Венесуэлага ҳужум: наркотрафикка қарши курашми ёки Мадурони ағдариш операцияси?

Октябр ойида стратегик B-52 бомбардимончилари Венесуэла соҳили яқинида бомбардимон ҳужуми симуляциясини ўтказди. АҚШ президенти Доналд Трамп Марказий разведка бошқармасига Венесуэла ҳудудида ҳаракат қилишга рухсат берди. Ҳудуддаги кескинлик кучаймоқда.

АҚШ Венесуэладан чиққан бир неча кичик кемага зарба берди, уларни гиёҳванд моддалар ташувчи деб атади. Ҳужумларда тахминан 40 киши ҳалок бўлди. АҚШ уларни «наркотеррористлар» деб атайди, бироқ ўлдирилганлар шахсияти ошкор қилинмаган ва наркотрафик билан боғлиқликлари бўйича ҳеч қандай далил тақдим этилмаган.

Минтакадаги кўплаб давлатлар бу ҳужумларни қоралади, ҳуқуқшунос экспертлар эса уларнинг қонунийлигига шубҳа билан қарамоқда. АҚШ бу ҳаракатларни наркотрафикка қарши уруш деб баҳоламоқда, аммо ташқи белгиларга кўра, бу — қўрқитиш кампаниясидек туюлади. Мақсад — Венесуэла президенти Николас Мадурони ҳокимиятдан четлатиш.

«Бу ерда гап ҳокимиятни ўзгартириш ҳақида кетмоқда. Эҳтимол, АҚШнинг тўғридан тўғри босқини бўлмайди, шунчаки улар муайян сигналлар бермоқда», — дея Chatham House таҳлил марказининг Лотин Америкаси бўйича мутахассиси доктор Кристофер Сабатинининг сўзларини келтирмоқда BBC.

Унинг фикрича, АҚШ Венесуэла ҳарбийлари ва Мадурога яқин фуқаролар орасида қўрқув уйғотиш ҳамда уларни президентга қарши чиқишга ундаш мақсадида Карибда ҳарбий гуруҳ тузган.

BBC Verify хизмати очиқ маълумотлар ва сунъий йўлдош суратларига асосланиб аниқлашича, 23 октябр ҳолатига кўра минтақада Американинг 10 та ҳарбий кемаси, жумладан ракетали эскадрон мина ташувчи кемалари, десант кемалари ва ёнилғи танкерлари жойлашган эди.

Мадуронинг яқинларини васвасага солаётган 50 млн доллар

АҚШ расмийлари, хусусан, давлат котиби Марко Рубио Мадуронинг четлатилишига умид боғлашини яширмаяпти.

Жорий йилда Рубио Fox News телеканалида Николас Мадурони «даҳшатли диктатор» деб атади ва «у ҳокимиятдан кетиши керакми?» деган саволга шундай жавоб берди: «Биз бу борада сиёсат даражасида иш олиб борамиз».

Бироқ ҳатто Мадурога очиқ қарши бўлган Рубиодек шахсларга ҳам оппозициянинг Мадурони ҳарбий йўл билан ағдариш чақириқларини қўллаб-қувватлаш осон эмас.

Доналд Трамп 2016 йилда АҚШнинг Венесуэлада ҳокимиятни ўзгартиришга уринишига қарши чиққан эди. Ҳозир эса у АҚШ «узоқ давом этадиган абадий урушлар»га тўғридан тўғри аралашмаслиги кераклигини айтмоқда.

АҚШ Николас Мадурони Венесуэланинг легитим президенти сифатида тан олмайди. Чунки мухолифат ва жаҳоннинг кўплаб давлатлари 2024 йилги президентлик сайловлари сохта ўтказилган деб ҳисоблайди.

Каракасдаги АҚШ элчихонаси ҳали 2019 йилда, Трампнинг биринчи президентлик муддатидаёқ ёпилган эди.

АҚШ Мадурони қўлга олишга ёрдам бериши мумкин бўлган маълумот учун 50 миллион доллар мукофот эълон қилган. Аммо бу унинг яқинларини «етакчиларини сотиш»га ундашга ҳозирча самара бермаган.

CSIS таҳлил маркази профессори, ҳуқуқшунос Хосе Игнасио Эрнандеснинг таъкидлашича, нефтга бой Венесуэла элитаси учун 50 миллион доллар ҳеч нарса эмас. Мамлакатдаги коррупция схемалари анча катта фойда келтиради. Масалан, собиқ молия вазири Алехандро Андраде 2019 йили 10 йилга қамалган ва 1 миллиард доллар пора олганини тан олган.

Кўплаб таҳлилчилар фикрича, ҳокимият ўзгаришида ҳарбийларнинг позицияси ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Бироқ улар Мадурони ағдаришдан аввал, эҳтимол, қонуний таъқиблардан ҳимоя кафолатларини хоҳлашади.

Чикаго университети сиёсатшунослик профессори ва Лотин Америкаси бўйича мутахассис Майкл Албертуснинг фикрича, ҳатто 500 миллион доллар ҳам Мадуронинг яқинларини васвасага солмаслиги мумкин.

«Авторитар етакчилар ўз атрофидагиларга доимо шубҳа билан қарайди. Шунинг учун улар шахсий садоқатни таъминлаш ва кузатув механизмларини яратади», — дея эслатади у.

АҚШ томонидан жорий этилган иқтисодий санкциялар мамлакатдаги инқирозни янада оғирлаштирган, аммо ҳозиргача элита орасидан ҳеч ким Мадурога қарши чиқмаган.

Эҳтимол, гап фақат наркотик моддаларда эмасдир?

Доналд Трамп Венесуэлага нисбатан амалга оширилаётган ҳаракатларни наркотик моддаларга қарши кураш деб атаяпти. Масалан, 16 октябрда АҚШ ҳужум қилган қайиқ ҳақида гапириб, у асосан фентанил билан тўлганини айтган.

Бироқ фентанил асосан Мексикада ишлаб чиқарилади ва АҚШга қуруқлик орқали, яъни жанубий чегарадан олиб кирилади. У денгиз орқали келмайди.

«Бу ерда гап гиёҳванд моддаларда эмас», — дейди доктор Сабатини. Унинг фикрича, Трамп Венесуэла мухолифати риторикасини ўзлаштирган. Унга кўра, бу мамлакат нафақат диктатура, балки жиноий тузум ҳам ҳисобланади.

АҚШ Адлия вазирлиги 2020 йилдан бери Николас Мадурони наркотик моддалар савдоси ва наркотерроризм билан шуғулланувчи ташкилотни бошқараётганликда айблаб келмоқда. Лекин АҚШ ҳозирча бу даъволарни исботловчи аниқ далилларни эълон қилмади. Мадуро бу айбловларни рад этмоқда.

Шу билан бирга, унинг яқинлари орасида гиёҳванд моддалар савдосида айбланиб, судланганлар бор. Масалан, 2016 йили Ню Йорк суди Мадуронинг хотинининг икки жиянини АҚШга кокаин олиб кириш учун тил бириктирганликда айбли, деб топган. Суд материалларига кўра, улар топган пулларининг бир қисмини холалари — президент хотини учун сиёсий кампанияга сарфлашни режалаштирган. Кейинроқ улар озодликка чиқарилган.

Трамп МРБнинг Венесуэладаги махфий операцияларини тасдиқлаш қарорига келганини айнан мамлакатдан АҚШга наркотиклар кириб келаётгани билан изоҳлаган.

Бироқ Венесуэлада кокаин ишлаб чиқариш ҳажми катта эмас. Бу модда асосан Колумбия, Перу ва Боливияда тайёрланади. Кокаиннинг бир қисми Венесуэла орқали ўтиши мумкин, аммо расмийлар бу борада жиддий курашаётганини таъкидлайди.

АҚШнинг 2025 йилдаги Гиёҳванд моддаларга қарши кураш бошқармаси ҳисоботига кўра, АҚШда мусодара қилинган кокаиннинг 84 фоизи Колумбиядан келган. Ҳисоботда бошқа мамлакатлар ҳам тилга олинган, лекин Венесуэла улар орасида эмас.

Илк етти ҳужум Венесуэладан келган қайиқларга Кариб денгизида уюштирилган. Аммо Кариб денгизи орқали асосий наркотрафик йўналишлари ўтмайди. Бу йўналишлар асосан Тинч океани орқали ўтади — кейинги ҳужумлар айнан шу ерда амалга оширилган.

Денгиз ва ҳаводаги кучларни кенгайтириш

Ҳарбий таҳлилчиларнинг таъкидлашича, денгизда наркотиклар трафигини тўхтатиш учун АҚШ томонидан шакллантирилганча кенг кўламли гуруҳлаштириш шарт эмас.

Пуэрто Рико атрофидаги америкалик ҳарбий кемалардан ташқари, сунъий йўлдош тасвирларида Тринидад ва Тобагодан 120 км шарқда жойлашган яна икки кема акс этган.

Улардан бири — USS Lake Erie ракета крейсери. Иккинчиси эса RAND корпорацияси таҳлилчиси, АҚШ ҳарбий-денгиз кучларининг собиқ капитани Брэдли Мартинга кўра, MV Ocean Trader деб аталадиган кема бўлиб, махфий операцияларни қўллаб-қувватлаш учун қайта жиҳозланган савдо кемасидир.

Бу кемада вертолётлар, катерлар, дронлар жойлаштирилиши мумкин ва у ҳар хил операцияларни, жумладан, зарба бериш олдидан разведка ўтказишни ҳам таъминлай олади. Аммо Брэдли Мартиннинг таъкидлашича, MV Ocean Traderнинг ушбу минтақадаги ҳозирлиги — бу ерда қандайдир операция ўтказилаётгани ёки режалаштирилаётгани дегани эмас.

АҚШ мазкур минтақада ҳаво кучларини ҳам кенгайтирди. BBC Verify Пуэрто-Рикодаги аэродромларда бир нечта ҳарбий самолётларни аниқлади.

17 октябрда олинган сунъий йўлдош тасвирларида Пуэрто-Рикодаги ҳарбий базада замонавий F-35 қирувчи самолётлари кўрилади. Шунингдек, бир хусусий самолёт учувчиси фуқаролик аэропортида турибдиган оғир дрон — MQ-9 Reaper’нинг видеосини ижтимоий тармоқларда эълон қилди. АҚШ ушбу дронлардан илгари Афғонистон, Сурия, Ливия ва Малидеги операцияларда разведка ва зарба бериш учун фойдаланган.

Октябрь ўрталарида BBC Verify учта B-52 бомбардимон самолёти Кариб денгизини кесиб ўтиб, Венесуэла соҳилигача учганини қайд этди. Кейинроқ АҚШ Ҳаво кучлари бу парвоз «бомбардимон зарбаси имконияти намойиши» бўлганини билдирди.

Ҳаво ҳаракати мониторинги сервисларида ушбу минтақада B-1 бомбардимончилари ва P-8 Poseidon разведка самолётлари парвозлари ҳам қайд этилган.

Бундан ташқари, ижтимоий тармоқларда Тринидад ва Тобагога яқин ҳудудлардаги америкалик ҳарбий вертолётлар тасвирлари тарқалди. Улар орасида махсус кучлар хизмат қиладиган Boeing MH-6M Little Bird вертолётлари ҳам бор.

МРБ Венесуэлада нима қилиши мумкин?

Доналд Трампдан МРБга Николас Мадурони йўқ қилишга рухсат берган-бермагани сўралганда, у бу саволга жавоб бериш «аҳмоқона ва кулгили» бўларди, деб жавоб қайтарди.

Шу билан бирга, у АҚШ ҳозир «қуруқликка қараётгани»ни айтиб, Венесуэла ҳудудида операциялар ўтказиш эҳтимолига ишора қилди.

Лотин Америкасида МРБга нисбатан ишонч паст. Бунга агентликнинг ўтмишдаги махфий операциялари, тўнтаришларга уринишлари ва ҳарбий диктатураларни қўллаб-қувватлагани — хусусан, Чили ва Бразилиядаги ҳаракатлари сабаб бўлган.

БМТдаги АҚШнинг собиқ вакили, МРБнинг илгарги етакчи таҳлилчиси ва Давлат департаменти маслаҳатчиси Нед Прайснинг айтишича, МРБнинг махфий операциялари турлича кўринишда бўлиши мумкин:

«Бу ахборот урушлари бўлиши мумкин. Ёки диверсиялар. Ёки мухолифат партияларини молиялаштириш. Ёки бутун режимни ағдаришгача бориши мумкин. Қуйи ва юқори чегаралар орасида кўп вариантлар бор», — дейди у.

Венесуэла ҳудудида бундай операциялар наркотик савдосида гумон қилинганларга қарши қаратилган бўлиши мумкин. АҚШнинг ўз баёнотларига кўра, бу рўйхатда Николас Мадуронинг ўзи ҳам бор.

Доктор Сабатинининг фикрича, Венесуэла наркотик ишлаб чиқарувчи катта марказ эмас, у ерда кокаин ёки фентанил ишлаб чиқарувчи лабораториялар йўқ. Аммо АҚШ наркотрафикда иштирок этиши мумкин бўлган аэродромлар ёки портларга зарба беришни мақсад қилса бўлади.

«Агар Трамп қатъийлик кўрсатмоқчи бўлса, ҳарбий казармага ракета учириши мумкин. Кокаин ташишда иштирок этаётган ҳарбийлар ҳақида ишончли разведка маълумотлари бор», — дейди Сабатини.

Ёки, Сабатинининг тахминига кўра, МРБ агентлари ҳатто Мадурони ёки унинг энг яқин тарафдорларидан бирини ўғирлаб, АҚШ судига олиб кетишга уринган бўлиши мумкин.

Доктор Сабатини учун энг катта савол — Трамп бу даражадаги ҳарбий кучларни Кариб денгизи ҳудудида қанча вақт ушлаб туришга тайёр?

Агар бу гуруҳлаштиришнинг ягона мақсади — Мадурони қўрқитиш бўлса, у ҳолда бу унинг атрофидаги шахсларни қочишга мажбур қилишга етарлими — номаълум.

АҚШнинг Мадурони зўрлик билан ағдаришгача бориш-бормаслигини тушуниш эса, профессор Албертуснинг таъкидлашича, ҳозирча жуда мураккаб масала.