Armanistonning YOII tarkibidan chiqishi iqtisodiyotga qanchaga tushishi mumkin?

Armanistonning Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqidagi (YOII) ishtirokining to‘xtatilishi mamlakat uchun jiddiy iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Shuningdek, yalpi ichki mahsuloti (YAIM) 15,6 foizga, ittifoq mamlakatlaridan pul o‘tkazmalari 2,1 milliard dollarga kamayishi, gazning hisob-kitob narxi esa 69 foizga oshishi mumkin.

Bunday baholar Rossiya, Belarus, Qozog‘iston va Qirg‘iziston vakillari tomonidan tayyorlangan ma’ruzada keltirilgan. E’lon qilingan hujjatda YOII to‘g‘risidagi shartnomaning Armanistonga nisbatan amal qilishi to‘xtatiladigan ssenariy ko‘rib chiqilgan. Hisob-kitoblar 2025-yil ma’lumotlariga asoslangan bo‘lib, savdo-iqtisodiy tartib o‘zgarishining respublika uchun yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oqibatlarini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning asosiy bahosiga ko‘ra, Armaniston YAIMi taxminan 4,6 milliard dollarga qisqarishi mumkin. Mualliflarning hisob-kitoblariga ko‘ra, ichki iste’mol 14,6 foizga yoki 3,5 milliard dollarga kamayishi mumkin. Bunda inflatsiya bazaviy ssenariyga nisbatan 14,9 foizga oshish ehtimoli bor.

Shunday qilib, gap faqat tashqi savdoning bir ko‘rsatkichi haqida emas, balki eksport va importdan tortib energetika, mehnat bozori hamda aholi daromadlarigacha bo‘lgan iqtisodiyotning bir nechta sohasiga bir vaqtning o‘zida ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan holat haqida bormoqda.

YOIIdan chiqish savdo va eksport hajmini keskin qisqartirishi mumkin

2025-yilda Armanistonning YOII mamlakatlari bilan tovar ayirboshlash hajmi qariyb 7,99 milliard dollar yoki respublika umumiy tashqi savdo aylanmasining 37,8 foizini tashkil etgan. Ittifoqdagi ishtirok to‘xtatilgan taqdirda, ma’ruzaga ko‘ra, bu ko‘rsatkich 55,6 foizga qisqarib, 3,55 milliard dollarga tushishi mumkin.

Eng sezilarli pasayish eksportda kuzatilishi mumkin. Armaniston tovarlarining YOII mamlakatlariga yetkazib berilishi taxminan 65,8 foizga — 3,17 milliard dollardan 1,08 milliard dollargacha kamayishi mumkin. Ittifoq davlatlaridan import esa deyarli yarmiga — 4,82 milliard dollardan 2,47 milliard dollargacha qisqarishi aytilmoqda.

Buning asosiy sababi, avvalo, savdo shartlarining o‘zgarishidir. Armaniston kompaniyalari bojxona deklaratsiyasini qayta rasmiylashtirish, qo‘shimcha to‘lovlar, sertifikatlash talablarining o‘zgarishi hamda sanitariya, veterinariya va fitosanitariya nazoratining murakkablashuvi bilan to‘qnash kelishi mumkin.

Biznes uchun bu yetkazib berish xarajatlari va vaqtining ortishini anglatadi. Hozirda YOII mamlakatlari o‘rtasida erkin harakatlanayotgan mahsulotlarning bir qismi savdo tartibi o‘zgarganidan keyin narx bo‘yicha raqobatbardoshligini yo‘qotishi mumkin.

Armanistonning an’anaviy eksport tarmoqlari ayniqsa zaif holatda qolishi mumkin. Ma’ruza mualliflarining bahosiga ko‘ra, alkogolli mahsulotlarning YOII mamlakatlariga yetkazib berilishi 50,1 foizga, oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari 39,9 foizga, yengil sanoat mahsulotlari esa 32,2 foizga qisqarishi mumkin.

Qayta eksport yanada ko‘proq zarar ko‘rishi mumkin. Uning hajmi hisob-kitoblarga ko‘ra, 91,6 foizga qisqarib, taxminan 135 million dollarga tushishi mumkin. Bu qo‘shimcha savdo to‘siqlari paydo bo‘lganidan keyin tranzit va qayta eksport operatsiyalarining bir qismi boshqa mamlakatlarga ko‘chishi mumkinligi bilan bog‘liq.

Gaz narxi va pul o‘tkazmalaridagi o‘zgarishlar iqtisodiyotga ta’sir qiladi

Alohida xavf tabiiy gaz bilan bog‘liq. Ma’ruzada amaldagi shartlar saqlanib qolgan taqdirda, Armaniston uchun gazning taxminiy narxi ming kub metr uchun 177,5 dollar deb baholangan. YOII tarkibidagi ishtirok to‘xtatilgan taqdirda esa hisob-kitob narxi taxminan 300 dollargacha oshishi, ya’ni qariyb 69 foizga ko‘tarilishi mumkin.

Iste’molning avvalgi hajmlari saqlanib qolgan taqdirda, bu Armanistonning gaz importiga sarflaydigan xarajatlarini taxminan 268,5 million dollarga oshirishi mumkin. Bunda xarajatlar 389 million dollardan 657,5 million dollargacha ko‘tariladi. Gaz narxining oshishi nafaqat energetika sohasiga ta’sir qilishi mumkin. Gaz korxonalarda ham ishlatiladi, shu sababli uning qimmatlashishi mahsulot tannarxining oshishiga va iqtisodiyotda inflyatsion bosimning kuchayishiga olib kelishi mumkin.

Xizmatlar sohasida ham muammolar yuzaga kelishi mumkin. Ma’lumotlarga ko‘ra, YOII mamlakatlariga xizmatlar eksporti 41,7 foizga qisqarib, 754,6 million dollarga tushishi mumkin. Ayniqsa, transport sohasi, biznes va moliyaviy xizmatlar, turizm hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohalarida sezilarli pasayish prognoz qilinmoqda.

Yana bir muhim omil — mehnat migratsiyasi. 2025-yilda YOIIga a’zo boshqa mamlakatlarda Armanistonning qariyb 126,9 ming fuqarosi ishlagan, ulardan 124,6 ming nafari Rossiyada bo‘lgan.

Mehnat faoliyati tartibining o‘zgarishi Armaniston fuqarolari uchun qo‘shimcha ma’muriy va moliyaviy to‘siqlarni yuzaga keltirishi mumkin. Buning oqibatlaridan biri pul o‘tkazmalari hajmining kamayishi bo‘lishi mumkin.

2025-yilda YOII mamlakatlaridan Armanistonga qariyb 3,95 milliard dollarlik pul o‘tkazmalari kelib tushgan. Ko‘rib chiqilayotgan ssenariy bo‘yicha bu hajm taxminan 1,85 milliard dollargacha kamayishi mumkin. Rossiyadan boradigan asosiy mablag‘ qariyb 3,88 milliard dollarni tashkil etgan.

Bu iqtisodiyot uchun ayniqsa sezgir omil hisoblanadi, chunki pul o‘tkazmalari bevosita uy xo‘jaliklari daromadlari va iste’mol talabiga ta’sir qiladi. Ularning qisqarishi ichki iste’molni yanada kamaytirishi va tashqi savdo pasayishining ta’sirini kuchaytirishi mumkin.

O‘zgarishlar logistika sohasiga ham ta’sir qilishi mumkin. Yangi savdo tartibi joriy etilganda avtomobil transportida yuk tashish uchun qo‘shimcha ruxsat berish tartiblari paydo bo‘lishi, YOII yagona tarif tizimining amal qilishi to‘xtatilganidan keyin esa temiryo‘l tariflari oshishi mumkin.

Bundan tashqari, Armaniston import, maxsus, antidemping va kompensatsiya bojlarini taqsimlashning ayrim mexanizmlaridan, shuningdek, YOII budjeti hisobidan kooperatsiya loyihalarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash imkoniyatidan mahrum bo‘lishi mumkin.

Oqibatlar ittifoq davlatlari bilan savdo doirasidan tashqariga ham chiqishi mumkin. Ma’ruzaga ko‘ra, Armanistonning uchinchi mamlakatlarga eksporti 54,6 foizga, importi esa 21,1 foizga qisqarishi mumkin. Mualliflar buni shakllangan savdo zanjirlarining buzilishi, mahsulot tannarxining oshishi va ishlab chiqarish hajmining kamayishi ehtimoli bilan bog‘laydi.

Boshqa YOII davlatlari uchun esa bunday ssenariyning oqibatlari ancha kam ahamiyatli deb baholanmoqda. Ittifoqning qolgan to‘rt mamlakatining har biri uchun tovarlar va xizmatlar umumiy eksporti hamda importining bevosita qisqarishi 1 foizdan kam bo‘lishi prognoz qilinmoqda. Shunday qilib, hisob-kitoblarga ko‘ra, ittifoqdagi ishtirokni to‘xtatishning asosiy iqtisodiy oqibatlari aynan Armanistonga to‘g‘ri keladi.

Shu bilan birga, bu ssenariyga asoslangan prognoz ekani, muqarrar natija emasligini ta’kidlash muhim. Hisob-kitoblar muayyan sharoitlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ta’sirni ko‘rsatadi va barcha ko‘rsatkichlar albatta aynan shunday o‘zgarishini anglatmaydi.

Armanistonning Yevropa Ittifoqi bilan yaqinlashuvi siyosiy va huquqiy savollarni yuzaga keltirmoqda

Iqtisodiy oqibatlar haqidagi muhokamalar Armaniston tashqi siyosiy yo‘nalishining o‘zgarishi va uning Yevropa Ittifoqi bilan munosabatlarini chuqurlashtirishi bilan bog‘liq. 2025-yil 26-mart kuni Armaniston parlamenti mamlakatning Yevropa Ittifoqiga qo‘shilish jarayonini boshlash to‘g‘risidagi qonunni qabul qildi, 4-aprel kuni esa prezident Vaagn Xachaturyan uni imzoladi.

2025-yilning dekabr oyida Armaniston va Yevropa Ittifoqi strategik sheriklikning yangi kun tartibini kelishib oldi, 2026-yilning may oyida esa Armaniston — Yevropa Ittifoqining birinchi sammiti bo‘lib o‘tdi. 2026-yil avgustda bosh vazir Nikol Pashinyan Yevropa Ittifoqiga a’zo bo‘lish uchun ariza topshirish jarayoni yaqin vaqt ichida boshlanishi mumkinligini bildirdi.

Shu bilan birga, Armaniston hukumati avvalroq Yevropa Ittifoqi bilan aloqalarni mustahkamlashga xalaqit bermasa, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YOII) a’zosi bo‘lib qolish niyatida ekanini bildirgan edi. Aynan shu yerda murakkab iqtisodiy va huquqiy ziddiyat yuzaga keladi: YOII va Yevropa Ittifoqi savdoni tartibga solish, bojxona siyosati va texnik talablar bo‘yicha turli tizimlarga ega. Ma’ruza mualliflarining fikricha, YOII vakolatiga kiruvchi sohalarda Yevropa Ittifoqi normalarini bir tomonlama joriy etish Armanistonning ittifoq doirasidagi majburiyatlariga zid kelishi mumkin.

Hujjatda Yevropa Ittifoqining Armanistonga nisbatan vaqtinchalik savdo choralari ham ko‘rib chiqilgan. Ular Yevropa bozoriga yetkazib beriladigan Armaniston mahsulotlarining taxminan 80 foiziga import bojlarini ikki yil muddatga bekor qilishni nazarda tutadi. Mualliflar ushbu choralarni Armanistonning YOII doirasidagi majburiyatlariga muvofiqligi nuqtai nazaridan tahlil qilmoqda.

Rossiya, Belarus, Qozog‘iston va Qirg‘iziston Armanistonning ittifoqdan chiqishidan manfaatdor emasligini bildirgan va Armaniston xalqining kelgusidagi integratsiya yo‘nalishini mustaqil belgilash huquqini tan olgan. Shu bilan birga, ma’ruzada shartnomaning Armanistonga nisbatan amal qilishini vaqtincha to‘xtatishning huquqiy variantlari ham ko‘rib chiqilgan.

YOII to‘g‘risidagi shartnomaning o‘zi uning alohida bir davlatga nisbatan amal qilishini bir tomonlama to‘xtatishning bevosita mexanizmini nazarda tutmaydi. Shu sababli mualliflar xalqaro huquq normalariga, jumladan, 1969-yildagi Xalqaro shartnomalar huquqi to‘g‘risidagi Vena konvensiyasiga murojaat qilib, ittifoq davlatlarining birgalikdagi qarori qabul qilinishi mumkinligini taxmin qilmoqda.

Ko‘rib chiqilayotgan ssenariyga ko‘ra, bunday to‘xtatib turish Armanistonda mamlakatning YOII tarkibidagi keyingi ishtiroki yoki boshqa integratsiya yo‘nalishini tanlash bo‘yicha referendum o‘tkazilgunga qadar amal qilishi mumkin.

Armanistonning YOIIdan chiqishi bo‘yicha asosiy xulosalar

Yakuniy natijada e’lon qilingan ma’ruza Armanistonning tashqi iqtisodiy yo‘nalishini o‘zgartirish qanday iqtisodiy qiymatga tushishi mumkinligini baholash imkonini beradi. Eng yirik xavflar qatorida YAIMning 15,6 foizga qisqarishi, YOII bilan tovar ayirboshlash hajmining 55,6 foizga pasayishi, pul o‘tkazmalarining taxminan 2,1 milliard dollarga kamayishi va gazning hisob-kitob narxi qariyb 69 foizga oshishi qayd etilgan.

Biroq, yakuniy tanlov Armanistonning o‘z siyosiy qarori bo‘lib qoladi. Keltirilgan hisob-kitoblar muqarrar kelajakni emas, balki ssenariylardan birining ehtimoliy oqibatlarini ko‘rsatadi. Ular kutilayotgan qarorlarni nafaqat siyosiy nuqtai nazardan, balki aniq iqtisodiy ko‘rsatkichlar asosida ham baholash imkonini beradi.

Farangiz Bobojonova