Qozog‘iston qanday qilib Markaziy Osiyoning raqamli xabiga aylandi?

Sun’iy intellekt davlat siyosatining asosiy yo‘nalishiga aylanishidan ancha oldin Qozog‘iston hozirgi mavqeini ta’minlayotgan raqamli davlat salohiyatini shakllantira boshlagan edi. Elektron hukumat dasturi 2000-yillarning o‘rtalarida boshlangan. 2017-yildagi Digital Kazakhstan dasturi esa bu jarayonni yanada kengaytirib, raqamli davlatga o‘tishni yana to‘rtta ustuvor yo‘nalish bilan bog‘ladi: iqtisodiyot tarmoqlarini raqamlashtirish, Digital Silk Road’ni rivojlantirish, inson kapitalini rivojlantirish va innovatsion ekotizim yaratish.

Shu tariqa startaplarni tashkil etish siyosati alohida texnologik tashabbus sifatida emas, balki institutlar va iqtisodiyotni keng ko‘lamda raqamlashtirish dasturining bir qismiga aylandi. Qozog‘iston 2024-yilda BMTning Elektron hukumatni rivojlantirish indeksida dunyo bo‘yicha 24-o‘rinni egalladi. 2025-yilga kelib davlat xizmatlarining qariyb 90 foizi onlayn shaklda taqdim etilgan. O‘sha vaqtga kelib eGov portalida 15 milliondan ortiq ro‘yxatdan o‘tgan foydalanuvchi bo‘lgan, mobil ilova foydalanuvchilari esa 11 milliondan oshgan. Shu tariqa fuqarolar va davlat o‘rtasidagi keng ko‘lamli raqamli munosabatlar bugungi sun’iy intellekt rivoji boshlanishidan ancha oldin kundalik hayotning bir qismiga aylangan.

Davlat xizmatlari oddiy tijoriy operatsiyalar bilan bir xil raqamli muhitda amalga oshirilmoqda. «Kaspi.kz» 2025-yilning oxirida Qozog‘istonda oyiga o‘rtacha 15,7 million faol foydalanuvchi va qariyb 764 ming faol savdogar borligini ma’lum qildi. Uning Super App ilovasi to‘lovlarni moliya va savdo xizmatlari bilan birlashtiradi, shuningdek, davlat xizmatlarini ham taqdim etadi. Raqamlashtirish kundalik iste’mol odatlarining bir qismiga aylangan. 2026-yil iyul oyida naqd pulsiz operatsiyalarning soni bo‘yicha 77,6 foizi, qiymati bo‘yicha esa 89,6 foizi internet va mobil banking orqali amalga oshirilgan. Tijoriy raqamli xizmatlarning keng qo‘llanilishi aholining katta qismini oddiy kundalik to‘lovlardan tortib, yirikroq biznes operatsiyalarigacha raqamli tizimlar orqali amalga oshirishga o‘rgatdi. Faqat infratuzilmaga sarflangan mablag‘lar bunday natijaga olib kelmagan bo‘lar edi — buning uchun tegishli davlat siyosati va tijoriy muhit ham shakllangan.

Olmaota ekotizimning moliyaviy va korporativ tomonini ta’minlab, Ostonadagi davlat siyosati va startap institutlarini to‘ldirib turadi. Ikki shahar birgalikda Markaziy Osiyo yalpi ichki mahsulotining yarmidan ko‘prog‘ini yaratadigan iqtisodiyotni shakllantiradi. TCA’ning Central Asia Balance Sheet ma’lumotlariga ko‘ra, Qozog‘iston mintaqaga kiritilgan xorijiy investitsiyalar zaxirasining qariyb uchdan ikki qismiga ega.

Institutsional markazlashuv

Ushbu jarayonlar 2018-yilda tashkil etilgan Astana Hub orqali institutsional markazga ega bo‘ldi. U kompaniyalar va asoschilarni investorlar bilan bir tarmoq doirasida birlashtiradi. Astana Hub ishtirokchilari soliq imtiyozlari va xorijiy mutaxassislarni ishga jalb qilishning soddalashtirilgan tartiblari kabi amaliy imtiyozlarga ega bo‘ladi. Kompaniyalar bunday mutaxassislarni soniga cheklovlarsiz ishga qabul qilishi mumkin, ish vizalari esa besh yilgacha beriladi.

Shuningdek, kompaniyalar inkubatsiya yoki akseleratsiya dasturlarida qatnashishi va moliyalashtirish mexanizmlaridan foydalanishi mumkin. Jahon bankining 2026-yilgi baholashida Qozog‘iston Astana Hub markazida shakllangan ishonchli, texnologiyalarga asoslangan innovatsion bazaga ega ekani qayd etilgan. Hisobotga ko‘ra, Astana Hub tashkil etilganidan beri unda 1875 ta kompaniya faoliyat yuritgan, ulardan 470 tasi xorijiy xususiy investitsiya olgan. Jahon banki, shuningdek, Plug and Play hamda Draper University’ning Startup House bilan hamkorlikni qayd etgan. Boshqa hamkorliklar Alchemist va Google’ning Silkway Accelerator dasturlarini qamrab olgan. Ta’lim va tayyorgarlik Astana Hub orqali tashkil etiladi, davlat ko‘magi ham shu tarmoq orqali yo‘naltiriladi. Xalqaro hamkorliklar esa ushbu tarmoqni xorijda ham kengaytiradi.

Bugungi ekotizim davlat sektoridan tashqaridagi manbalardan ham sezilarli talab va kapital jalb qilmoqda. Qozog‘istonning IT-xizmatlar eksporti 2020-yildagi 33,5 million dollardan 2025-yilda 1,142 milliard dollarga oshdi. Bu summaning qariyb 633 million dollari Astana Hub rezidentlariga to‘g‘ri kelgan, ekotizim esa 32 mingdan ortiq ish o‘rni yaratgan. 537 ga yaqin kompaniya xorijda mahsulot va xizmatlarini sotgan, Qozog‘iston IT yechimlari esa 110 dan ortiq mamlakatga chiqqan. 2025-yilda Markaziy Osiyodagi 320 million dollarlik venchur investitsiyalarning 209 million dollari Qozog‘istonga to‘g‘ri kelgan, ya’ni mintaqaviy hajmning qariyb 65 foizi. O‘sha vaqtga kelib investitsiya olgan qozog‘istonlik startaplarning umumiy qiymati 2,16 milliard dollarga yetgan. Venchur investitsiyalardan tashqari, Astana International Financial Centre Angliya va Uels qonunlari tamoyillariga asoslangan huquqiy tizim asosida ishlaydi. Qozog‘istondagi shakllangan bank va qimmatli qog‘ozlar bozorlari ham qo‘shimcha moliyalashtirish imkoniyatlarini yaratadi.

Sun’iy intellekt salohiyatidan mintaqaviy qamrovgacha

Qozog‘istonning hozirgi sun’iy intellekt sohasidagi rivojlanishi avvaldan shakllangan raqamli iqtisodiyot uchun yangi hisoblash va tadqiqot salohiyatini qo‘shmoqda. Mamlakatning birinchi AI Country Report hisoboti 100 dan ortiq sun’iy intellekt startapi mavjudligini qayd etadi va Alem.Cloud hamda AI-Farabium klasterlari birgalikda taxminan 3,6 ekzaflops hisoblash quvvatini ta’minlashini baholaydi. Ikki klaster mamlakat ichida sun’iy intellekt modellarini o‘qitish va ishlatish uchun zarur hisoblash salohiyatini ta’minlab, xorijdagi infratuzilmaga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi.

Mamlakat, shuningdek, mahalliy tillar va ichki ma’lumotlar ehtiyojlari uchun moslashtirilgan o‘z sun’iy intellekt modellarini ishlab chiqmoqda. Nazarbayev University’ning Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence instituti 2024-yil dekabr oyida KAZ-LLM modelini taqdim etdi. Bu rivojlanishlar avvaldan shakllangan institutsional va tijoriy bazaning davomidir. Sun’iy intellekt va ilg‘or hisoblash texnologiyalariga o‘tish avvalgi taraqqiyot yo‘lidan uzilish emas, balki iqtisodiyotni yanada diversifikatsiya qilishning keyingi bosqichidir.

Prezident Qosim-Jomart To‘qayev sun’iy intellekt va raqamlashtirishni Qozog‘istonning iqtisodiy strategiyasi markaziga yanada yaqinlashtirib, texnologik infratuzilmani yuqori qo‘shilgan qiymatga ega tarmoqlar va xalqaro investitsiyalar bilan bog‘lamoqda. Bu strategiya Markaziy Osiyodagi eng yirik elektr energetika tizimi tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. 2025-yilda mamlakat 123,1 milliard kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqardi, bu O‘zbekistondagi 86,7 milliard kVt·soat ko‘rsatkichidan qariyb 42 foiz ko‘p. Qozog‘iston hali ham ishlab chiqarganidan ko‘proq elektr energiyasi iste’mol qilayotgan bo‘lsa-da, 2026-yilda 2,6 GVtga yaqin yangi quvvat ishga tushirilishi rejalashtirilgan. Hukumat 2027-yil boshida elektr energiyasi taqchilligini bartaraf etishni maqsad qilgan. Pavlodar viloyatida Data Center Valley’ning birinchi 50 MVt quvvatga ega obyekti qurilmoqda, uzoq muddatli rejada esa uning quvvatini 1 GVtgacha yetkazish ko‘zda tutilgan.

Ayni paytda Qozog‘istonning xalqaro internet kanallari sig‘imi taxminan 11,1 Tbit/sni tashkil etadi. O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 10,2 Tbit/s atrofida. 2026-yilda ishga tushishi kutilayotgan Trans-Caspian fiber aloqasi yana 6 Tbit/sgacha quvvat qo‘shadi. Bu umumiy sig‘imni taxminan 54 foizga oshirib, 17,1 Tbit/s atrofiga yetkazishi va ehtimol, Markaziy Osiyoning qolgan qismidagi umumiy sig‘imdan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Qozog‘iston mintaqada eng kuchli marshrutlar zaxirasiga ega bo‘lib, bu internet aloqasi barqarorligi uchun muhim omil hisoblanadi. Yangi 12+ Tbit/s quvvatga ega G‘arb–Sharq magistrali Qozog‘iston ichidagi va Yevropa tomon yo‘nalishdagi internet aloqasini yanada kuchaytiradi. Ma’lumotlar markazlari uchun bunday sig‘im va barqarorlik uyg‘unligi muhim ustunlik hisoblanadi.
Qozog‘iston ichki IT ekotizimini tashqi kapital va bozorlar bilan ham yanada yaqin bog‘ladi. Palo-Alto, Shanxay va Dubaydagi innovatsion xablar ekotizimning xorijdagi ishtirokini ta’minlaydi, xalqaro akseleratorlar va texnologik kompaniyalar esa uning tashqi tarmog‘ini kengaytiradi. NVIDIA’ning joriy konferensiya tadbirlarida ishtiroki ham ana shunday xalqaro aloqalardan biridir.

Qozog‘iston kompaniyalari uchun bunday munosabatlar investorlar va texnik mutaxassislarga chiqishning amaliy yo‘llarini yaratib, xorijiy bozorlarga kirish imkoniyatini ham ochadi. Xorijdagi xablar ushbu aloqalarga yirik texnologik va moliyaviy markazlarda doimiy institutsional baza beradi. Bu ichki kapital va mahalliy mutaxassislik salohiyatini to‘ldiradi. Shunga qaramay, Qozog‘istonning AI Country Report hisoboti tajribali mutaxassislar yetishmasligi va kechki bosqichdagi venchur kapitali cheklanganini hanuz asosiy muammolar sifatida ko‘rsatadi. Bu holat Qozog‘istonning kengroq ko‘p vektorli strategiyasiga o‘xshaydi: texnologiya va kapital turli xalqaro markazlardan jalb qilinadi, kadrlar tayyorlash va bozorlarga chiqish imkoniyatlari ham diversifikatsiya qilinadi.

Qozog‘istonning mintaqadagi o‘rni

Qozog‘istonning mintaqadagi o‘rnini alohida bir ko‘rsatkich masshtabi orqali emas, balki mamlakat yaratgan raqamli ekotizimning keng qamrovi orqali tushunish to‘g‘ri bo‘ladi. Markaziy Osiyo bo‘ylab texnologik tarmoqlar turli sur’atlarda va turli yo‘nalishlarda rivojlanmoqda. O‘zbekiston IT eksporti va kompaniyalar tashkil etilishi bo‘yicha ayniqsa tez o‘sishni qayd etdi: 2025-yilda IT eksporti 1 milliard dollarga yaqinlashdi, IT Park Uzbekistan esa yil o‘rtasiga kelib 2990 dan ortiq rezident kompaniya va 44 mingdan ziyod ish o‘rni haqida ma’lum qildi. Bu raqamlar katta ko‘lamni ko‘rsatadi, ammo ularning o‘zi mahsuldorlik, texnologik o‘sish yoki iqtisodiy qiymatni baholash uchun yetarli emas.

Bu taqqoslash ekotizim integratsiyasini alohida ko‘rsatkichlar miqyosi bilan cheklab bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Qozog‘istonda raqamli davlat tizimi erta shakllangan, keyin esa ommaviy tijoriy raqamlashtirish yuzaga kelgan. Shundan so‘ng startap institutlari kompaniyalar va moliyani bir joyga jamladi, eksport salohiyati va ilg‘or hisoblash texnologiyalari esa ushbu bazani yanada kuchaytirdi. Bu jarayon Markaziy Osiyoning eng yirik iqtisodiyoti doirasida kechdi.

Qozog‘iston mintaqaning boshqa mamlakatlariga nisbatan chuqurroq kapital bozorlari, kattaroq elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvati va kuchliroq xalqaro aloqalarga ega. Shuningdek, Qozog‘istonning raqamli davlat tizimi rivojlanishi uchun ham ko‘proq vaqt bo‘lgan. AI & Digital Bridge konferensiyasining o‘zi Qozog‘istonni mintaqaviy raqamli xabga aylantirgan omil emas. U so‘nggi yigirma yil davomida davlat salohiyati va bozor rivojining bosqichma-bosqich shakllanganini, endi esa ilg‘or hisoblash texnologiyalari va kengroq xalqaro aloqalar bilan kuchaytirilayotganini namoyon etadi. Ostona texnologik kompaniyalar va investorlarni mutaxassislar hamda davlat siyosati bilan shu darajada bir joyga jamlay olyaptiki, buning zamirida zarur institutlar, bozor va infratuzilma allaqachon shakllangan.