Қиёмат соати «ядровий ярим тун»гача 85 сония қолганини кўрсатди

2026 йил бошида Қиёмат соатининг милли «ядровий ярим тун»дан 85 сония масофада жойлашди. Бу ҳақда 1947 йилдан бери бундай баҳолашни ўтказиб келаётган (2015 йилдан буён ҳар йили) «Атомчи олимлар бюллетени» нашри хабар берди.

Таҳлилчилар ядровий хавф даражаси, иқлим ўзгариши динамикаси, шунингдек, илғор технологиялар ва биолог хавфсизликнинг ривожланиш даражасини баҳолайди. Эълон қилиш маросими журналнинг веб-сайтида трансляция қилинди.

Бу соат милларининг лойиҳа тарихидаги «ядровий ярим тун»га рекорд даражадаги энг яқин жойлашувидир. 2025 йилда улар нол белгисидан 89 сония узоқликда эди, бунгача икки йил давомида соат Қиёмат кунигача 90 сония қолганини кўрсатиб келган.

Нега соат миллари олдинга сурилди?

«Бир йил олдин биз дунё глобал ҳалокатга хавфли даражада яқин экани ва йўналишни ўзгартиришдаги ҳар қандай кечикиш ҳалокат эҳтимолини ошириши ҳақида огоҳлантирган эдик», - дейилади соат милларининг ҳолатини белгиловчи «Бюллетень»нинг Фан ва хавфсизлик кенгаши баёнотида.

Бироқ, таҳлилчиларнинг фикрича, йирик давлатлар бу огоҳлантиришга қулоқ солиш ўрнига «янада агрессив, адоватли ва миллатчилик руҳига берилган» бўлиб қолган.

«Жуда кўп етакчилар хотиржамлик ва бефарқликка берилди ва экзистенциал хавфларни камайтириш ўрнига, уларни оширадиган риторикага тез-тез мурожаат қила бошлади. Ушбу етакчиликнинг йўқолиши сабабли «Атомчи олимлар бюллетени»нинг Фан ва хавфсизлик кенгаши Қиёмат соати вақтини ярим тунгача 85 сония белгисига ўрнатди, бу кузатувлар тарихидаги ҳалокатга энг яқин кўрсаткичдир», - дея хулоса қилди олимлар.

Геосиёсий кескинлик ва ядровий тўқнашувлар хавфи

Олимларнинг сўзларига кўра, 2025 йил бошида ядровий хавфларни камайтириш бўйича умид учқунлари пайдо бўлган эди — ўшанда АҚШнинг янги сайланган президенти Доналд Трамп Россия ва Украина ўртасидаги можарони ҳал қилиш ниятини билдирган ва етакчи давлатларга «денуклеаризация»ни таклиф қилган эди. Бироқ йил давомида салбий тенденциялар кучайди, дунёда ядровий давлатлар иштирокида учта можаро юз берди: Россия ва Украина ўртасидаги можаро давом этди, Ҳиндистон ва Покистон ўртасида жанглар бошланди, шунингдек, Исроил ва АҚШ томонидан Эроннинг ядровий объектларига зарбалар берилди.

Янги қуролланиш пойгаси ва «Олтин гумбаз» лойиҳаси

«Шу билан бирга, йирик давлатлар ўртасидаги рақобат тўлақонли қуролланиш пойгасига айланиб кетди, бунга Хитойда ядровий каллаклар ва платформалар сонининг кўпайиши, шунингдек, АҚШ, Россия ва Хитойда ядровий қуролни етказиб бериш тизимларининг модернизация қилиниши далил бўла олади», - деб таъкидлади таҳлилчилар.

Улар 2025 йилда Қўшма Штатлар ўзининг «Олтин гумбаз» глобал ракетага қарши мудофаа (РҚМ) тизимини ишлаб чиқишни бошлаганига эътибор қаратмоқда, у ўзининг космик тутиб олувчи қурилмалари билан «космосдаги можаро эҳтимолини оширади». Шу билан бирга, стратегик барқарорлик, қуролларни назорат қилиш ва қуролсизланиш бўйича музокаралар олиб борилмаяпти — хусусан, 2026 йил феврал ойида Россия-Америка ўртасидаги Стратегик ҳужумкор қуролларни янада қисқартириш ва чеклаш чора-тадбирлари тўғрисидаги шартнома (СНВ-III) муддати тугайди, «бу дунёнинг икки йирик ядровий давлати ўртасидаги ядровий рақобатни чеклаш бўйича қарийб 60 йиллик саъй-ҳаракатларга чек қўяди». Бундан ташқари, АҚШ ядровий синовларни қайта тиклаш вариантини кўриб чиқаётган бўлиши мумкин, бу эса қуролланиш пойгасини янада тезлаштиради.

Иқлим инқирози: Табиатнинг аёвсиз антирекордлари

Иқлим ўзгариши соҳасида «Бюллетень» таҳлилчилари бир нечта антирекордларни қайд этди — хусусан, атмосферадаги карбонат ангидрид миқдори саноатгача бўлган даврнинг 150 фоизигача кўтарилди, ўртача глобал ҳарорат эса 175 йиллик кузатувлар давомида энг юқори кўрсаткичга етди.

«Юқори ҳароратлар таъсирида гидрологик цикл янада олдиндан айтиб бўлмайдиган бўлиб қолди, бу бутун дунё бўйлаб сув тошқинлари ва қурғоқчиликларни келтириб чиқарди. Перу, Амазония, Жанубий ва Шимоли-Ғарбий Африканинг кенг ҳудудлари қурғоқчиликни бошдан кечирди. Сўнгги тўрт йил ичида учинчи марта Европада иссиқликдан 60 мингдан ортиқ одам вафот этди. Конго дарёси ҳавзасидаги сув тошқинлари 350 минг кишини ўз уйларини тарк этишга мажбур қилди, Бразилия жануби-шарқидаги рекорд даражадаги ёғингарчилик эса ярим миллиондан ортиқ одамнинг кўчирилишига олиб келди», - деб ёзади олимлар.

Иқлим бўйича ҳеч қандай халқаро конференциялар муаммони ҳал қилолмади, Трамп маъмурияти эса қайта тикланадиган энергия манбаларига (ҚТЭМ) қарши уруш эълон қилди.

Сунъий интеллект ва «кўзгу шаклли ҳаёт»

Олимлар биологик хавфсизлик ва илғор технологиялар соҳаларида ҳам қатор таҳдидларни қайд этмоқда. Масалан, сунъий интеллект (СИ) эволюцияси инсониятда самарали ҳимоя воситалари бўлмаган янги патогенларни ишлаб чиқиш учун потенциал имконият яратади.

«Қўшма Штатлар, Россия ва Хитой бундай қадамларнинг потенциал хавфларига қарамай, СИни ўз мудофаа секторларига жорий этмоқда. Қўшма Штатларда Трамп маъмурияти СИ хавфсизлиги тўғрисида илгари чиқарилган фармонни бекор қилди, бу хавфсизликдан кўра инновацияларга хавфли даражада устуворлик берилганини англатади», - деди таҳлилчилар.

Бундан ташқари, олимлар «ҳаётнинг кўзгу шакллари» деб аталадиган хавфга ишора қилди, бунда биотехнологлар синтетик организмларни ишлаб чиқадилар; экспертларнинг фикрича, бу ишланмалар пандемияга олиб келиши мумкин.

Дунёни асраб қолиш бўйича 4 та асосий тавсия

Бундай вазиятда таҳлилчилар тўртта тавсияни илгари сурдилар:

• Россия ва АҚШ ўзларининг ядровий арсеналларини чеклаш бўйича мулоқотни қайта бошлашлари мумкин. Барча ядровий давлатлар РҚМ тизимларига беқарорлаштирувчи инвестициялардан тийилишлари ва ядровий синовларни ўтказиш бўйича бир томонлама мораторийларга амал қилишда давом этишлари мумкин;

• Халқаро ҳамжамият — кўп томонлама келишувлар ва миллий норматив ҳужжатлар доирасида — «ҳаётнинг кўзгу шакллари» яратилишининг олдини олиши ва СИдан биологик таҳдидларни яратишда фойдаланишни чеклаш учун ҳамкорлик қилиши мумкин;

• АҚШ Конгресси Трампнинг ҚТЭМга қарши қаратилган сиёсатига қарши туриши ва унинг ўрнига қазиб олинадиган ёқилғидан фойдаланишни қисқартириш учун рағбат ва инвестицияларни таъминлаши мумкин;

• АҚШ, Россия ва Хитой — олимларнинг фикрича, соат мили келаси йили қаерда бўлиши айнан шу давлатларга боғлиқ — ҳарбий соҳада (айниқса ядровий қўмондонлик ва бошқарув тизимларида) СИ соҳасида раҳбарий тамойилларни ўрнатиш устида икки томонлама ёки кўп томонлама форматда ишлашлари мумкин.

Қиёмат соатининг 78 йиллик йўли

«Бюллетень» ушбу лойиҳани олиб бораётган 78 йил давомида олимлар соатда бир нечта белгиларни қўйишган: 1949 йилда, СССР ўзининг илк ядровий портлашини ўтказганида соат ярим тунгача уч дақиқа қолганини кўрсатган, 1953 йилда, АҚШ водород бомбасини синаб кўрганидан бир йил ўтиб — икки дақиқа; 1984 йилда АҚШ ва СССР ўртасидаги алоқалар узилгани ва Американинг «Юлдузлар жанги» (Стратегик мудофаа ташаббуси — СМТ) дастури ривожланиши фонида уч дақиқа қолган эди. Ярим тундан энг узоқ бўлган кўрсаткичлар 1963 йилда (Кариб инқирозидан бир йил ўтиб) ва 1972 йилда (СССР ва АҚШ қуролларни назорат қилиш соҳасидаги илк шартномаларни — СНВ-1 ва РҚМ шартномасини имзолаган йил) қайд этилган — 12 дақиқа; 1991 йилда (СССР ва АҚШ стратегик ҳужумкор қуролларни қисқартириш тўғрисидаги шартномани — СНВ-1 имзолаган йил) — 17 дақиқа. 1991 йилдан бошлаб соат миллари яна аста-секин ярим тунга яқинлаша бошлади.