«Ўқ узмасдан олиб борилган уруш»: АҚШ Эронни иқтисодий тузоққа туширди

АҚШ Ғазначилик вазири Скотт Бессент кутилмаган иқрор билан чиқди. Вашингтон Эрон миллий валютаси — риёлни қадрсизлантириш ва халқни намойишларга ундаш учун мамлакатда доллар танқислигини сунъий равишда юзага келтирган.

Декабр ва январ ойларида Эрон 1979 йилги Ислом инқилобидан кейинги энг йирик ҳукуматга қарши намойишларга дуч келди. Бунга мамлакатдаги оғир иқтисодий инқироз сабаб бўлди.

Эронда нархларнинг кескин кўтарилиши ортидан норозиликлар бошланди. 2025 йил декабр ойи охирида риёл долларга нисбатан рекорд даражада қадрсизланиб кетди. Шундан сўнг, 28 декабр куни Теҳрондаги дўкон эгалари ўз расталарини ёпиб, намойишга чиқди. Кейинчалик норозилик тўлқини Эроннинг бошқа ҳудудларига ҳам ёйилди.

Олий раҳбар Оятуллоҳ Али Хоминаий ҳукумати намойишларни куч билан бостирди. Маълумотларга кўра, ҳукуматнинг кескин чоралар кўриши натижасида 6 800 дан ортиқ намойишчи, жумладан камида 150 нафар бола ҳалок бўлган.

Хўш, Вашингтон Эрон риёлини инқирозга учратган бу «доллар танқислиги»ни қандай амалга оширди? Бу Эрон халқига қандай таъсир ўтказди?

«Доллар танқислиги» нима ўзи?

«Доллар танқислиги» деганда, бирор мамлакатнинг дунёнинг бошқа давлатларидан ўзи учун зарур бўлган маҳсулотларни сотиб олишга етарли миқдорда АҚШ долларига эга эмаслиги тушунилади.

АҚШ доллари жаҳон савдосида, айниқса нефт, техника сотиб олиш ва қарзларни қайтаришда ишлатиладиган асосий валюта ҳисобланади. Шу сабабли, мамлакатлар ушбу валютанинг доимий захирасига муҳтож бўлади.

Агар экспорт ҳажми камайса ва санкциялар туфайли АҚШ молия тизимидан фойдаланиш имконияти ёпилса, доллар тақчил бўлиб қолиши мумкин. Бунинг оқибатида маҳаллий валюта қадрсизланади, четдан келтириладиган товарлар нархи ошади ва инфляция кучаяди.

Германиянинг Марбург университети иқтисодчиси Муҳаммад Ризо Фарзанеганнинг сўзларига кўра, Эрондаги «доллар танқислиги» хорижий валюта оқиб келадиган иккита асосий йўлни — нефт экспорти ва халқаро банк тизимидан фойдаланишни бир вақтда тўсиб қўйиш орқали сунъий равишда яратилган. АҚШ Эрон нефтига санкциялар жорий этиш орқали уни сотиб олган ёки сотган ҳар қандай томон жазоланишини эълон қилган.

Эрон иқтисодиётининг нефтга боғлиқлиги сабабли, нефт савдосига қўйилган чекловлар оғир валюта танқислигини юзага келтириши мумкин.

«АҚШ Эрон билан доллар орқали савдо қиладиган ҳар қандай глобал ташкилотга иккинчи даражали санкциялар билан таҳдид қилиш орқали Эроннинг чет элдаги мавжуд захираларини блоклаб қўйди ва ички бозорга янги долларлар киришига йўл бермади», — дейди Фарзанеган Al Jazeera нашрига берган интервюсида.

АҚШ Ғазначилик вазири Скотт Бессент нималарни маълум қилди?

Ўтган ҳафта Конгрессдаги эшитувларда Эрон билан боғлиқ саволларга жавоб берар экан, Ғазначилик вазири Бессент Эрон валютасини қадрсизлантиришга қаратилган АҚШ стратегиясини баён қилди.

«Биз Ғазначилик вазирлиги орқали мамлакат ичкарисида доллар танқислигини юзага келтирдик», — деди Бессент.

Унинг қўшимча қилишича, ушбу стратегия декабр ойида ўзининг энг юқори нуқтасига етган: ўшанда Эрондаги энг йирик банклардан бири банкрот бўлган, миллий валюта кескин қадрсизланган, инфляция шиддат билан ўсган ва натижада халқ намойишларга чиққан.

«Биз Эрон раҳбарияти пулларни мамлакатдан ваҳима ичида олиб чиқиб кетаётганини кўрдик. Каламушлар кемани тарк этмоқда — бу эса улар учун якун яқинлигини англатувчи яхши белгидир», — дея қўшимча қилди вазир.

Бундан аввалроқ, ўтган ойда Давосдаги Жаҳон иқтисодий форуми доирасида Fox News каналига берган интервьюсида Бессент АҚШ санкциялари намойишларда қандай рол ўйнаганини тушунтириб берган эди.

«Президент Трамп Ғазначиликка Эронга максимал даражада босим ўтказишни буюрди ва бу ўз самарасини берди. Чунки декабрда уларнинг иқтисодиёти барбод бўлди. Улар четдан маҳсулот келтира олмай қолишди, халқ ҳам айнан шу сабабли кўчаларга чиқди», — деди у.

Ҳар икки ҳолатда ҳам Бессент ўтган йилнинг март ойида Ню Йорк Иқтисодий клубида сўзлаган нутқига ишора қилган. Ўшанда у Оқ уй Доналд Трампнинг «максимал босим» кампанияси ёрдамида Эрон иқтисодиётини қандай қилиб қулатишни режалаштираётганини очиқлаган эди.

Ўша чиқишида Бессент АҚШ «Эроннинг нефт етказиб бериш занжиридаги барча босқичларни нишонга олган ҳолда, экспорт инфратузилмасига қарши санкциялар кампаниясини кучайтирганини» ҳамда мамлакатни халқаро молия тизимидан узиб қўйиш учун хусусий сектор билан фаол иш олиб борилганини таъкидлаган эди.

Доллар танқислиги Эронга қандай таъсир кўрсатди?

2026 йилнинг январ ойига келиб, Эрон риёли бир доллар учун 1,5 миллион кўрсаткичига тушиб кетди. Таққослаш учун: бир йил аввал, яъни 2025 йилнинг январида бу кўрсаткич 700 минг, ўша йилнинг ўрталарида эса 900 минг атрофида эди. Миллий валютанинг бундай қулаши шиддатли инфляцияни келтириб чиқарди — озиқ-овқат маҳсулотлари нархи ўтган йилга нисбатан ўртача 72 фоизга ошди.

Эслатиб ўтамиз, Доналд Трамп ўзининг биринчи президентлик даврида, яъни 2018 йилда Эроннинг ядровий дастурини чеклаш эвазига санкцияларни юмшатишни кўзда тутувчи «Биргаликдаги кенг қамровли ҳаракатлар режаси»дан чиққан эди. Президентликка қайта сайланганидан сўнг эса у Эрон иқтисодиётини буткул фалаж қилиш ҳамда Теҳронни ядровий ва минтақавий сиёсатини қайта кўриб чиқишга мажбурлаш учун «максимал босим» кампаниясини янада кучайтирди. Ўтган ойда Трамп Эрон билан ҳамкорлик қилаётган давлатлар учун 25 фоизлик бож жорий этиш билан таҳдид қилди.

Иқтисодчи Фарзанеганнинг тушунтиришича, АҚШ доллар танқислигини юзага келтириш орқали Эронни халқаро молия тизимидан узиб қўйиб, мамлакатни оғир «импорт қисқариши» ҳолатига туширган. Натижада Эрон ишлаб чиқариш учун зарур бўлган бутловчи қисмлар ва техникаларни сотиб олиш имкониятидан маҳрум бўлган.

Унинг сўзларига кўра, АҚШ стратегияси аянчли оқибатларга олиб келмоқда. Чунки у инсонпарварлик эҳтиёжларига қарши тижорат таваккалчиликларини қурол сифатида ишлатади. Оддий қилиб айтганда, Вашингтоннинг ушбу ҳаракатлари туфайли халқаро компаниялар учун кичик Эрон бозорида ишлаш, ҳатто гап дори-дармон етказиб бериш ҳақида кетганда ҳам, ўзини оқламайдиган катта хавфга айланган.

Фарзанеган ва иқтисодчи Надер Ҳабибий ўтган йили эълон қилган тадқиқотга кўра, агар АҚШнинг санкциялари бўлмаганида, 2012–2019 йиллар давомида Эронда ўрта синф вакиллари салмоғи ҳар йили ўртача 17 фоизга ўсган бўлар эди. 2019 йилги ҳисоб-китоблар эса санкциялар туфайли аҳоли орасида ўрта синф улуши 28 фоизга камайганини кўрсатди.

«Одамлар ўз харид қобилиятини йўқотди, йиғиб қўйган жамғармалари эса қоғозга айланди. Бу мамлакатдаги инсон капиталининг узоқ муддатли инқирозидир», — дейди иқтисодчи Al Jazeera нашрига.

АҚШ санкцияларидан ташқари, Эрон иқтисодий тузилмасидаги мавжуд заифликлар — узоқ йиллик нотўғри бошқарув, юқори коррупция ва даромадларнинг фақат нефтга боғланиб қолгани ҳам вазиятни янада оғирлаштирган. АҚШ санкциялари ташқи зарба бўлган бўлса, ички тизимли ислоҳотларнинг йўқлиги ҳукуматни ушбу зарбаларни юмшатиш учун ҳеч қандай молиявий имкониятсиз қолдирган.

АҚШнинг якуний мақсади нима ва у бунга эриша оладими?

Бессентнинг Вашингтон қасддан «доллар танқислиги»ни юзага келтиргани ҳақидаги эътирофи АҚШнинг «тўлиқ иқтисодий уруш» стратегиясига ўтганидан далолат беради.

«Бу — ўқ узмасдан олиб бориладиган иқтисодий сиёсатдир», — деди Бессент ўтган ойда Давосдаги Жаҳон иқтисодий форумида.

Иқтисодчи Фарзанеганнинг фикрича, ушбу эътироф АҚШнинг дипломатик обрўсига путур етказиши мумкин. Конституциявий ва халқаро ҳуқуқ бўйича мутахассис, АҚШ бош прокурорининг собиқ ёрдамчиси Брюс Фейн Al Jazeera нашрига берган интервьюсида, бундай иқтисодий тазйиқ усуллари Россия, Куба, Шимолий Корея, Хитой ва Мянмага қарши санкцияларни мисол қилиб кўрсатиб, «қуёшнинг чиқиши ва ботиши каби одатий ҳол» эканини айтди. Бироқ Фарзанеганнинг таъкидлашича, АҚШ иқтисодий босим ўтказган бошқа ҳолатлардан фарқли ўлароқ, Эрон мисоли «босимнинг давомийлиги ва шиддати нуқтаи назаридан ноёб тажриба» ҳисобланади.

Экспорт базаси кенгроқ ва захиралари кўпроқ бўлган Россиядан фарқли ўлароқ, Эрон 1979 йилда олий раҳбар ҳокимият тепасига келганидан бери ўнлаб йиллар давомида турли санкциялар остида яшаб келмоқда.

«Эрон санкцияларни четлаб ўтишнинг мураккаб ички механизмларига эга. Шунинг учун ҳам бу ерда доллар танқислиги бир марталик зарба эмас, балки узоқ давом этадиган “мушук-сичқон” ўйинига ўхшайди», — деди иқтисодчи.

Айни пайтда Араб денгизида АҚШ флоти жойлашган бир вақтда, икки давлат ўртасида кескинликни юмшатиш бўйича музокаралар кетмоқда. АҚШ Эрондан учта асосий нарсани талаб қилмоқда: ядровий дастур доирасида уранни бойитишни тўхтатиш, баллистик ракеталардан воз кечиш ва минтақадаги гуруҳларни қуроллантиришни бас қилиш.

Кузатувчиларнинг фикрича, АҚШнинг асл мақсади Эрондаги режимни ўзгартиришдир. Бироқ Брюс Фейннинг тажрибаси шуни кўрсатадики, иқтисодий санкцияларнинг ўзи деярли ҳеч қачон режимнинг қулашига олиб келмаган. Режимлар четдан фақат ҳарбий куч ишлатиш орқали ағдарилиши мумкин.

Мутахассиснинг тушунтиришича, Эрон халқининг қашшоқлашуви муваффақиятли инқилоб эҳтимолини оширмайди, аксинча, камайтиради. Чунки бундай шароитда одамлар учун сиёсий ислоҳотлар эмас, балки бирламчи ҳаётий эҳтиёжларни қондириш устувор вазифага айланади.