganini Shveysariyaning yarimo‘tkazgichlar uchun komponentlar ishlab chiqaruvchi «VAT» kompaniyasining Xitoydagi savdo rahbari Jerri Jan «Reuters»ga ma’lum qilgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, urush nafaqat uning kompaniyasida, balki bozorning boshqa ishtirokchilarida ham chip ishlab chiqarishga ta’sir ko‘rsatmoqda. Qo‘shimcha bosimni logistikadagi kechikishlar kuchaytirmoqda. Kompaniya, jumladan, AQSHdan ham muqobil ta’minot manbalarini izlamoqda.

«Reuters» qayd etishicha, uzilishlar nafaqat geliy ta’minotiga, balki chip ishlab chiqaruvchilarning boshqa ta’minot zanjirlariga ham ta’sir qilmoqda. Xususan, Shvetsiyaning «Mycronic» kompaniyasiga qarashli «MRSI» bo‘linmasining strategik marketing direktori Jou Limin agentlikka ma’lum qilishicha, Isroildan yetkazib beriladigan ayrim turdagi xomashyolar ham kechikishlarga uchragan. U aniq qaysi xomashyo ekanini ochiqlamagan, biroq bu uzilishlar komponentlar yetkazib berish muddatlarini uzaytirib, oxir-oqibat mijozlarga ta’sir ko‘rsatayotganini ta’kidlagan, yetkazib beruvchilar buyurtmalarni bajarish muddatini uzaytirishga majbur bo‘lmoqda.

Geliy narxlari haqida nima ma’lum?

«Yaqin Sharqdagi inqiroz boshlanganidan mart o‘rtalarigacha geliyning spot narxlari ikki baravarga oshdi, chunki xaridorlar ta’minotni ta’minlab olishga harakat qilgan», – dedi «Kornbluth Helium Consulting» prezidenti Fil Kornblut.

Geliy bozori ko‘pchilik xomashyo bozorlaridan farq qiladi: asosiy ta’minot shaffof spot bozor orqali emas, balki uzoq muddatli shartnomalar orqali amalga oshiriladi. Bu esa taklif qisqargan taqdirda ham narx signallari sekin shakllanishini anglatadi, deb tushuntiradi agentlik.

Bunday shaffoflikning yetishmasligi narx shakllanishini qiyinlashtiradi. Biroq 12-mart holatiga ko‘ra, Qatardagi eng yirik suyultirilgan tabiiy gaz zavodi ishi to‘xtatilgandan so‘ng «AKAP Energy» tadqiqot kompaniyasi rahbari Anish Kapadia geliy spot narxlari taxminan 50 foizga oshganini aytgan.

Uning ta’kidlashicha, ta’minot uzilishlari uzoq davom etsa, narxlar keskin oshishi va avvalgi tanqisliklar davridagi eng yuqori ko‘rsatkichlarga – har ming kub fut uchun 2 ming dollardan ortiq darajaga yaqinlashishi mumkin.

«IndexBox» bosh direktori Aleksandr Romanenko esa 30 kunlik uzilishlar geliy narxlarini 10–20 foizga oshirishi, 60–90 kun davom etgan holatda esa o‘sish 25–50 foizga yetishi mumkinligini qayd etdi.

Geliy qayerlarda ishlatiladi?

Geliy ta’minoti geografik jihatdan kuchli darajada jamlangan: AQSH Geologiya xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, jahon hajmining qariyb uchdan bir qismini Qatar ta’minlaydi. Qatar suyultirilgan tabiiy gaz bozorida ham muhim o‘rin tutadi: 2025-yilda mamlakat taxminan 190 mln kub metrlik jahon taklifidan 63 mln kub metrga yaqin geliy ishlab chiqargan.

2026-yil fevral holatiga ko‘ra, AQSHda geliy iste’molining eng katta qismi «analitik, muhandislik va ilmiy qo‘llanmalar» hissasiga to‘g‘ri keladi (22 foiz). Yana taxminan 17 foiz geliy yarimo‘tkazgichlar, optik tola va nazorat qilinadigan muhit talab etuvchi boshqa jarayonlarda ishlatiladi. Yana 17 foiz geliy ko‘taruvchi gaz sifatida, masalan, havo sharlari, meteozondlar va dirijabllarda qo‘llaniladi.

Salmoqli ulush tibbiyotga to‘g‘ri keladi, asosan MRT (15 foiz). Qolgan qismi aerokosmik soha (9 foiz), payvandlash (8 foiz), dayving va oqishlarni aniqlash (har biri 5 foiz)ga to‘g‘ri keladi, boshqa qo‘llanmalar esa taxminan 2 foizni tashkil etadi.

Qisqa muddatli geliy tanqisligi xavfi haqida 25-mart kuni Fransiyaning sanoat gazlari bo‘yicha yirik guruhi «Air Liquide» vakili ham ogohlantirgan.

Tahlilchilar nima demoqda?

«Geliy tanqisligi sharoitida kompaniyalarda tezkor yechimlar deyarli yo‘q – ishlab chiqarishni sekinlashtirish va eng muhim mahsulotlarga ustuvorlik berishdan boshqa chora qolmayapti», – dedi «Tidal Wave Solutions» konsalting kompaniyasi katta hamkori Kemeron Jonson.

«Reuters» uning so‘zlarini keltirib, «geliy tanqisligi jiddiy muammo», ekanini va ko‘pchilik vaziyat tez orada hal bo‘lishiga umid qilayotganini ta’kidlaydi. Uning fikricha, uzoq davom etgan geliy tanqisligi mikrosxemalar ishlab chiqarishining qisqarishiga olib kelishi va elektronikadan tortib avtomobilsozlikkacha bo‘lgan keng sohalarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

«Geliy yetishmasligi fonida kompaniyalar ishlab chiqarish hajmini qisqartirishi yoki hatto chiplar ishlab chiqarishni to‘xtatishi mumkin. Agar bu ro‘y bersa, oqibatlar elektronika, avtomobillar va hatto smartfonlargacha ta’sir qiladi», – dedi Jonson.