Пул изини яшириш санъати: Криптовалюталар дунё сиёсатига таъсир кўрсатмоқда

Яқин-яқингача, яъни бундан беш йил муқаддам Доналд Трамп криптовалюталарни "ҳалокат" ва "фирибгарлик" деб атаб, уларга кескин қарши чиққан эди. Бироқ кейинчалик унинг қарашлари тубдан ўзгарди. АҚШ президенти этиб қайта сайлангач, Трамп бу соҳадаги чекловларни юмшатди ва бундан ўзи ҳам манфаат кўрди. Мажбурий декларацияга кўра, фақатгина 2025 йилнинг ўзида президент оиласи рақамли активлар билан боғлиқ турли операциялардан камида 1,4 миллиард доллар ишлаб топган.

Даромаднинг асосий қисмини, яъни 600 миллион доллардан ортиғини Трампга унинг шахсий "мемкоини" — ҳазил ёки шунчаки шов-шув учун чиқариладиган рақамли танга олиб келди. Қолган қарийб 600 миллион долларни эса Трампнинг ўғиллари ҳамда у билан биргаликда дипломатик топшириқларни бажариб келаётган ҳамкори Стивен Уиткофф билан бирга асос солган "World Liberty Financial" платформаси таъминлади.

Дунё етакчилари орасида Трамп ягона криптоишқибоз эмас. Сиёсатчиларнинг шубҳали крипто-амалиётларда қатнашиши ортидан келиб чиқадиган жанжаллар ҳам камёб ҳодиса бўлмай қолди.

Масалан, Буюк Британиянинг ўнг популистик "Reform UK" партияси етакчиси Найджел Фараж Таиландда яшовчи британиялик криптомиллиардер Кристофер Харборндан 5 миллион фунт стерлинг қийматидаги криптовалютани "совға сифатида олгани" маълум бўлгач, кескин танқидларга учради. Чехияда эса Адлия вазири Павел Блажек 2025 йилда вазирлик судланган наркобарон томонидан криптовалютада ўтказилган йирик хайрия маблағини қабул қилгани фош этилгач, истеъфога чиқишга мажбур бўлди. Аргентина президенти Хавер Милей эса "$LIBRA" криптовалюта лойиҳасини тарғиб қилишдаги иштироки сабабли коррупцияда айбланди.

"Крипто" сиёсий воситасига айланиб бормоқда

Рақамли активлар аллақачон жаҳон иқтисодиётининг ажралмас қисмига айланиб улгурди. Шу боис ҳукуматлар у ёки бу тарзда уларнинг муомаласи учун ҳуқуқий асосларни ишлаб чиқишга мажбур бўлмоқда.

"Криптосаноатнинг сиёсий майдонга таъсири барча йўналишларда кучайиб бормоқда ва энди гап фақат ҳомийлик бадаллари ҳақидагина бораётгани йўқ. Биз ўз қоидаларини ўтказишга уринаётган қудратли лобби шаклланаётганига гувоҳ бўляпмиз. Сиёсатчилар эса криптовалюталардан ҳам сайловолди кампанияларини молиялаштириш, ҳам шахсий бойлик орттириш йўлида фойдаланмоқда", — деб таъкидлайди Британиянинг RUSI таҳлил маркази илмий ходими Элиза Локхарт DW билан суҳбатда.

Локхартнинг сўзларига кўра, криптосаноат анъанавий молия тизимига сингиб бориши ва давлатлар унинг фаолиятини тартибга солувчи қонунларни қабул қилиши билан бирга бу жараён янада кучайиб бораверади.

"Крипто" ташқи сиёсий аралашувни осонлаштиради

Махфийлик ва тезкорлик — криптовалюталарнинг бу икки хусусияти сиёсатчиларга ажратиладиган ҳомийлик маблағлари ва бошқа тўловларни кузатишни оддий банк ўтказмаларига нисбатан анча мураккаблаштиради. Элиза Локхартнинг сўзларига кўра, бу ҳолат, масалан, бошқа давлатлардаги сайлов натижаларига яширинча таъсир ўтказмоқчи бўлганларнинг ишини сезиларли даражада енгиллаштиради.

Бошқа давлатлардаги сайловларга аралашувни молиялаштириш учун криптовалюталардан фойдаланишда кўпинча Россия айбланиб келади. Сўнгги айбловлар Қирғизистонда рўйхатдан ўтган "А7" криптоплатформаси фаолияти билан боғлиқ. Ушбу платформани молдовалик тадбиркор Илан Шор (у ўз ватанида банк тизимидан 1 миллиард доллар ўғирлаганликда айбдор деб топилгач, Россияга қочиб кетган) ва Россиянинг ПСБ банки бошқаради. Молдовадаги сайловларга таъсир ўтказишга уриниш "А7" платформасини Европа Иттифоқининг санкциялар рўйхатига киритишга асосий сабаблардан бири бўлди.

"Блокчейн транзакция амалга ошганини қайд этади, бироқ ҳамён эгасининг асл шахсини ёки пулнинг қаердан келганини аниқлаш ҳамма вақт ҳам имконли бўлавермайди. Пуллар якуний қабул қилувчига (масалан, сиёсатчига) етиб боргунига қадар, турли давлатлар юрисдикциясидаги ўнлаб ҳамёнлар ва биржалар орқали айланиб ўтиши мумкин ", — деб тушунтиради эксперт.

"Крипто" сиёсатдан ташқарида бўлиши керакми?

Доналд Трамп оиласининг криптоактивлар орқали юзлаб миллион доллар ишлаб топгани унинг сиёсий рақибларига манфаатлар тўқнашуви ҳақида гапириш учун асос яратди. Бироқ Трамп маъмурияти бу ерда ҳеч қандай манфаатлар тўқнашуви йўқлигини, президентнинг барча бизнес активларини унинг ўзи эмас, балки қариндошлари бошқараётганини таъкидламоқда.

"На президент ва на унинг оиласи ҳеч қачон манфаатлар тўқнашувига аралашмаган ва аралашмайди ҳам", — деди Оқ уй вакили Анна Келли.

Элиза Локхартнинг фикрича, Трамп оиласи бундай катта пулни унинг қарорларидан манфаатдор бўлган бошқа ҳар қандай соҳада ишлаб топганида ҳам худди шундай баҳс-мунозаралар келиб чиққан бўларди. Экспертнинг таъкидлашича, бундай вазиятда барча шубҳаларни бартараф этиш учун шунчаки даромадлар ҳақида ҳаққоний декларация тўлдиришнинг ўзи камлик қилади.