«Эҳтимол, тонг отаётгандир» — Ғарб матбуоти Украинада тинчлик ўрнатиш бўйича Женева музокаралари ҳақида

Шу билан бирга, жанжалли режа атрофидаги воқеалар Америка раҳбарияти ичидаги келишмовчиликларни юзага чиқарди, деб ёзмоқда BBC.

Женева музокараларини муваффақиятли, деб ҳисоблаш мумкинми?

Женевадаги музокаралар якунларига кўра ҳам АҚШ, ҳам Украина вакиллари учрашувни муваффақиятли, деб баҳолашди. Украина президенти офиси раҳбари Андрий Ермак ва АҚШ давлат котиби Марко Рубио бу музокараларда «жуда яхши» ва «муҳим илгарилаш» қайд этилганини маълум қилди.

Рубионинг сўзларига кўра, музокаралар «адолатли ва барқарор тинчлик» сари муҳим қадам бўлди. Унинг таъкидлашича, Женевадаги учрашув Трамп қайтадан Оқ уйга қайтганидан бери АҚШнинг Украина билан ўтказган энг самарали музокараларидан бири бўлган.

Рубиодан ташқари, АҚШ делегацияси таркибида президентнинг махсус вакили Стив Уиткофф ҳам қатнашди. Ғарб ОАВ манбалари уни Россиянинг Украинага қарши урушига чек қўйиш мақсадида ишлаб чиқилган Америка тинчлик режасининг бош муаллифларидан бири сифатида таърифламоқда.

Гарчи АҚШ ва Украина томони «янгиланган ва аниқлаштирилган тинчлик жараёни концепцияси» ишлаб чиқилганини маълум қилган бўлса-да, ҳозирча батафсил тафсилотлар тақдим этилмади. Рубионинг сўзларига кўра, «ҳужжат ҳар куни ўзгармоқда, у бизнинг таклифларимизга қараб янгиланмоқда», шу боис ҳозирча аниқ тушунтиришлар берилмаётганини айтди.

Бу эса учрашувнинг ютуқларидан бири сифатида баҳоланиши мумкин: АҚШ вакиллари шубҳаларга сабаб бўлган ушбу режа ҳали якуний эмаслигини, шунингдек, АҚШ Украинадан ушбу режани қабул қилиши кутилаётган сана — 27 ноябр, пайшанба — ҳам ҳали ўзгариши мумкинлигини тасдиқламоқда, деб ёзади Reuters ва Bloomberg агентликлари.

New York Times нашрининг таъкидлашича, Европа томонида Женева музокараларига муносабат анча эҳтиёткорлик билан билдирилмоқда. Нашр хабарига кўра, Финландия президенти Александр Стубб музокараларнинг якунлари ҳақида ўз ижтимоий тармоғида шундай ёзган: «Бу музокаралар олға қўйилган қадам бўлди, аммо муҳим масалалар ҳали ҳам очиқлигича қолмоқда».

Европа вакиллари музокараларда муҳим ўзгаришларга эришган, деб баҳо бермоқда Германия ташқи ишлар вазири Йоҳанн Вадефул. У NYT иқтибос келтирган немис радиоси билан интервюсида шундай деган: «Европа ва НАТОга тааллуқли барча масалалар бу режадан чиқариб ташланди. Энди эса биз Украина суверенитетининг сақланишини таъминлашимиз керак».

Янги жанжал ортидан — янги дунё тартиби

Ўтган ҳафта «Украина Трамп билан муносабатларда навбатдаги инқирозни бошидан ўтказди», деб ёзади Британиянинг Economist нашри ва 2025 йил февралда Трамп билан Зеленскийнинг Оқ уйдаги «машъум учрашуви»ни биринчи драматик эпизод сифатида эслатади.

Женева музокараларидан бор-йўғи уч кун аввал Киевда АҚШ ҳарбийлари Украина раҳбарияти билан «ҳеч қандай яхшилик ваъда қилмайдиган учрашув» ўтказган эди, дея эсга олади нашр: ўшанда АҚШ армияси вазири Дэн Дрисколл Зеленскийга 28 банддан иборат «бир томонлама» режани — Россия томонининг хоҳишларидан тузилган «ултиматум»ни тақдим этган.

Аммо Женевадаги музокаралар вазият Киев учун яна яхшиланганини кўрсатмоқда, дейди Economist. «Эҳтимол тонг отаётгандир. Украинага ёрдамдан воз кечиш ўрнига, Марко Рубио АҚШ ва Киев ўртасида муайян ярашув ҳақида эълон қилди: ултиматумни қабул қилдириш эмас, балки муросани излаш ҳақида», — деб ёзади нашр.

«Женева музокаралари [Украина]нинг Америка билан муносабатларини сақлаб қолмоқда. Бироқ бу ярашув узоққа чўзилмаслиги мумкин», — деган хулосага келади Economist. Доналд Трамп Truth Socialдаги постларида фақатгина шу кунларда ҳам ўзининг «ич-ичидан келиб чиққан қайси тарафда эканини» намоён қилди: Россияга мулозамат ва Украинага нисбатан бефарқлик. Унинг айрим баёнотлари 2025 йил февралдаги Зеленский билан учрашувни эслатди — АҚШ раҳбарининг «УЛАРДАН ҲЕЧ ҚАНДАЙ МИННАТДОРЛИК КЎРМАДИК», дейиши, Украина Қуролли Кучларининг фронтдаги заифлиги ҳақидаги имолар ва шунга ўхшаш бошқа сўзлар.

Бу орада, режа лойиҳаси муҳокамаси арафасида Зеленский яна бир бор ўз ижтимоий тармоқларида Украина АҚШга кўрсатган ёрдами учун «ва шахсан АҚШ президенти Трампга» миннатдорлик изҳор қилганини ёзган, дея таъкидлайди Bloomberg.

Урушнинг тугаши яқинлашдими?

«Украинада АҚШнинг тинчлик режасига қўшилишдан бошқа илож йўқ», — деб ёзади Financial Times нашри шарҳловчиси Гидеон Раҳман. «Америка таклифи Россияга имтиёз беради. Лекин бу охирги вариант эмас».

Унинг таъкидлашича, Трамп Оқ уйга қайтгач, Украина раҳбариятида АҚШ Россия билан урушни тугатиш бўйича бир томонлама келишувга келиб, кейин уни Киевга мажбурлаб қабул қилдириши мумкинлиги ҳақидаги хавотир кучайган. «Айнан шу воқеалар ўтган ҳафтада рўй берди», — деб ёзади Раҳман.

Унинг фикрича, Украина АҚШ ёрдамига ҳали ҳам муҳтож ва у ёрдамни йўқотмасликнинг ягона йўли — Уиткофф режасини асос қилиб олиб, уни тубдан рад этмаслик. Бунда, Европа ва Вашингтондаги дўстлар кўмагида, Украина уни жиддий ўзгартириш имконига эга бўлади — худди 2025 йил феврал ойида Оқ уйдаги «фалокатдан» сўнг бўлгани каби.

«Лекин Украина ушбу режада фақат уни емирадиган мақсад билан иштирок этмаслиги керак. Киевда хавотир ва Европада ғазаб туфайли жангни тўхтатишнинг Украина учун ҳам зарур эканини унутиб қўйиш осон», — дея хулоса қилади FT мухбири.

Economist нашрининг ёзишича, шартлар ўртасидаги мувозанатни топиш уриниши ҳар қандай ҳолатда қийин ва узоқ жараён бўлади, натижаси эса кафолатланмаган.

«Украина учун фойдали келишувга Трамп рози бўлган тақдирда ҳам, уни Россия рад этиши мумкин. Россия учун мақбул битим эса, шубҳасиз, Украина парламентида қабул қилинмайди. Бу яқин вақт ичида янги инқирозга олиб келиши мумкин. Лекин Зеленский учун ҳар бир кун — омон қолиш, ҳар бир омон қолиш эса — ғалаба», — деб ёзади Британия нашри.

Bloomberg маълумотига кўра, Украина ва унинг Европадаги иттифоқчилари АҚШнинг 28 бандли «тинчлик режаси»нинг бир қанча шартларини қабул қилмайдиган, муқобил таклиф ишлаб чиққан. Бунда гаровдаги барча фуқаролар, жумладан болаларни қайтариш каби айрим шартлар икки лойиҳага ҳам мос келади.

Washington Post хабарига кўра, Франция ва Германиядан бўлган европалик расмийлар тайёрлаган ҳужжатда, музокаралар фронт чизиғининг реал ҳолатига асосланиши ва Украинага АҚШ томонидан ҳам қўллаб-қувватланадиган кафолатли, юридик кучга эга хавфсизлик кафолатлари берилиши таклиф этилган.

«Кун бўйи давом этган уятли беқарорлик»

Женевадаги музокаралар якунида муҳим саволларга жавоб берилмагани Америкадаги ҳукумат доираларида «беқарорлик» ҳукм сураётганини кўрсатди, деб ёзади кўплаб ғарб нашрлари. Бу беқарорлик жамоатчилик ва ОАВга берилаётган баёнотлар ва фактлардаги ихтилофлар орқали ҳам кўзга ташланди.

Полша бош вазири Доналд Туск ўзининг иронияли твитида Европа музокаралар режаси бўйича иш бошлашга тайёрлигини таъкидлади, бироқ: «Бошлашдан олдин, режа муаллифи ким ва у қаерда ишлаб чиқилганини билиб олсак ёмон бўлмасди», — деди.

Washington Post ёзишича, бир неча кун аввал журналистлар 28 банддан иборат «тинчлик режаси» муаллифларига эътибор қаратган. Оқ уй аввал бу режа Уиткофф ва Россиянинг махсус вакили Кирилл Дмитриев томонидан тайёрланганини айтди. Кремл буни очиқ тасдиқлагани йўқ. Reutersʼнинг украин манбалари Киев бу музокараларга жалб этилмаганини билдирган.

Бироқ, Женевада Рубио журналистларга бу режа икки томоннинг ҳиссаси билан ишлаб чиқилганини айтди. Аммо уч нафар америкалик сенаторнинг таъкидлашича, давлат котиби уларга бу режа «маъмуриятнинг позициясини акс эттирмайди, бу россияликларнинг истаклар рўйхати, холос», деб айтган. Шундан сўнг Рубио ўзи режани АҚШ ишлаб чиққанини айтди, Давлат департаментининг расмий вакили эса режа устида учала тараф ҳам ишлаганини маълум қилди.

Washington Post таъкидлашича, Киевга ушбу 28 бандли режани, яъни Украина учун таслим бўлиш деб баҳоланаётган ҳужжатни етказган шахс — АҚШ армияси вазири Дэн Дрисколл бўлган. У вице-президент Жей Ди Вэнснинг яқин таниши. Economist нашрининг ёзишича, режа мазмуни ҳақида Зеленскийга айнан Вэнс ўтган ҳафта телефони орқали маълум қилган. Бу ўша Вэнс — 2025 йил февралда Оқ уйда Трамп ва Зеленский ўртасидаги можарони бошлатган сиёсатчи.

Economist шундай хулоса қилади: «Бу режа Трамп маъмуриятидаги парокандалик, рақобат ва етарли салоҳият йўқлигини очиб ташлади. Уиткофф яна қўғирчоқ, Вэнс эса АҚШ–Украина муносабатларини издан чиқаришга уринаётган куч сифатида кўринмоқда. Ҳар икки ҳолатда ҳам, Рубио келишувни амалга ошириш имконини излаган, лекин у ҳам режанинг асли мазмунидан хабардор эмас эди».

Washington Post манбаларининг ёзишича, Оқ уй маъмурияти ва ҳатто АҚШ президентининг ўзи ҳам режанинг асли мазмунига чуқур кириб бормаган. «Режа мазмуни сизиб чиққан кунда бутунлай беқарорлик ҳукм сурди, чунки ҳатто Оқ уйнинг турли бўлимлари нима бўлаётганини билмасди. Бу ҳақиқий шармандалик», — деган идоралардан бири ходими нашрга.