Дунё Хитой автомобилларига ўтмоқда. Чин юрти машиналарининг муваффақият сири нимада?

Омон қолиш ҳаракатлари

«The Economist» нашрининг ёзишича, жаҳон автомобилсозлик саноатининг маркази аллақачон Хитойга кўчиб ўтди. Америка брендларининг бозордаги кўп йиллик ҳукмронлиги ниҳоясига етмоқда. Бундан йигирма йил аввал «General Motors» йилига қарийб 8,5 миллион дона машина сотиб, дунёдаги энг йирик автомобил ишлаб чиқарувчи ҳисобланган. Аммо ўтган йили «GM» тўртинчи ўринга тушиб қолди — ширкат бор-йўғи 6,2 миллион дона машина сотиш билан чекланган.

Сотув ҳажми бўйича учинчи ўриндан еттинчи ўринга тушиб кетган «Ford» компаниясининг ишлари ҳам мақтагулик эмас. Энг ёмони, ушбу гигантлар нафақат жаҳонда, балки ўз ички бозорида ҳам мавқеини бой бермоқда.

Америка автомобил ишлаб чиқарувчилари ҳақиқатан ҳам оғир даврларни бошдан кечирмоқда, бироқ бунда фақат Хитой ишлаб чиқарувчиларини айблаш тўғри эмас. Доналд Трамп олиб борган сиёсат ҳам оловга мой сепди. Илгари эркин савдо келишувлари доирасида ишлаб чиқариш қувватлари Канада ва Мексикага кўчирилган, у ерда Америка брендлари учун машиналар ва бутловчи қисмлар тайёрланарди. Аммо кейинчалик АҚШ ҳудудидан ташқарида ишлаб чиқарилган товарларга жуда катта божхона тўловлари жорий этилди. Бундай янги ўйин қоидалари Америка компанияларига миллиардлаб долларга тушди.

Шу билан бирга, океаннинг нариги томонида — Европада ҳам кўрилаётган зарарлар ҳисоб-китоб қилинмоқда. Европа брендларининг сотув ҳажми шиддат билан пасаймоқда. Масалан, «Volkswagen AG» компаниясининг жорий йилнинг биринчи чорагидаги соф фойдаси 28 фоизга камайиб, 1,56 миллиард еврони ташкил этди. Компания ишлаб чиқаришни жиддий тарзда оптималлаштиришга ва ҳатто заводларини ёпишга мажбур бўлмоқда. Германиядаги тўртта корхона фаолияти хавф остида турибди. Концерн, шунингдек, 100 минггача иш ўрнини қисқартиришни режалаштирган.

Европа автосаноати бир вақтнинг ўзида бир нечта жиддий муаммоларга дуч келди. Сотувларнинг камайишидан ташқари, Американинг савдо тарифлари ҳам соҳага катта зарар етказмоқда. Бундан ташқари, электромобилларга ўтиш жараёнининг ўта қимматга тушаётгани ва Россия бозоридан чиқиб кетилгани ҳам ўз таъсирини кўрсатди. Ниҳоят, хитойлик рақобатчилар ҳам европаликларга жиддий босим ўтказмоқда.

Хитойлик ишлаб чиқарувчилар туфайли япониялик автомобилсозлар ҳам ўзларини ноқулай ҳис қила бошлади. Жумладан, «Nissan» бутун дунё бўйлаб еттита заводини ёпмоқда ва 20 минг ходимини қисқартирмоқда. Бу борадаги тахминлар ҳам кўнгилдагидек эмас: 2026 йил якунларига кўра, компаниянинг кўрадиган зарари 4 миллиард доллардан ошиб кетиши кутилмоқда.

Хитойдаги автомобил буми

«Анъанавий» автомобил брендлари ҳар қандай йўл билан бозорда жон сақлашга уринаётган бир пайтда, Хитой компаниялари ривожланишда давом этмоқда.

«Ўтган йил якунларига кўра, Хитойдан автомобиллар экспорти 21 фоизга ўсиб, 7 миллион донадан ошиб кетди. Хитой автомобилларининг жаҳон бозоридаги ўртача улуши — Хитойнинг ўзини ҳисобга олмаганда — 10 фоизлик довондан ошди», — деди «Борселл» таҳлилий компанияси вице-президенти Олга Веретенникова «TRT» нашрига берган интервюсида.

Бирлашган Араб Амирликлари, Мексика, Бразилия, Буюк Британия ва Саудия Арабистони Хитой машиналарини фаол равишда сотиб олмоқда. Шунингдек, Жанубий-Шарқий Осиё ва Африкага — яъни ХХР автомобилларининг нарх борасидаги устунлиги яққол сезиладиган минтақаларга ҳам маҳсулот етказиб бериш ҳажми ортиб бормоқда.

Хитойдан келтирилаётган машиналарга энг катта талаб Россияда кузатилмоқда. У ерда Хитой брендларининг расмий улуши 52 фоизни ташкил этади.

«Haval», «Chery», «Geely», «Changan» каби машиналар Россия йўлларида пайдо бўлганига бир неча йил бўлган. Бу автомобиллар бозорга қанчалик фаол кириб борган сари, «Made in China» ёрлиғи остидаги маҳсулотларнинг довруғи ҳам шунчалик тез тарқалди.

Бироқ интернет тармоғи норози ҳайдовчиларнинг хабарлари ва экспертларнинг огоҳлантиришлари билан тўлиб кетган. Кўпчилик Хитой машиналарининг Россиядаги қаттиқ совуқларга мослашмаганидан оммавий равишда шикоят қилмоқда. Бундан ташқари, ўрмонли ва йўлсиз ҳудудларда ҳам қийинчиликлар юзага келган.

Яна бир заиф нуқта — арзон ва сифатсиз металл. Ҳатто кичик йўл-транспорт ҳодисаси содир бўлганда ҳам кузовнинг занглаши кафолатланган. Кўп нарса, шунингдек, автомобилнинг электрон бошқарув тизими («мияси») қандай созланганига ҳам боғлиқ бўлиб чиқди. Машина эгалари кўпинча дастурий таъминотдаги хатоликларга дуч келишган.

Гап шундаки, «классик» брендлар ўн йиллар давомида у ёки бу тизимни такомиллаштириш учун улкан маблағ сарфлаб, машинани фақат шундан кейингина сотувга чиқаришган. Хитойликларнинг ёндашуви эса бошқача: муаммолар машинадан фойдаланиш жараёнида ҳал этилади.

«Дастлаб Хитой компаниялари асосан Ғарб ва Япония ишлаб чиқарувчиларининг технологияларини лицензия асосида ёки норасмий равишда ўзлаштиришга таянишди. Бу бозорга тезда кириб бориш имконини берган, бироқ ҳар доим ҳам барқарор сифатни кафолатламаган», — дейди Олга Веретенникова.

Бироқ йиллар ўтиб вазият сезиларли даражада яхшиланди. Хитойлик ишлаб чиқарувчилар тадқиқот марказларига фаол сармоя киритишди, автоматлаштиришга урғу беришди ҳамда хорижлик муҳандис ва дизайнерларни жалб қилишди.

Хитойлик автомобилсозларнинг ҳаракатлари бесамар кетмади. Энди харидорлар ҳатто энг оддий комплектацияларда ҳам адаптив круиз-контрол, сунъий интеллект элементларига эга замонавий мултимедиа тизимлари ва илғор хавфсизлик тизимларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлишмоқда. Илгари бундай қулайликлар фақат премиум-классдаги машиналарнинг имтиёзи ҳисобланарди. Ишлаб чиқаришнинг барча босқичларида назоратнинг қатъийлаштирилиши эса кафолатли носозликлар сонини жаҳон бозори етакчилари даражасигача камайтириш имконини берди.

Хитойнинг муваффақиятли дастури

Экспертларнинг таъкидлашича, ҳозирда тизимли ўзгаришлар юз бермоқда ва бу жараённи ортга қайтариб бўлмайди. Хитой автосаноати жаҳон бозорини забт этмоқда. 2025 йилда Хитой маркасидаги автомобилларнинг бутун дунё бўйлаб сотуви тахминан 27 миллион донага етди. Шундан 19–20 миллион донаси ХХРнинг ўз ички бозорида сотилган. Шу тариқа, Хитой бир вақтнинг ўзида дунёда ўз автомобилларининг энг йирик ишлаб чиқарувчиси ва энг йирик истеъмолчиси бўлиб қолмоқда.

Хитой автосаноати муваффақиятининг бош омили — хориж бозорларини шиддат билан эгаллаш ҳамда электромобиллар ва гибридлар соҳасида етакчиликни қўлга киритиш бўлди. Электромобиллар — Хитой автосаноати технологик юксалишининг бош ҳаракатлантирувчи кучи ҳисобланади. ХХРнинг уларни ривожлантириш бўйича давлат дастури бошқа мамлакатлардагига қараганда анча муваффақиятли бўлиб чиқди.

Ҳозирда Хитой ушбу йўналишда глобал миқёсда ҳукмронлик қилмоқда. Батареяларнинг арзонлаши, ҳамёнбоп электромобиллар (EV) қаторининг кенгайиши ва инфратузилманинг ривожланиши ҳисобига электромобиллар ва гибридлар улуши мунтазам ўсиб бормоқда. Масалан, ХХРда электромобиллар ва гибридлар аллақачон янги сотилаётган автомобилларнинг 50 фоиздан ортиғини ташкил этмоқда. Батарея ишлаб чиқарувчи энг йирик «CATL» ва «BYD» компаниялари эса аккумулятор тизимлари ишлаб чиқаришда дунёда етакчиликни бермай келяпти.

«Бу нархлар учун икки томонлама босимни англатади. Бир томондан, ички бозор кўлами ва таъминот занжирларининг давлат томонидан қўллаб-қувватланиши туфайли хитойлик ишлаб чиқарувчилар технологик жиҳатдан илғор электромобилларни Ғарбдаги рақобатчиларининг аналогларига қараганда 20–40 фоизга арзонроқ таклиф қила олади. Бу эса Европа ишлаб чиқарувчиларини нарх борасида рақобатлашиш имкониятидан маҳрум этади. Иккинчи томондан, Ғарб бозорлари бунга ҳимоя божлари жорий этиш билан жавоб қайтармоқда. Бу эса нархларнинг маҳаллий даражада пасайишига тўсқинлик қилади», — деди Олга Веретенникова.

Натижада, ривожланаётган бозорларда нархларни пасайтириш бўйича босим давом этади. Ҳимояланган бозорларда — Европа ва АҚШда эса Хитой машиналарининг нархи тариф тўсиқлари туфайли сунъий равишда юқорилигича қолаверади. Бироқ анъанавий ишлаб чиқарувчилар барибир харажатларни қисқартиришга мажбур бўлмоқда. Бу эса ходимларнинг ишдан бўшатилишига ва заводларнинг ёпилишига олиб келмоқда.