Ўзбекистон иқтисодиёти: бозор тамойилларими ёки давлат назорати? — Юлий Юсуповдан таҳлил

2020-йилда илк бор давлатнинг мулкчиликдаги иштироки бўйича реал рақамлар эълон қилинган эди: ўшанда мамлакат ЯИМда давлат компанияларининг улуши 55 фоизга тенглиги маълум бўлган эди. Бу 30 йилдан бери гўёки бозор иқтисодиётини қуриш йўлида эканлиги иддао қилаётган мамлакат учун даҳшатли рақамдир. Бунгача расмий статистика анча камтарона, аммо мутлақо ишонтиргисиз рақамни — 18 фоизни кўрсатиб келар эди.

Ўшандан бери амалдорлар халқаро ташкилотларнинг сўровларига «ҳа, мулкчиликда давлат улуши катта, аммо у хусусийлаштириш туфайли қисқармоқда» деб жавоб беришга мажбур бўлмоқдалар. Яқинда иқтисодиётда давлат улуши 42 фоиз деб баҳоланиши ҳақидаги иддао янгради. Бироқ, ҳисоблаш методикаси ва сўнгги йилларда ушбу кўрсаткични кескин камайтириш учун айнан нималарни хусусийлаштирганимиз ҳақида тушунтиришлар берилмаган. Бу эса янграган рақамларга шубҳа билан қарашга мажбур қилади, деб ёзмоқда иқтисодчи Юлий Юсупов.

Яқинда «iHamkor» томонидан ишга туширилган Ўзбекистон компанияларининг тушум ҳажми бўйича рейтингига (2025 йил учун) назар ташланса, шубҳалар янада кучаяди. Биринчи ўнталикда бирорта ҳам нодавлат компанияси йўқ. Иккинчи ўнталикда эса — 4 та шундай компания бор. 20 тадан атиги 4 та...

Шундай қилиб, давлат Ўзбекистонда ҳамон асосий мулкдор бўлиб қолмоқда.

Агар бунга қуйидагиларни қўшилса:

- давлат ва квазидавлат харажатларининг улуши ЯИМнинг 40 фоизидан ошади (бу ЯИМнинг аҳоли жон бошига тўғри келадиган даражаси ўхшаш бўлган муваффақиятли ривожланаётган мамлакатлардаги кўрсаткичлардан 1,5–2 баравар юқоридир);

- амалдорлар иқтисодиётни рақобатни ва бозорнинг нарх механизмлари ишини издан чиқарадиган, монопол ва коррупцион манбаларни юзага келтирадиган усуллар билан тартибга солишда давом этмоқдалар — у ҳолда Ўзбекистон иқтисодиёти ҳанузгача бозор тамойиллари асосида фаолият кўрсатмаяпти, деган муқаррар хулосага келиш мумкин.

Бозор иқтисодиёти нобозор иқтисодиётидан нимаси билан фарқ қилади? Бозор иқтисодиётида асосий иқтисодий қарорларни хусусий компаниялар ва шахслар бозор маълумотлари асосида қабул қиладилар.

Бизда эса ҳамон:

- ЯИМнинг 40 фоиздан ортиғини сарфлаган;

- барча йирик корхоналар ва молиявий ташкилотларни бошқарган;

- хусусий секторга юқори солиқлар ва божхона божлари, импорт учун нотариф тўсиқлар, алоҳида тармоқ ва корхоналар учун кўплаб солиқ, божхона, кредит ва бошқа имтиёзлар кўринишидаги бузуқ, антибозор сигналларини юборган ҳолда асосий қарорларни амалдорлар қабул қилмоқдалар.

Бузуқ бозор маълумотлари ҳатто хусусий секторга ҳам самарали қарорлар қабул қилиш имконини бермайди. Зеро, имтиёзлар ва протекционизм асосида яратилган инвестиция лойиҳалари эртами-кечми реал рақобат муҳитига дуч келади ва ўшанда уларнинг аксарияти рақобатга бардош бера олмаслиги ҳамда кўп миллионлик инвестициялар ҳавога учгани маълум бўлади. Кўп ўн йиллардан бери рақобатдан қочиб келаётганлар эса (бизнинг Автосаноат каби), ўзбекистонлик истеъмолчилар ҳисобига кун кўришда («паразитлик қилишда») давом этмоқдалар.

Давлат корхоналарига келсак, уларнинг иши самарадорлиги ҳақида гапириб ўтиришга ҳам ҳожат йўқ, чунки ҳар қандай амалдор — нўноқ тадбиркор ва менежердир. Бизнинг шаффоф бўлмаган давлат бошқаруви тизимимизда эса, улар ўз назоратидаги корхоналардан сиқиб чиқарадиган коррупцион рентанинг юқори самарали олувчилари ҳамдир.

Токи биз амалдорлар армиясини иқтисодиётдан чиқариб ташламас эканмиз, узоқ муддатли барқарор ўсиш истиқболларига кўзимиз тушмайди, худди қулоқларимизни кўра олмаганимиз каби.