Дунё иқтисодиёти карахт ҳолатда: улкан инқироз яқинлашмоқда

АҚШ президенти Доналд Трампнинг баёнотлари ҳаддан ташқари қизиб кетган нефт бозорида нархларнинг кескин пасайишига сабаб бўлди: котировкалар бир баррел учун 120 доллардан 90 долларгача тушди.

Таҳлилчиларнинг фикрича бу барқарорлик алдамчи бўлиши мумкин. Агар Яқин Шарқдаги ихтилоф чўзилиб кетса, сайёрани сўнгги 50 йил ичида кузатилмаган иқтисодий шок кутмоқда.

Эслатиб ўтамиз, Доналд Трамп Эрон билан тўқнашув «узоқ давом этмаслиги» ва «энг қисқа муддатларда якунланиши»га қатъий ишонч билдирган эди. Оқ уй фавқулодда чора сифатида бир қатор давлатларга нисбатан эмбаргони вақтинча бекор қилиш ҳамда танкерларни Ҳўрмуз бўғози орқали хавфсиз ўтказиш учун АҚШ Ҳарбий-денгиз кучларини сафарбар этишини эълон қилди.

«Катта еттилик» (G7) давлатлари ҳам стратегик захираларни очишга тайёр эканликларини билдириб, ушбу ташаббусни қўллаб-қувватлади.

Глобал бозор бунга дарҳол муносабат билдирди — эрталаб рекордларни янгилаётган нефт нархлари шиддат билан пастга қараб шўнғиди.

Ҳўрмуз бўғози тугуни

Вашингтоннинг расмий баёнотларига қарамай, жаҳон энергия транзитининг асосий артерияси бўлган Ҳурмуз бўғози амалда ёпиқлигича қолмоқда. Ҳарбий экспертлар АҚШ Ҳарбий-денгиз кучларининг кемалар хавфсизлигини тўлиқ кафолатлаш имкониятига шубҳа билан қарамоқда. Энг тор жойларида кенглиги атиги 33 километрни, узунлиги эса 195 километрни ташкил этувчи бўғоз ҳаддан ташқари заиф нуқта ҳисобланади. Ҳатто Америка фрегатлари ҳимояси остида ҳам танкерлар Эрон учувчисиз учиш аппаратлари, камикадзе-катерлари ва мина тўсиқлари учун нишон бўлиб қолмоқда.

Вазият критик нуқтага яқинлашмоқда. Саудия Арабистони маҳсулотларни жўнатиш имконияти йўқлиги сабабли омборлар тўлиб кетганидан огоҳлантирди. «Aramco» нефт гиганти қазиб олиш ишларининг бутунлай тўхтаб қолиш хавфи мавжудлигини таъкидлади. Компания вакилларига кўра, бу ҳолат «жаҳон цивилизацияси учун ҳалокатли оқибатлар» келтириб чиқариши мумкин.

Инқироз статистикаси

Вашингтон институтида ўтказилган эшитувларда иштирок этган экспертларнинг маълумотларига кўра, вазият ниҳоятда хавфли тус олган:

• Инқироздан олдин: Форс кўрфазидан кунлик нефт етказиб бериш ҳажми 19 миллион баррелни ташкил этарди.

• Ҳозирги ҳолат: Ушбу кўрсаткич 3 миллион баррелгача тушиб кетган.

«S&P Global Energy» етакчи таҳлилчиси Лорен Холтмайер минтақа инфратузилмасига ҳаддан ташқари катта зарар етказилганини таъкидламоқда.

Саудия Арабистони (жумладан, Рас-Танура хаби), Қатар, Ироқ ва Баҳрайндаги объектлар талафот кўрган. Амирликларнинг Фужайра порти ва Эроннинг нефт омборларига берилган зарбалар бир ҳафта ичида тўлдириб бўлмайдиган тақчилликни юзага келтирган. Ҳатто бўғоз эртага очилган тақдирда ҳам, бозорни барқарорлаштириш учун ойлаб вақт талаб этилади.

Америка нефти нажот бўла оладими?

«Kpler» компаниясининг етакчи таҳлилчиси Мэтт Смитнинг таъкидлашича, Вашингтоннинг жаҳон нархларига таъсир қилиш воситалари етарли эмас. Америка нефти Яқин Шарқ хом ашёсининг ўрнини тўлиқ боса олмайди — Европа ва Осиёдаги кўплаб нефтни қайта ишлаш заводлари технологик жиҳатдан айнан Кўрфазнинг «оғир» навларига мослаштирилган.

Эътиборли жиҳати, мазкур геосиёсий вазиятдан Америка нефт компаниялари ва Россия энг кўп манфаат кўриши мумкин. Чунки Россия нефти «ОПЕК»нинг тақчил хом ашёсига энг яқин ва муносиб муқобил вариант ҳисобланади.

Прогнозлар: етмишинчи йиллардагидан ҳам ёмонроқ

«Business Insider» нашри ва Нобел мукофоти лауреати Пол Кругман жорий вазиятни 1973 йилдаги тарихий нефт шоки билан қиёсламоқда. Бироқ мутахассисларнинг фикрича, ҳозирги инқироз ўз кўлами ва глобал иқтисодиётга кўрсатадиган таъсири жиҳатидан анча кенгроқ бўлиши мумкин.

• Газ зарбаси: Қатар дунёдаги суюлтирилган табиий газ экспортининг 20 фоизини таъминлайди. Етказиб бериш йўналишлари Осиёга бурилгани сабабли Европада нархлар аллақачон икки баравар ошди.

• Истеъмол шоки: «Moody’s Analytics» бош иқтисодчиси Марк Занди АҚШда бензин нархи бир галлон учун 4 долларгача кўтарилишини башорат қилмоқда. Бу эса кам таъминланган оилалар ҳамёнига қаттиқ зарба беради.

Сиёсий боши берк кўча

Трампнинг қатъий позицияси ва Эронда уруш тарафдорлари бўлган кучларнинг ҳокимиятга келиши бозор иштирокчиларини дипломатик муросага бўлган сўнгги умидлардан ҳам маҳрум этмоқда.

«Бу тарихдаги энг йирик таъминот узилиши бўлиб, аввалги барча аксилрекордлардан икки баробар кўпдир», — дейди «Rapidan Energy» президенти Боб МакНелли.

Унинг сўзларига кўра, замонамизнинг асосий муаммоси — бундай кенг кўламли зарбани юмшата оладиган бўш захира қувватларининг мавжуд эмаслигидадир.