Fitch Туркманистонда заиф бошқарув ва ноаниқ валюта курсини қайд этди

Туркманистоннинг чет эл ва миллий валютадаги узоқ муддатли қарз мажбуриятларини бажармаслик рейтинги «BB-» даражасида қолдирилди, прогноз эса «барқарор» дея баҳоланди. Бу ҳақда Fitch Ratings ҳисоботида келтирилган.

Қисқа муддатли рейтинглар ҳам ўзгармади: чет эл ва миллий валютада «B», мамлакат рейтинг чегараси эса «BB-» даражасида сақланиб қолди.

Туркманистон рейтингининг кучли ва заиф томонлари

Fitch маълумотига кўра, Туркманистон рейтингининг асосий кучли томони — давлат молиявий ҳолатининг жуда мустаҳкамлигидир. Мамлакат «BB» ва «B» рейтингига эга давлатлар орасида энг юқори соф хорижий активларга эга, давлат қарзи эса энг паст кўрсаткичлардан биридир. Бунга қўшимча равишда, Туркманистон дунёдаги энг катта газ захираларига эга давлатлардан бири бўлиб, газ захиралари ҳажми бўйича тўртинчи ўринда туради.

Шу билан бирга, бу кучли томонлар бир қатор муаммолар билан мувозанатланади. Жумладан, давлат бошқаруви заифлиги, иқтисодий сиёсатнинг етарлича очиқ эмаслиги, айниқса валюта курси бўйича шаффофликнинг пастлиги, бизнес юритиш шароитларининг мураккаблиги, иқтисодиётнинг хомашё экспортига кучли боғлиқлиги ва экспорт бозорларининг кам сонли давлатларга боғланиб қолиши мамлакатнинг асосий муаммолари ҳисобланади.

Хорижий активлар ва валюта захиралари

Fitch прогнозига кўра, Туркманистоннинг соф хорижий активлари 2027-йилга бориб ЙИМнинг 59,3 фоизига етади. Бу «BB» ва «B» рейтингига эга давлатларнинг ўртача кўрсаткичидан анча юқори. Шу билан бирга, 2026–2027-йилларда мамлакатнинг ташқи савдо ҳисобидаги ортиқча маблағи ўртача ЙИМнинг 1,2 фоизигача камайиши кутилмоқда. Бунга энергия нархлари ошишидан олинадиган қўшимча даромадларнинг камайиши, экспорт имкониятларининг чеклангани, давлат инвестицияларининг кўпайиши, импорт ҳажмининг ошиши ва транспорт харажатларининг ортиши сабаб бўлади.

Fitch ҳисоб-китобларига кўра, Туркманистоннинг валюта захиралари 2026–2027-йилларда мамлакатнинг ташқи тўловларини ўртача 46 ой давомида қоплашга етади. Бу Fitch томонидан рейтинг бериладиган давлатлар орасидаги энг юқори кўрсаткичдир. Мутахассисларнинг фикрича, мамлакат ташқи ликвидлиги барқарор бўлиб қолмоқда. 2027-йилда ташқи қарзга хизмат кўрсатиш харажатлари ташқи тушумларнинг атиги 3,9 фоизини ташкил қилади, «BB» рейтингидаги давлатларда эса бу кўрсаткич ўртача 14,1 фоизга тенг.

Газ экспорти ва янги лойиҳалар

Туркманистон экспортининг асосий қисми газ ҳисобланади. 2025-йилда газ умумий товар экспортининг тахминан учдан икки қисмини ташкил қилган. Fitch фикрича, 2026–2027-йилларда газ қазиб олиш ҳажми асосан барқарор қолади, бунга қисман газ қувурлари инфратузилмасининг чекланган имкониятлари сабаб бўлади. Хитой Туркманистон газининг энг катта харидори бўлиб қолади, чунки узоқ муддатли шартномалар асосида талаб барқарор сақланмоқда.

2026-йилнинг апрель ойида улкан Галкиниш газ конини ривожлантиришнинг тўртинчи босқичи доирасида қурилиш ишлари бошланган. Ушбу лойиҳа Туркманистон газ қазиб олиш қувватини йилига 10 миллиард куб метрга ошириши кутилмоқда.

Қисқа муддатда Хитой Туркманистон газининг энг катта харидори бўлиб қолади. Геосиёсий ноаниқлик экспорт йўналишларини кенгайтириш имкониятларига салбий таъсир қилмоқда. Хитойга қурилиши режалаштирилган янги газ қувури каби йирик лойиҳаларнинг амалга ошириш муддати ҳали аниқ эмас. Ушбу қувур йилига яна 25 миллиард куб метр газ ташиш имконини бериши мумкин. Fitch маълумотига кўра, нефть-кимё маҳсулотларини ишлаб чиқаришни кенгайтириш иқтисодиётни диверсификация қилишга маълум даражада ёрдам беради.

Давлат қарзи

Туркманистоннинг давлат қарзи 2027-йил охирига бориб ЙИМнинг 2,7 фоизигача камайиши кутилмоқда. Бу давлат бюджети тақчиллигининг паст бўлиши ва янги қарз олишнинг чеклангани билан изоҳланади. Бу кўрсаткич «BB» рейтингига эга давлатларнинг ўртача давлат қарзи даражасидан анча паст бўлиб, уларда бу кўрсаткич 52,1 фоизни ташкил қилади.

Fitch фикрича, Туркманистон ҳукумати узоқ муддатли миллий мақсадларга мувофиқ равишда ижтимоий барқарорлик ва ривожланишни устувор йўналиш сифатида сақлаб қолади. Инфратузилма ва саноат лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш учун давлат маблағлари ва лойиҳавий молиялаштиришдан фойдаланилади.

2025-йилнинг охирида Туркманистон Стабилизация жамғармасида 27,6 миллиард манат маблағ мавжуд бўлган. Бу мамлакат ЙИМининг 10,2 фоизига тенг. Шундан 16,3 миллиард манат, яъни ЙИМнинг 6 фоизи, Марказий банкда сақланаётган бюджет захиралари ҳисобланади. Жамғарма активлари тўлиқ миллий валютада сақланади.

Валюта сиёсати ва иқтисодий прогноз

Fitch таъкидлаганидек, Туркманистоннинг валюта сиёсати ҳануз шаффоф эмас. 2015-йилдан бери расмий валюта курси 1 доллар учун 3,5 манат даражасида сақланмоқда, бироқ бозордаги курс тахминан 1 доллар учун 19 манат атрофида қолмоқда. Fitch прогнозига кўра, расмий курс 2028-йилгача ўзгармаслиги мумкин. Валюта курсидаги бундай катта фарқ хорижий инвестицияларни чеклаб қўймоқда.

Fitch Туркманистон иқтисодиёти 2026–2027-йилларда йилига тахминан 2,5 фоиз ўсишини кутмоқда. Бунга давлат инвестициялари ва углеводород экспортининг барқарорлиги ёрдам беради. Агентлик ўз тарихий маълумотларини Халқаро валюта жамғармаси баҳоларига асослайди ва бу баҳолар ҳукумат эълон қилаётган 6,3 фоизлик иқтисодий ўсиш кўрсаткичидан анча паст. Fitch давлат иқтисодиётдаги асосий ролини сақлаб қолишини кутмоқда.

Хусусий сектор ривожланиши эса ҳали ҳам қийинчиликларга дуч келмоқда. Бунга давлат корхоналарининг устунлиги, кредит ресурсларининг асосан давлат ташкилотларига йўналтирилиши ва бизнес муҳити мураккаблиги сабаб бўлмоқда. Fitch прогнозига кўра, 2026-йилда инфляция ўртача 5,3 фоиз бўлади ва 2027-йилда пасаяди. Шунингдек, иқтисодиётнинг нефть ва газ экспортига кучли боғлиқлиги сабабли иқлим ўзгариши узоқ муддатли хавф бўлиб қолмоқда.

Рейтингга таъсир қилувчи омиллар

Fitch Туркманистон рейтинги давлат молиявий ҳолати ва ташқи балансининг сезиларли ёмонлашуви, энергия нархларининг тушиши, асосий экспорт шартномаларининг бузилиши, иқтисодий беқарорликнинг кучайиши ёки сиёсий ва геосиёсий муаммолар юзага келиши ҳолатларида пасайиши мумкинлигини айтди.

Аксинча, давлат бошқаруви стандартлари яхшиланса, иқтисодий маълумотлар очиқ ва ишончли бўлса, бизнес муҳити яхшиланса, иқтисодий сиёсатга ишонч ошса ёки нефть-газ экспортидан келадиган даромадлар узоқ муддат юқори бўлиб қолса, Туркманистон рейтинги ошиши мумкин.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Fitch халқаро рейтинг агентлиги Ўзбекистон суверен кредит рейтингини «BB» даражасида тасдиқлаб, рейтинг кутилмасини «барқарор»дан «ижобий»га оширганди.