Naqd puldan QR-kodgacha: Qozog‘iston qanday qilib raqamli to‘lovlar mamlakatiga aylandi?

1990-yillarning boshidan buyon Qozog‘istonning to‘lov tizimi tubdan o‘zgardi. O‘sha paytlarda odamlar asosan naqd pul bilan hisob-kitob qilgan bo‘lsa, bugun qozog‘istonliklar xaridlar uchun smartfon orqali to‘lov qilmoqda, pullarni bir necha soniya ichida o‘tkazmoqda va har kuni millionlab naqd pulsiz operatsiyalarni amalga oshirmoqda. Mamlakatning to‘lov tizimi qanday rivojlangan va aholining pul ishlatish odatlari qanday o‘zgargan?

Qozog‘istonda naqd pulsiz to‘lovlar qanday boshlangan?

1990-yillarning boshlarida qozog‘istonliklar asosan naqd puldan foydalanishgan. Bank kartalari mamlakatda bir necha yil o‘tgach paydo bo‘ldi. Pul o‘tkazish uchun esa bankka borishga to‘g‘ri kelardi.

Shu bilan birga, Qozog‘iston banklar o‘rtasidagi hisob-kitoblarni tezlashtirish va qog‘oz hujjatlardan elektron tizimga o‘tish imkonini beradigan o‘z to‘lov tizimini yaratishni boshladi.

Qozog‘iston Milliy bankining tarixiy ma’lumotlariga ko‘ra, to‘lov tizimini isloh qilish 1991-yilda boshlangan. 1992-yilda esa Milliy bank banklar o‘rtasidagi to‘lovlarni amalga oshirish uchun hisob-kitob-kassa markazlari tarmog‘ini tashkil qilgan. O‘sha yilning o‘rtalariga kelib, mamlakatda 19 ta viloyat va 274 ta tuman markazi faoliyat yuritgan.

1995-yilda Olmaota kliring palatasi tashkil etildi. U banklar o‘rtasidagi o‘zaro hisob-kitoblar bilan shug‘ullangan. 1996-yilning avgust oyida esa yirik to‘lovlarni amalga oshirish tizimi ishga tushirildi. Bu tizim elektron to‘lov topshiriqlarini qayta ishlash imkonini berdi. Shu tariqa qog‘oz hujjatlar orqali hisob-kitob qilishdan elektron to‘lovlarga o‘tish boshlandi.

Bu davrda bank kartalari ham rivojlana boshladi. 1994-yil 7-noyabrda «AlemBank» tomonidan Qozog‘istonning ilk milliy to‘lov kartasi — AlemCard chiqarildi.

Biroq bank kartalarining keng tarqalishi uchun ancha vaqt kerak bo‘ldi. Qozog‘iston fond birjasi e’lon qilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2004-yil 1-sentabr holatiga ko‘ra, mamlakatda 2,1 million kishi bank kartasiga ega bo‘lgan. Bu o‘sha paytdagi aholining taxminan 14 foizini tashkil etgan.

2004-yilning dastlabki sakkiz oyida bank kartalari orqali 22,6 millionta operatsiya amalga oshirilgan. Ularning umumiy qiymati 342,5 milliard tengega teng bo‘lgan. Ammo bu pullarning katta qismi tovar va xizmatlar uchun to‘lov qilishga sarflanmagan. Odamlar bank kartalaridan asosan maosh olish va bankomatlardan naqd pul yechib olish uchun foydalangan.

Buni Milliy bankning 2004-yilgi yillik hisoboti ham tasdiqlaydi. Qozog‘iston banklari chiqargan kartalar orqali amalga oshirilgan operatsiyalarning umumiy qiymati 566,1 milliard tenge bo‘lgan. Shundan 541,9 milliard tenge naqd pul yechib olishga, atigi 24,2 milliard tenge esa naqd pulsiz to‘lovlarga to‘g‘ri kelgan.

Boshqacha aytganda, o‘sha paytda karta orqali amalga oshirilgan operatsiyalar qiymatining qariyb 96 foizi naqd pul yechib olishdan iborat bo‘lgan. Naqd pulsiz to‘lovlar ulushi esa 4 foizdan sal ko‘proqni tashkil etgan.

Demak, bank kartalari va to‘lov infratuzilmasi rivojlana boshlagan bo‘lsa-da, odamlar kundalik hayotda hali uzoq vaqt naqd puldan foydalanishda davom etgan. Vaziyat keyinchalik internet, mobil banking va yangi to‘lov usullari keng tarqalishi bilan o‘zgara boshladi.

Qozog‘istonliklar qachondan boshlab naqd puldan voz kecha boshladi?

2010-yillarda qozog‘istonliklar bank kartalaridan nafaqat naqd pul yechib olish, balki xaridlar uchun to‘lov qilishda ham tobora ko‘proq foydalana boshladi. Bunga mobil bankingning rivojlanishi, yangi to‘lov xizmatlarining paydo bo‘lishi va do‘konlarda to‘lov terminallari sonining ortishi yordam berdi.

Shunga qaramay, 2016-yilda ham naqd pul ishlatish ancha keng tarqalgan edi.

Milliy bank ma’lumotlariga ko‘ra, o‘sha yili qozog‘istonliklar bank kartalari orqali 100 millionga yaqin naqd pulsiz operatsiya amalga oshirgan. Ularning umumiy qiymati 1,5 trillion tenge bo‘lgan.

Taqqoslash uchun, shu davrda kartalardan naqd pul yechib olish bo‘yicha taxminan 200 millionta operatsiya bajarilgan. Yechib olingan pullarning umumiy qiymati esa 9 trillion tengega yetgan.

2019-yilga kelib vaziyat ancha o‘zgardi. Naqd pulsiz operatsiyalar soni 1,2 milliardtaga, ularning umumiy qiymati esa 14 trillion tengega yetdi.

Shu bilan birga, qozog‘istonliklar kartalar orqali 375,8 million marta naqd pul yechib olgan. Yechib olingan pullarning qiymati 16,3 trillion tenge bo‘lgan.

Ya’ni, odamlar bank kartalari orqali naqd pul yechib olishdan ko‘ra ko‘proq to‘lov qilishni boshlagan. Biroq pul qiymati bo‘yicha naqd pul yechib olish hali ham oldinda edi.

Asosiy burilish 2020-yilda yuz berdi. Bu yil naqd pulsiz operatsiyalar nafaqat son jihatidan, balki umumiy qiymati bo‘yicha ham naqd pul yechib olishdan oshib ketdi.

Yil davomida qozog‘istonliklar 35,3 trillion tenge qiymatidagi 2,9 milliardta naqd pulsiz operatsiyani amalga oshirgan. Kartalardan yechib olingan naqd pullarning umumiy qiymati esa 16,6 trillion tenge bo‘lgan.

Shunday qilib, atigi to‘rt yil ichida naqd pulsiz operatsiyalar soni qariyb 29 baravar, ularning umumiy qiymati esa 23 baravardan ko‘proq oshgan.

Koronavirus pandemiyasi davrida ham naqd pulsiz to‘lovlarga o‘tish tezlashdi. Karantin cheklovlari sababli odamlar internet-do‘konlar, yetkazib berish xizmatlari va mobil bank ilovalaridan faolroq foydalana boshladi.

Milliy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda mobil va internet-banking xizmatlaridan faol foydalanuvchilar soni 82 foizga oshib, 14 million kishiga yetgan.

Bu o‘zgarishlar chakana savdoda ham yaqqol ko‘rindi. Agar 2016-yilda chakana savdo hajmining atigi 17 foiziga yaqini naqd pulsiz to‘lovlar orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, 2020-yil oxiriga kelib bu ko‘rsatkich 57 foizga yetgan.

Mobil ilovalar to‘lov odatlarini qanday o‘zgartirdi?

2024-yilga kelib, Qozog‘istonda bank kartalaridan foydalanishning asosiy qismi naqd pulsiz to‘lovlarga to‘g‘ri kela boshladi.

Milliy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilning oxirida mamlakatda 41,2 millionta faol to‘lov kartasi mavjud bo‘lgan. Bu 2023-yilga nisbatan 6,5 foizga ko‘p.

Yil davomida qozog‘istonliklar bank kartalari orqali 192 trillion tenge qiymatidagi 13,1 milliardta operatsiyani amalga oshirgan. Shundan 12,9 milliardta operatsiya naqd pulsiz to‘lovlardan iborat bo‘lib, ularning umumiy qiymati 166,2 trillion tengega yetgan.

2020-yilda kartalar orqali amalga oshirilgan barcha operatsiyalarning 90,6 foizi son jihatidan naqd pulsiz to‘lovlardan iborat edi. 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich 98,1 foizga yetdi.

Pul qiymati bo‘yicha esa naqd pulsiz operatsiyalar ulushi 2020-yildagi 68 foizdan 2024-yilda 86,6 foizga ko‘tarildi. Boshqacha aytganda, bank kartalari orqali amalga oshirilgan operatsiyalar qiymatining atigi 13,4 foizi naqd pul yechib olishga to‘g‘ri kelgan.

Shu bilan birga, qozog‘istonliklar to‘lovlarni plastik kartaning o‘zi bilan emas, balki mobil bank ilovalari orqali amalga oshirishga tobora ko‘proq o‘ta boshladi.

2024-yilda naqd pulsiz to‘lovlarning umumiy qiymati bo‘yicha 90,3 foizi internet va mobil banking orqali amalga oshirilgan.

Endi smartfon yordamida nafaqat xaridlar uchun to‘lov qilish, balki pul o‘tkazish, turli xizmatlar haqini to‘lash va boshqa bank operatsiyalarini ham bank filialiga bormasdan bajarish mumkin bo‘ldi.

Milliy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning birinchi yarmida qozog‘istonliklar 92,1 trillion tenge qiymatidagi 7,1 milliardta naqd pulsiz operatsiyani amalga oshirgan. Bu kuniga o‘rtacha 39 milliondan ortiq operatsiya, ya’ni 509 milliard tenge qiymatidagi to‘lovlar degani.

2025-yilning shu davriga nisbatan naqd pulsiz operatsiyalar soni 5,1 foizga, ularning umumiy qiymati esa 4,2 foizga oshgan. Bu operatsiyalar qiymatining 90 foizi internet, mobil bank ilovalari va QR-kodlar orqali amalga oshirilgan to‘lovlarga to‘g‘ri kelgan.

Naqd pulsiz to‘lovlar ko‘paygani sari odamlar bank kartalaridan naqd pul yechib olishni ham kamaytira boshladi. 2026-yilning dastlabki olti oyida bunday operatsiyalar soni 5,8 foizga, ularning umumiy qiymati esa 3,8 foizga qisqargan.

Ayniqsa, QR-kod orqali to‘lovlar ommalashdi. 2026-yilning birinchi yarmida QR-kod yordamida amalga oshirilgan to‘lovlar soni bank kartalari orqali POS-terminallarda amalga oshirilgan to‘lovlar sonidan 38 foizga ko‘p bo‘lgan. Pul qiymati bo‘yicha ham QR-to‘lovlar oldinga chiqib, terminallar orqali amalga oshirilgan to‘lovlardan 13 foizga oshgan.

Yagona QR-kod: turli banklar orqali to‘lov qilish imkoniyati

Raqamli to‘lovlar rivojidagi navbatdagi muhim qadam banklararo yagona QR-kod tizimining ishga tushirilishi bo‘ldi. Milliy bank xabariga ko‘ra, ushbu tizim 2026-yil 19-iyulda butun mamlakat bo‘ylab ishga tushirilgan.

Ilgari QR-kod orqali to‘lov qilish ko‘pincha muayyan bankning mobil ilovasi bilan cheklangan edi. Masalan, biror do‘konda ma’lum bir bankning QR-kodi orqali to‘lov qilish uchun xaridor ham aynan shu bankning ilovasidan foydalanishi kerak bo‘lardi.

Endi yagona tizimga ulangan banklar mijozlari sotuvchi qaysi bank bilan ishlashidan qat’i nazar, tovar va xizmatlar uchun to‘lov qilishlari mumkin.

Bu tadbirkorlar uchun ham qulaylik yaratadi. Ular turli banklarning bir nechta QR-kodini joylashtirish o‘rniga bitta QR-koddan foydalanishlari mumkin. Buning uchun qo‘shimcha qurilma o‘rnatish ham talab etilmaydi.

Yangi tizim nafaqat xaridlar uchun to‘lov qilish, balki turli bank mijozlari o‘rtasida telefon raqami orqali pul o‘tkazish imkonini ham beradi.

Milliy bank ma’lumotlariga ko‘ra, banklararo yagona QR tizimi ishga tushirilganidan keyingi birinchi oyda 210 milliard tenge qiymatidagi 8 milliondan ortiq operatsiya amalga oshirilgan.

Yagona QR-kod banklar o‘rtasidagi raqobatni ham kuchaytiradi. Xaridorlar o‘zlariga qulay bo‘lgan bank ilovasini tanlashlari, tadbirkorlar esa turli bank mijozlaridan to‘lov qabul qilishlari mumkin.

Shu bilan birga, avvaldan mavjud bo‘lgan to‘lov usullari ham saqlanib qoladi. Ya’ni bank kartalari, naqd pul va alohida banklarning QR-kodlari orqali to‘lov qilish imkoniyati davom etadi.

Raqamli to‘lovlar biznes uchun nimalarni o‘zgartirdi?

Naqd pulsiz to‘lovlarning keng tarqalishi do‘konlar, kafelar, yetkazib berish xizmatlari va boshqa korxonalarning ish usulini ham o‘zgartirdi. Endi xaridorlar yonida naqd pul yoki bank kartasini olib yurishlari shart emas. Ko‘p hollarda xarid uchun to‘lov qilishga smartfonning o‘zi yetarli.

Raqamli xizmatlarning rivojlanishi tadbirkorlarga masofadan turib to‘lov qabul qilish, internet orqali savdo qilish va bank ilovalari yordamida tushumlarni nazorat qilish imkonini berdi.

Bu o‘zgarishlar, ayniqsa, kichik biznes uchun muhim. Masalan, QR-kod orqali to‘lov qabul qiladigan tadbirkor alohida karta terminalini sotib olishi yoki o‘rnatishi shart bo‘lmasligi mumkin.

Biroq naqd pulsiz to‘lovlarning ayrim xarajatlari ham bor. Tadbirkorlar to‘lovlarni qabul qilgani uchun banklarga komissiya to‘laydi. Bu komissiya miqdori bankka, to‘lov usuliga va mijoz bilan tuzilgan shartnomaga bog‘liq.

2026-yilning iyul oyida Milliy bank xalqaro to‘lov tizimlari va banklar bilan hamkorlikda ikki yil davomida banklararo karta operatsiyalari uchun olinadigan komissiyalarni taxminan ikki baravar kamaytirishga erishilganini ma’lum qildi.

Oddiy kartalar uchun komissiya stavkalari 1,8–2 foizdan 1 foizga, premium kartalar uchun esa 2,4 foizdan 1,2 foizga tushirilgan.

Ammo bu yerda muhim jihat bor: gap banklar o‘rtasidagi komissiyalar haqida ketmoqda. Bu tadbirkorlar to‘lov qabul qilgani uchun o‘z bankiga to‘laydigan jami xarajat bilan bir xil emas.

Tadbirkorning yakuniy xarajati bank tariflari va xizmat ko‘rsatish shartlariga bog‘liq. Shu sababli banklararo komissiyalarning kamayishi har bir do‘kon yoki kafe xarajatlari avtomatik ravishda ikki baravar kamayadi, degani emas.

Keyingi bosqichda nimalar kutilmoqda?

Qozog‘iston to‘lov tizimining keyingi rivojlanish bosqichida raqamli tenge, ochiq banking va moliyaviy operatsiyalarni tasdiqlashning yangi usullari muhim o‘rin tutadi.

Shu bilan birga, Milliy bank moliyaviy firibgarlikning oldini olishga qaratilgan vositalarni ham rivojlantirmoqda.

Regulyator ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil iyulda Qozog‘iston Milliy to‘lov tizimi kuniga taxminan 6,3 trillion tenge qiymatidagi operatsiyalarni qayta ishlagan.

Biometrik identifikatsiya xizmati, ya’ni insonning yuzini yoki boshqa biologik belgilarini tekshirish orqali shaxsini aniqlash tizimi oyiga qariyb 3,5 millionta so‘rovni qayta ishlagan.

Milliy antifrod-markaz esa faoliyati davomida 165 mingdan ortiq firibgarlik va boshqa noqonuniy operatsiyalarni aniqlagan.

Biroq raqamli to‘lovlarning kelajakdagi rivoji faqat yangi texnologiyalarning paydo bo‘lishiga bog‘liq emas.

Internet yaxshi ishlamaydigan yoki umuman mavjud bo‘lmagan hududlarda yashovchi odamlar ham moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lishi muhim. Bundan tashqari, foydalanuvchilarning pullari va shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish ham dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.

Qozog‘iston uch yarim o‘n yillik davomida o‘zining banklararo hisob-kitob tizimini yaratish va ilk to‘lov kartalarini chiqarishdan tortib, mobil banking va QR-kod orqali to‘lov qilishgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tdi.

Bundan atigi o‘n yil oldin qozog‘istonliklar bank kartalaridan ko‘proq naqd pul yechib olish uchun foydalanishgan. Bugun esa vaziyat butunlay o‘zgargan: karta orqali amalga oshiriladigan operatsiyalarning deyarli barchasi naqd pulsiz to‘lovlardan iborat.

Ilgari kundalik xaridlar uchun naqd pul kerak bo‘lgan bo‘lsa, bugun ko‘p hollarda smartfonning o‘zi kifoya.

Mustaqillik yillari davomida Qozog‘istonda nafaqat to‘lov usullari, balki odamlarning kundalik hayotidagi eng oddiy moliyaviy odatlar ham tubdan o‘zgardi.