Ishchi kuchi tanqisligi va qoidalarning kuchaytirilishi: Rossiya nima uchun markaziy osiyolik mehnat migrantlarini qo‘ldan boy beryapti?

Rossiya mehnat bozorida hanuz ishchi kuchi tanqisligi kuzatilmoqda. Sentyabr oyi boshida iqtisodiy rivojlanish vaziri Maksim Reshetnikov ishchi kuchiga bo‘lgan talab yuqoriligicha qolayotganini aytdi. Shu bilan birga, mamlakatdagi xorijliklar soni kamaymoqda: 10-sentabr kuni Rossiya Ichki ishlar vazirligi Migratsiya xizmati rahbari Andrey Kikot Putinga bir yarim yil davomida migratsiya siyosati amalga oshirilishi haqida hisobot berib, bir vaqtning o‘zida Rossiyada 6 milliondan 6,5 milliongacha xorij fuqarosi borligini ma’lum qildi. Bu avvalgi ko‘rsatkichdan taxminan 8 foizga kam. Ularning qariyb 3 millioni mehnat migrantlaridir.

Shu sharoitda Rossiya hukumati bir vaqtning o‘zida ko‘proq xorijiy ishchilarni jalb qilishga va mamlakatga allaqachon borgan migrantlarga bosimni kuchaytirishga harakat qilmoqda. So‘nggi 1,5 yilda Rossiyadan qariyb 100 ming xorijlik chiqarib yuborildi, yana 197 ming kishiga mamlakatga kirish taqiqlandi. Ichki ishlar vazirligi ommaviy tekshiruvlarni davom ettirmoqda, hududlar esa migrantlarning ishlashiga nisbatan cheklovlarni kengaytirmoqda. Shu bilan birga, hukumat migratsiya siyosatidagi ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida Rossiya ish beruvchilari uchun xorijiy ishchilarni tashkillashtirilgan tarzda jalb qilishni ko‘rsatmoqda. Bunday qarama-qarshi siyosatning sababi nimada?

Rossiya hukumati migrantlar ustidan nazoratni kuchaytirib, ommaviy reydlar o‘tkazmoqda va xorijliklarga ishlashga ruxsat berilgan sohalarni cheklamoqda. Huquq himoyachilari mamlakatga borgan ayrim shaxslarni qiynoqlar va aldov orqali Rossiya armiyasi bilan shartnoma tuzishga majburlash holatlari haqida ham xabar bermoqda.

Bunday reydlarning tasvirlarini kuch ishlatar tuzilmalarning o‘zi muntazam ravishda e’lon qilmoqda. Qurollangan xodimlar binolarga bostirib kirib, u yerda bo‘lgan odamlarni yerga yotqizib, hujjatlarini tekshirmoqda va migratsiya qonunchiligini buzgan deb gumon qilingan shaxslarni ushlamoqda.

Tekshiruvlar ko‘lami kamaymayapti. Faqat iyun oyida o‘tkazilgan «Nolegal — 2026» federal operatsiyasining birinchi bosqichi davomida Ichki ishlar vazirligi migratsiya sohasida 60,2 mingta huquqbuzarlik aniqlanganini ma’lum qildi. 14,6 ming xorijlik mamlakatdan ma’muriy tarzda chiqarib yuborildi yoki deportatsiya qilindi, yana 29,3 ming kishiga Rossiyaga kirishni taqiqlash bo‘yicha qaror qabul qilindi. Ichki ishlar vazirligi xorijliklar jamoaviy yashaydigan va ishlaydigan joylarda ham tekshiruvlar o‘tkazilganini alohida ma’lum qildi.

Migratsiya masalalari bo‘yicha ekspert Valentina Chupikning aytishicha, Ukrainaga qarshi keng ko‘lamli urush boshlanganidan so‘ng Markaziy Osiyo davlatlaridan borganlarga bosim keskin kuchaygan. Uning so‘zlariga ko‘ra, reydlar paytida migrantlar nafaqat ushlangan, balki Rossiya armiyasi bilan shartnoma imzolashga majburlashga ham uringan.

«Ommaviy reydlar, haqiqiy qiynoqlar bo‘lgan. Elektroshokerdan foydalanishgan, uni jinsiy a’zolarga qo‘yishgan, odamlarni kaltaklashgan, qo‘l kishanlari bilan shu holatda panjaralarga osib qo‘yishgan, “lastochka” usulida bog‘lashgan. Siz, ehtimol, bu nima ekanini bilasiz. Bularning barchasi odamlarni Rossiya armiyasi bilan shartnoma imzolashga majburlash maqsadida qilingan», — deydi ekspert.

Chupikning so‘zlariga ko‘ra, majburlash ozodlikdan mahrum qilish joylarida ham amalga oshirilgan. Huquq himoyachisining ta’kidlashicha, dastlab mahbuslarni zo‘ravonlik orqali urushga yuborishga ko‘ndirishga uringanlar, keyin esa ayrimlarni koloniyalardan shunchaki olib keta boshlaganlar.

«Migrantlarni qamoqxonalardan o‘g‘irlash holatlari bo‘lgan. Avvaliga ularni shartnoma imzolashga majburlash uchun qiynashgan, jumladan, jinsiy zo‘ravonlikdan ham foydalanishgan. Keyin esa u yerga shunchaki kela boshlashgan. Yuk mashinalari, avtobuslar, Rossiya Mudofaa vazirligining maxsus transport vositalariga o‘xshash mashinalarda kelishgan. Odamlarni shunchaki mashinalarga solishgan, safga tizishgan, harbiylar esa ularning ayrimlarini tanlab olgan. Hech narsani tushuntirishmagan, ular hech qanday hujjat imzolashmagan. Ularni o‘g‘irlab, koloniyalardan olib ketishgan», — deydi Chupik.

Migratsiya hujjatlari orasidagi shartnoma

Chupikning aytishicha, odamlarni armiyaga jalb qilish faqat reydlar yoki koloniyalarda emas, balki xorijliklar hujjat rasmiylashtirish uchun murojaat qiladigan davlat muassasalarida ham amalga oshirilgan. Huquq himoyachisi migrantni zarur ma’lumotnoma olish bahonasida migratsiya markazidan harbiy komissariatga yuborishlari, u yerda esa eshikni qulflab, shartnoma imzolashga majburlashlari mumkinligini aytdi. Boshqa holatlarda esa, uning ta’kidlashicha, migratsiya maqomini rasmiylashtirish vaqtida imzolanayotgan hujjatlar to‘plami ichiga shartnoma qo‘shib qo‘yilgan.

«Migratsiya markazlarida aldov orqali jalb qilish holatlari bo‘lgan. U yerda har qanday migratsiya xizmati olishga, har qanday migratsiya hujjatini rasmiylashtirishga uringanida — bu davlat muassasasi — xodimlar ularni ma’lumotnoma olish uchun harbiy komissariatga yuborishgan. Odamlar harbiy komissariatga borishgan, u yerda ularni qamab qo‘yishgan va keyin o‘g‘irlashgan yoki kaltaklashgan, shartnoma imzolashga majburlashgan. Yana bir usul — har qanday migratsiya maqomini rasmiylashtirishda boshqa hujjatlar to‘plami ichiga shartnomalarni qo‘shib qo‘yishgan», — deydi Chupik.

2026-yil yanvar oyida xuddi shunday sxema haqida «Associated Press» agentligi xabar bergan. Jurnalistlar Rossiyaga fuqarolik ishlariga, masalan, farrosh va elektrik bo‘lib ishlash uchun taklif qilingan Bangladesh fuqarolari bilan suhbatlashgan. Mamlakatga borganidan keyin ularga rus tilidagi hujjatlarni imzolash uchun berishgan. Keyinchalik bu hujjatlar Rossiya armiyasi bilan tuzilgan shartnomalar ekani ma’lum bo‘lgan. AP bilan suhbatlashgan bir necha kishi qisqa harbiy tayyorgarlikdan so‘ng jang hududiga yuborilganini aytgan. Buyruqlarni bajarishdan bosh tortish esa zo‘ravonlik, qamoq yoki o‘lim bilan tahdid qilish bilan birga kechgan.

Tekshiruv Rossiyaga qarshi urushda ishtirok etish xavfi endi faqat sobiq sovet respublikalaridan kelgan migrantlargagina taalluqli emasligini ko‘rsatmoqda. AP Hindiston, Nepal, Bangladesh, Iroq va Afrika davlatlaridan xorijliklarni armiyaga jalb qilish holatlari haqida xabar bergan. Ularning ayrimlari, jalb qilingan shaxslar va ularning qarindoshlari aytganiga ko‘ra, Rossiyaga fuqarolik ishida ishlash umidida borgan.

Xorijliklar soni kamaymoqda

Migratsiya siyosatining kuchaytirilishi fonida Rossiyaga borayotgan xorijliklar oqimi qisqarmoqda. Xavfsizlik kengashi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning birinchi choragida mamlakatga 2,5 million xorijlik kirgan. Bu 2025-yilning shu davriga nisbatan 15 foizga kam. 1-aprel holatiga Rossiyada 6,1 million xorij fuqarosi bo‘lgan, bir yil avval esa bu ko‘rsatkich 6,8 million nafarni tashkil etgan.

Rossiya uchun asosiy ishchi kuchi yetkazib beruvchi davlatlardan biridan boradigan mehnat migratsiyasi ham qisqarmoqda. Ammo mintaqa aholisining millionlab vakillari hanuz Rossiyada yashab, ishlamoqda. Aksincha, Rossiya hukumati tayanayotgan model o‘zgarmoqda.

Vladimir Putin tomonidan tasdiqlangan 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan davlat migratsiya siyosati konsepsiyasida xorijiy ishchilarni «maqsadli tashkillashtirilgan tarzda jalb qilishga o‘tishni tezlashtirish» bevosita nazarda tutilgan. Bu tizimga ko‘ra, inson aniq bir ish beruvchi, aniq ish joyi va belgilangan muddatga boradi. Davlat, shuningdek, ishchilarni ular yashaydigan mamlakatlarning o‘zida tanlash va tayyorlash infratuzilmasini rivojlantirmoqchi.
Shunday qilib, hukumat bir vaqtning o‘zida nazoratsiz migratsiyani qisqartirishga va Rossiya ish beruvchilariga kerak bo‘lgan xorijliklarning kirib kelishini saqlab qolishga harakat qilmoqda.

Xorijlik ishchilarga ish beruvchi hisobidan yashash va ovqatlanish, shuningdek, oyiga kamida 1000 dollar maosh taklif qilingan. Hindiston, Bangladesh va boshqa uzoq xorij davlatlaridan ishchilar bora boshlagani hozircha ular Markaziy Osiyodan borganlarning o‘rnini bosganini anglatmaydi. MDH davlatlari fuqarolari hanuz migratsiya oqimining katta qismini tashkil etadi. Ammo ishga qabul qilish geografiyasining kengayishi Rossiya ish beruvchilari yangi ishchi kuchi manbalariga qanchalik qiziqish bildirayotganini ko‘rsatadi.

Millionlab ishchilar o‘rnini to‘ldirish zarurati

Bu holatning sababi faqat migrantlarning ketib qolishi emas. Rossiyaning o‘zi ham mehnatga layoqatli aholi qisqarayotgan davrga kirmoqda. Iqtisodchi Vladislav Jukovskiy kadrlar tanqisligini aholining tabiiy kamayishi va urush bilan bog‘laydi.

«Hokimiyat vakillari aytganidek, demografik o‘sish salbiy. Ya’ni har yili 500 ming kishi kamaymoqda — vafot etganlar soni tug‘ilganlardan ko‘p. 2030-yilgacha Rossiya taxminan 3 million kishini yo‘qotadi. 2035-yilga borib bu kamomad taxminan 5 million kishini tashkil etadi. Shuning uchun hozirning o‘zida Mehnat vazirligi, Ijtimoiy siyosat vazirligi va bosh vazir o‘rinbosari Golikova ochiq aytmoqda: ishlaydigan odam yo‘q, ishchi qo‘llar yetishmayapti, kadrlar tanqisligi 4–4,5 million kishini tashkil etmoqda», — deydi iqtisodchi.

Jukovskiyning so‘zlariga ko‘ra, urush ham mehnatga layoqatli erkaklarni iqtisodiyotdan chiqarib qo‘ymoqda: ularning ayrimlari halok bo‘lmoqda, ba’zilari nogiron bo‘lib qolmoqda, yana bir qismi uzoq vaqtga mehnat bozoridan chiqib ketmoqda. Kelajakdagi kadrlar muammosi ko‘lamini Rossiya hukumati ham tan olmoqda. Bosh vazir o‘rinbosari Tatyana Golikova 2030-yilgacha iqtisodiyotga qo‘shimcha 800 ming ishchini jalb qilish zarurligi, yana 10,1 million kishining o‘rnini esa, avvalo, hozirgi ishchilarning pensiyaga chiqishi sababli boshqa kadrlar bilan to‘ldirish kerakligini baholagan. Umuman olganda, 10,9 million kishini jalb qilish va ularning o‘rnini to‘ldirish zarurati haqida gap ketmoqda. Bu raqam Rossiyada hozir aynan shuncha ishchi yetishmayotganini anglatmaydi, balki mehnat bozorini yangilash ko‘lamini ko‘rsatadi.

Valentina Chupikning bahosiga ko‘ra, Rossiya iqtisodiyoti hozirning o‘zida amalda ishlash uchun borayotgan migrantlar sonidan ancha ko‘proq xorijiy ishchiga muhtoj.

«Hozir dunyoda vaziyat shundayki, migrantlarning borish uchun joyi ko‘p, tushunyapsizmi? Har yili Rossiyaga ishlash uchun keladigan migrantlar soni izchil kamayib bormoqda. Albatta, Hindiston fuqarolarini olib keldik, Bangladesh fuqarolarini olib keldik, Xitoy fuqarolarini olib keldik, degan g‘alaba ruhidagi xabarlar paydo bo‘ladi — ular ancha kulgili. Rossiya iqtisodiyotiga hozir har yili ish o‘rinlariga taxminan 6,5 million migrant kerak. Iqtisodiyot o‘sishi uchun esa 12 million kerak bo‘ladi. Faqat iqtisodiyotni hozirgi holatida saqlab qolish uchun 6,5 million kishi zarur. Bilasizmi, hozir Rossiyaga qancha mehnat migranti kelyapti? 2,5 million. Bunday vaziyatda nafaqat iqtisodiyotning o‘sishi, balki uni hozirgi holatida saqlab qolish haqida ham gapirish mumkin emas», — deydi Chupik.

Bu Chupikning bahosi, rasmiy statistika esa migratsiya oqimlarini boshqa metodologiya asosida hisoblaydi. Shuning uchun ushbu ko‘rsatkichlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri solishtirib bo‘lmaydi. Jukovskiy mehnat migrantlariga bo‘lgan yuqori talabni Rossiya iqtisodiyotining tuzilishi bilan ham bog‘laydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, ko‘plab sohalar hanuz katta miqdorda malakalanmagan qo‘l mehnatini talab qiladi.

«Sobyanin ham, Rossiya qurilish majmuasiga mas’ul Marat Xusnullin ham doim ko‘chalarni tozalaydigan odam yo‘q, axlatni olib chiqadigan odam yo‘q, qurilishda ishlaydigan odam yo‘q, trotuar plitkalarini almashtiradigan odam yo‘q, deb aytishadi. Shuning uchun, ha, haqiqatan ham mavjud iqtisodiyot doirasida ishchi qo‘llar tanqisligi juda katta», — deydi Jukovskiy.

Ishchilar kerak, ammo taqiqlar ko‘paymoqda

Rossiya yangi ishchilarni izlash bilan bir vaqtda mamlakatga allaqachon borgan xorijliklarning imkoniyatlarini ham cheklamoqda. Savdo-sanoat palatasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil iyun oyiga kelib Rossiyaning 52 ta hududida ayrim sohalarda migrantlarni ishga jalb qilishga nisbatan cheklovlar amal qilgan. Masalan, Sankt-Peterburgda yil oxirigacha patent asosida ishlayotgan xorijliklarni taksi va kurerlik xizmatlariga ishga qabul qilish taqiqlangan. Krasnodar o‘lkasida esa ancha kengroq cheklovlar amal qilmoqda. Savdo-sanoat palatasi vakili bunday sharoitda biznes xizmatlar narxi oshishi va kadrlar tanqisligi kuchayishiga duch kelayotganini aytgan.

Federal darajada ham cheklovlar bor. 2026-yilda hukumat qurilish sohasida xorijiy ishchilarning eng yuqori ruxsat etilgan ulushini 50 foizgacha kamaytirdi. Sabzavotchilik, o‘rmon xo‘jaligi, o‘rmon kesish va yog‘ochni qayta ishlash sohalarida esa 40 foizlik chegara belgilangan. Ayrim hududlar uchun yanada qattiq normalar, ayrim sohalarda xorijiy ishchi kuchidan foydalanishni to‘liq taqiqlashgacha bo‘lgan cheklovlar belgilangan.

Nafaqat mehnatni tartibga solish, balki xorijliklarning o‘zini nazorat qilish ham kuchaytirilmoqda. 2025-yil sentabridan Moskva va Moskva viloyatida qo‘shimcha migratsiya hisobi bo‘yicha tajriba o‘tkazilmoqda. U 2029-yilning sentabrigacha davom etadi. Qonun xorijliklarning amaldagi joylashuvini aniqlash uchun mobil qurilmalar va geolokatsiya ma’lumotlaridan foydalanish imkonini beradi.

Chupikning fikricha, qoidalarning murakkablashishi mehnat bozorini yashirin iqtisodiyotdan chiqarishdan ko‘ra korrupsiya uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda.

«Ular bularning barchasini pora yig‘ish vositasiga qanday aylantirish haqida o‘ylashyapti. Albatta, endi ular bandlikni noqonuniy holatga aylantirishdi. Endi istalgan vaqtda borib pora yig‘ish mumkin», — deydi Chupik.

U Moskva viloyatida migrantlarning ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida ishlashiga nisbatan cheklovlarni misol qilib keltiradi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday taqiqlar oqibati xorijliklarga ta’sir qiladi.

«Sizga endi ajoyib o‘zbek shifokori xizmat ko‘rsatmaydi yoki ajoyib tojik o‘qituvchi dars bermaydi. Gap shundaki, maktabingizda birorta ham farrosh bo‘lmaydi, shifoxonangizda birorta ham sanitarka qolmaydi. Bularning barchasi kichik tibbiy xodimlar zimmasiga tushadi. Ularga farroshning vazifalari ham yuklangach, shunchaki ishdan ketadi. Hamshiralar ham qolmaydi. Shuning uchun bu o‘zgarishlar mutlaqo bema’ni bo‘lib, Rossiya iqtisodiyotiga juda katta zarar yetkazmoqda va uni yanada yashirin iqtisodiyotga o‘tkazmoqda», — deb hisoblaydi Chupik.

Potensial migrantlarning esa muqobil imkoniyatlari ko‘paymoqda. Jukovskiyning so‘zlariga ko‘ra, Markaziy Osiyodan borganlar Janubiy Koreya, Xitoy, Turkiya, Birlashgan Arab Amirliklari va Saudiya Arabistonini ham tobora ko‘proq ko‘rib chiqmoqda. Natijada Rossiya migratsiya siyosati bir vaqtning o‘zida ikki qarama-qarshi vazifani hal qilmoqda. Iqtisodiyotga yangi ishchilar kerak, shuning uchun hukumat kvotalarni oshirmoqda va endi Hindiston hamda boshqa uzoq davlatlardan odamlarni olib kelmoqda. Biroq shu bilan birga davlat nazoratni kuchaytirmoqda, ommaviy reydlar o‘tkazmoqda, xorijliklarni mamlakatdan chiqarib yubormoqda va ular ishlashi mumkin bo‘lgan sohalarni cheklamoqda.

2026–2030-yillarga mo‘ljallangan yangi davlat migratsiya siyosati konsepsiyasi amalda ushbu qarama-qarshilikdan chiqish yo‘lini taklif qilmoqda: xorijiy ishchi kuchidan voz kechmaslik, balki uni maksimal darajada boshqariladigan tizimga o‘tkazish. Bunda migrant oldindan muayyan ish beruvchi uchun tanlanadi, aniq ish joyiga va Rossiyada bo‘lish muddatiga bog‘lanadi. Bunday usul Markaziy Osiyodan an’anaviy migratsiyaning qisqarishi va Rossiya iqtisodiyotining millionlab ishchilarga bo‘lgan ehtiyojini qoplay oladimi — hozircha noma’lum. Ammo hozirning o‘zida Rossiya migrantlarning bir qismi uchun sharoitlarni kuchaytirib, ishchilarni esa o‘z chegaralaridan tobora uzoqroqdan izlamoqda.