Ўзбекистонда тадбиркорлик: 10 йилда бизнес муҳити қандай ўзгарди?

Ўзбекистонда сўнгги ўн йил давомида тадбиркорлик соҳасида қабул қилинган қонунлар, фармонлар ва қарорлар бизнес юритиш қоидаларини сезиларли даражада ўзгартирди. Рўйхатдан ўтишдан валюта сотиб олишгача, солиқ тизимидан лицензиялашгача бўлган кўплаб жараёнлар қайта кўриб чиқилди.

Бироқ ислоҳотлар фақат янги имтиёзлар ёки кредит дастурлари билан чекланмаган. Давлат ва тадбиркор ўртасидаги муносабатларнинг ўзи ҳам ўзгара бошлади: назорат механизмлари қайта шакллантирилди, ҳуқуқларни ҳимоя қилиш учун янги институтлар ташкил этилди, ташқи бозорларга чиқиш ва инвестиция жалб қилиш учун ҳуқуқий асослар яратилди.

Ислоҳотларнинг бошланиши: бизнес давлат сиёсати марказида

2016-йилда Шавкат Мирзиёев президент этиб сайланганидан кейин иқтисодиётни либераллаштириш давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бирига айланди. Бу жараённинг ҳуқуқий пойдевори 2017-йил 7-февралда қабул қилинган 2017–2021 йилларга мўлжалланган «Ҳаракатлар стратегияси» билан қўйилди.

Стратегиянинг иккинчи йўналиши иқтисодиётни ривожлантириш ва либераллаштиришга бағишланган эди. Кейинги йилларда тадбиркорликка оид қабул қилинган кўплаб ҳужжатлар айнан шу сиёсатнинг мантиқий давоми бўлди.

2022-йилдан бу жараён «Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси» орқали давом эттирилди. 2023-йил охирида эса мамлакатнинг узоқ муддатли иқтисодий ва ижтимоий мақсадларини белгилаб берган «Ўзбекистон – 2030» стратегияси қабул қилинди.

Аввал ҳуқуқий кафолат, кейин эркинлик

Бизнес муҳитини ўзгартириш учун фақат солиқни камайтириш ёки кредит ажратиш етарли эмас эди. Тадбиркор ўз ҳуқуқини давлат органлари билан муносабатда ҳимоя қила олиши учун институционал механизмлар ҳам зарур эди.

Шу сабабли ислоҳотларнинг дастлабки босқичида тадбиркорлик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизими алоҳида йўналиш сифатида шакллантирилди.

2017-йил 29-августда қабул қилинган ЎРҚ–440-сон қонун билан Президент ҳузурида Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил, яъни Бизнес-омбудсман институти ташкил этилди.

Бу институтнинг пайдо бўлиши давлат органлари билан муносабатларда тадбиркор манфаатларини алоҳида ҳимоя қилиш механизмини яратишга қаратилган эди

2018-йил 27-июлда қабул қилинган ПФ–5490-сон фармон билан тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизими янада такомиллаштирилди. Хусусан, айрим солиқ қарздорликларини ҳисобдан чиқариш чоралари кўрилди.

2019-йил 15-мартдаги ПФ–5690-сон фармон эса тадбиркорлик фаолиятини ҳимоя қилиш тизимини тубдан такомиллаштириш ва бу жараёнда прокуратура органлари фаолиятини оптималлаштиришга қаратилди.

Сўнгги йилларда бу йўналишдаги ислоҳотлар давом этиб, 2024-йил 14-ноябрда қабул қилинган ПФ–184-сон фармон тадбиркорлар ҳуқуқларини янада ишончли ҳимоя қилиш чораларини белгилади. Унга кўра, 2025-йилдан юридик шахсни давлат рўйхатидан ўтказмасдан тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланганлик учун қўлланадиган молиявий санкциялар бекор қилинди.

Рўйхатдан ўтиш ва лицензия: бизнес учун сарфланадиган вақтни қисқартириш

Тадбиркорликни бошлашдаги асосий муаммолардан бири узоқ ва мураккаб маъмурий жараёнлар эди. Шунинг учун ислоҳотларнинг кейинги муҳим йўналиши рўйхатдан ўтиш, рухсатнома олиш ва лицензиялаш тартибларини соддалаштиришга қаратилди.

Бу жараёнда «бир дарча» тамойили ва электрон ўзаро ҳамкорлик тизимлари тобора кенг жорий этилди.

2017-йил 9-февралда Вазирлар Маҳкамасининг 66-сон қарори билан тадбиркорлик субъектларини давлат рўйхатидан ўтказишнинг янги тартиби тасдиқланди.

2018-йил 11-апрелдаги ПФ–5409-сон фармон лицензия ва рухсат бериш тартиб-таомилларини қисқартириш ва соддалаштиришга қаратилди. Шу билан бирга давлат органлари ва бизнес ўртасида G2G ҳамда G2B электрон ўзаро ҳамкорлик механизмларини жорий қилиш белгиланди.

2020-йилда янги лицензияланадиган фаолият турларини жорий қилишдан олдин уларнинг бизнесга таъсирини баҳолаш талаби киритилди. Бунда Бизнес-омбудсман ва Савдо-саноат палатасининг иштироки ҳам назарда тутилди.

2024-йилдан лицензиялаш тизимида яна бир босқич бошланди. ПФ–8-сон фармонга мувофиқ, 2024-йил 1-мартдан 22 турдаги лицензия ва рухсат бериш ҳужжати бекор қилинди. Иккита фаолият тури учун эса «лицензиясиз бизнес» режими жорий этилди.

2025-йилда бошланган навбатдаги маъмурий ислоҳотлар эса бизнеснинг давлат органлари билан муносабатларидаги харажатлар ва вақт сарфини қисқартиришга қаратилди. Режаларга кўра, рўйхатдан ўтиш, «Лицензия» тизими, электрон архив ва ID-карта базаларини ўзаро боғлаш орқали тадбиркорларнинг маъмурий харажатларини тахминан 90 млрд сўмга камайтириш, давлат идоралари билан мулоқотда эса 15 кунгача вақт тежаш кўзда тутилди.

Солиқ тизимидаги бурилиш

Ўн йиллик ислоҳотлар орасида 2018-йилда бошланган солиқ сиёсати ўзгаришлари энг катта тизимли ўзгаришлардан бири бўлди. Солиқ ставкалари пасайтирилди, айрим тўловлар бирлаштирилди, бир вақтнинг ўзида бизнеснинг катта қисми умумбелгиланган солиқ тизимига ўтказилди.

Бу жараён тадбиркорлик муҳитини соддалаштириш билан бирга иқтисодиётдаги солиқ муносабатларини қайта шакллантирди.

2018-йил 29-июнда қабул қилинган ПФ–5468-сон фармон билан «Солиқ сиёсатини такомиллаштириш концепцияси» тасдиқланди.

Концепцияга мувофиқ, жисмоний шахслар учун ягона 12 фоизлик даромад солиғи ставкасини жорий қилиш белгиланди. Ижтимоий тўловлар ҳам қисқартирилди: ставка 25 фоиздан 12 фоизга туширилди. Соддалаштирилган солиқ режимидаги айрим субъектлар учун эса 15 фоизлик тартиб белгиланди.

2019-йил 1-январдан солиқ тизимида яна бир муҳим ўзгариш амалга оширилди. Ягона солиқ тўловини қўллаш доираси чекланиб, йиллик айланмаси 1 млрд сўмдан ошмаган юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорлар учун сақлаб қолинди. Қолган субъектлар эса қўшилган қиймат солиғи ва фойда солиғи тизимига ўтказилди.

2019-йилда солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш бўйича қўшимча чоралар қабул қилинди. 2020-йил 1-январдан янги таҳрирдаги Солиқ кодекси кучга кирди.

Кейинги йилларда электрон ҳисобварақ-фактуралар ва онлайн назорат-касса тизимлари кенгайтирилди. Бу нафақат солиқ ҳисоботини рақамлаштириш, балки кейинчалик солиқ кэшбеки каби механизмларнинг техник асосини ҳам яратди.

Валюта эркинлиги

2017-йил сентябрда амалга оширилган валюта либераллашуви Ўзбекистон иқтисодиёти ва тадбиркорлик муҳити учун энг муҳим таркибий ўзгаришлардан бири бўлди.

Унга қадар расмий валюта курси ва бозордаги реал курс ўртасида катта фарқ мавжуд бўлган. Бу эса импорт, экспорт ва ташқи ҳисоб-китоблар билан ишлайдиган бизнес учун қўшимча муаммоларни келтириб чиқарар эди.

2017-йил 2-сентябрда қабул қилинган ПФ–5177-сон «Валюта сиёсатини либераллаштириш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармон бу тизимни тубдан ўзгартирди.

2017-йил 5-сентябрдан юридик шахсларга жорий халқаро операциялар учун тижорат банкларида чекловсиз хорижий валюта сотиб олиш ҳуқуқи берилди. Якка тартибдаги тадбиркор сифатида рўйхатдан ўтмаган жисмоний шахсларга ҳам айрим импорт операциялари учун валюта билан ишлаш имконияти яратилди.

Инвестиция ва давлат-хусусий шериглиги

Тадбиркорлик ислоҳотлари фақат мавжуд бизнесни енгиллаштириш билан чекланмади. Янги инвестицияларни жалб қилиш, йирик лойиҳаларни амалга ошириш ва хусусий капиталнинг давлат билан ҳамкорлигини йўлга қўйиш учун ҳам алоҳида ҳуқуқий база яратилди.

2019-йил бу йўналишдаги асосий ҳужжатлар қабул қилинган йил бўлди.

2019-йил 10-майда «Давлат-хусусий шериклик тўғрисида»ги ЎРҚ–537-сон қонун қабул қилинди. Унда давлат ва хусусий сектор ўртасидаги ҳамкорлик лойиҳаларини молиялаштириш, хусусий шерик ва кредиторлар манфаатларини ҳимоя қилиш механизмлари белгиланди.

14-май куни инвестиция дастурини шакллантириш ва амалга оширишнинг янги тизимига ўтиш бўйича ПФ–5717-сон фармон қабул қилинди.

Шу йилнинг 25-декабрида «Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисида»ги ЎРҚ–598-сон қонун қабул қилинди. Ҳужжат инвесторларнинг давлат органлари билан муносабатларида кўмаклашиш, имтиёз ва преференциялар тизимини мустаҳкамлашга қаратилди.

Шу билан бирга Бизнес-омбудсманнинг инвестиция фаолияти соҳасидаги ваколатлари ҳам кенгайтирилди.

Ўзини ўзи банд қилишдан оилавий бизнесгача

Сўнгги йилларда тадбиркорлик тушунчасининг ўзи ҳам кенгайди. Илгари асосан юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркор шаклида кўрилган иқтисодий фаоллик учун янги ҳуқуқий форматлар яратила бошланди.

Айниқса ўзини ўзи банд қилиш ва оилавий тадбиркорлик соҳасидаги ўзгаришлар аҳолининг кенг қатламларини иқтисодий фаолликка жалб қилишга қаратилди.

2020-йил 8-июнда қабул қилинган ПҚ–4742-сон қарор билан тадбиркорлик фаолияти ва ўзини ўзи банд қилишни давлат томонидан тартибга солиш соддалаштирилди. Ўзини ўзи банд қилган шахслар шуғулланиши мумкин бўлган фаолият турлари рўйхати ҳам кенгайтирилди.

2020-йил 21-июлда «Оилавий тадбиркорлик тўғрисида»ги қонунга ўзгартиришлар киритилди. Натижада юридик шахс ташкил этмасдан оилавий тадбиркорлик билан шуғулланишга қўйилган чеклов бекор қилинди, ишчи ёллаш имкониятлари ҳам кенгайтирилди.

Кредит, субсидия ва янги дастурлар

Ҳуқуқий ва маъмурий ислоҳотлар билан бирга давлат тадбиркорликни молиявий қўллаб-қувватлаш механизмларини ҳам кенгайтирди. Айниқса кейинги уч-тўрт йилда ёшлар, аёллар ва кичик бизнес учун алоҳида дастурлар пайдо бўлди.

Кредит ҳажмларининг ўсиши давлат сиёсатида тадбиркорликни аҳоли бандлиги ва даромадларини ошириш воситаси сифатида кўриш кучайганини кўрсатади.

2023-йилда 279 мингдан ортиқ бизнес-лойиҳаларга 13 трлн сўмдан зиёд кредит ажратилди. Шунингдек, қарийб 57 минг нафар аёлга 300 млрд сўмлик субсидия берилди.

2024-йил 7-мартда аёллар тадбиркорлигини қўллаб-қувватлаш учун 100 млн долларлик имтиёзли кредит ва қўшимча 15 трлн сўмлик маблағ ажратилиши эълон қилинди. Савдо-саноат палатаси, «Бизнесни ривожлантириш банки» ва «Микрокредитбанк» тизимида аёллар тадбиркорлиги билан ишлаш учун алоҳида раҳбар ўринбосари лавозимлари жорий этилди.

2025-йилдан «Ёшлар бизнеси» дастури ҳам янги босқичга чиқди. ПҚ–62-сон қарорга кўра, 2025–2027 йилларда ёшлар ташаббуси билан ташкил этилган ва камида 20 та иш ўрни яратадиган лойиҳаларга 5 млрд сўмгача кредит ажратиш белгиланди.

Бундай кредитлар 7 йилгача муддатга, шу жумладан 2 йилгача имтиёзли давр билан берилиши назарда тутилди. «Алоқабанк» эса базавий «ёшлар банки» этиб белгиланди.

2025-йил учун аҳолини тадбиркорликка жалб қилиш мақсадида 22 трлн сўмлик имтиёзли ресурслар кўзда тутилди. Шундан 2,5 трлн сўм ёшлар, яна 2,5 трлн сўм аёллар тадбиркорлиги лойиҳаларига йўналтирилиши белгиланди.

2025-йил декабрида эълон қилинган янги дастурга кўра, 2026–2027 йилларда аёллар томонидан ташкил этилган 6 мингта корхонани қўллаб-қувватлаш учун 2 трлн сўм ажратилиши белгиланди. Шунингдек, 2 мингдан ортиқ аёл учун бизнес курслари ташкил этилиши назарда тутилди.

2026-йил учун эса кичик ва ўрта бизнесни ривожлантиришга 140 трлн сўм йўналтириш режалаштирилди. Унинг 43 трлн сўми аёллар ва ёшлар тадбиркорлигини қўллаб-қувватлашга, 10 трлн сўмдан ортиқ маблағ эса тадбиркорлик инфратузилмасига йўналтирилиши белгиланган.

166-ўриндан 69-ўрингача

Ўзбекистондаги бизнес муҳитидаги ўзгаришлар халқаро рейтингларда ҳам акс этди. Хусусан, Бутунжаҳон банкининг Doing Business рейтинги мамлакатдаги ислоҳотлар динамикасини кўрсатувчи асосий индикаторлардан бири бўлди.

Бироқ кейинчалик рейтингнинг ўзи тўхтатилгани сабабли Ўзбекистоннинг сўнгги йиллардаги ўрнини аввалги кўрсаткичлар билан тўғридан-тўғри таққослаш имкони қолмади.

2011–2012 йилларда Ўзбекистон мазкур рейтингда 166-ўринда қайд этилган.

2018-йил натижалари асосида тайёрланган Doing Business 2019 ҳисоботида мамлакат 76-ўринга кўтарилди. Расмий ҳужжатларда Ўзбекистон беш йил ичида 146-ўриндан 76-ўрингача кўтарилгани қайд этилган.

2019-йил якунлари бўйича эълон қилинган Doing Business 2020 ҳисоботида Ўзбекистон 190 давлат орасида 69-ўринни эгаллади ва 69,9 балл олди. Бутунжаҳон банки мамлакатни энг кўп ислоҳот ўтказган 20 давлат қаторига киритди.

2021-йил сентябрда эса Бутунжаҳон банки методология билан боғлиқ баҳслар сабаб Doing Business ҳисоботини бутунлай тўхтатди. Шунинг учун 2019-йилдан кейин мазкур рейтинг бўйича расмий натижалар мавжуд эмас.

ЖСТ сари йўл: ички қоидалар ҳам ўзгармоқда

Ўзбекистоннинг халқаро иқтисодий интеграциясидаги энг муҳим жараёнлардан бири Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш бўйича музокаралардир. Бу жараён нафақат ташқи савдо, балки мамлакат ичидаги бизнес қоидаларини ҳам ўзгартиришни талаб қилмоқда.

2019-йилда 2000 йилдан бери тўхтаб қолган музокаралар қайта тикланди. 2025–2026 йилларда эса аъзолик жараёни сезиларли даражада жадаллашди.

Манба материалларида келтирилишича, 2025-йилда 200 дан ортиқ саволга жавоб берилган, 30 дан ортиқ ташқи савдо ҳужжати тақдим этилган ва 40 дан зиёд икки томонлама музокара раунди ўтказилган. Музокаралар якунланган давлатлар сони эса 33 тага етган.

2026-йил март ойидаги ЖСТ Вазирлар конференциясига қадар Ўзбекистоннинг аъзолигини расмийлаштириш режалаштирилган эди. Аммо бу муддат амалга ошмади.

2026-йил май ҳолатига кўра, президент томонидан аъзоликни шу йилнинг ўзида расмийлаштириш бўйича топшириқ берилган. Бироқ 2026-йил август ҳолатида ҳам жараён ҳали якунланмаган.

ЖСТга аъзоликка тайёргарлик доирасида 2025–2026 йилларда маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга берилган айрим солиқ ва бож имтиёзлари ҳам босқичма-босқич қайта кўриб чиқилмоқда. Жумладан, экспортни қўллаб-қувватлаш субсидиялари ва маҳаллий товарларга бериладиган айрим нарх преференцияларини бекор қилиш жараёнлари бошланган.