Rossiyaning 2029-yilgacha bo‘lgan yangi budjeti: iqtisodiyot uchun qanday ikki ssenariy bor?

Asosiy ustuvor yo‘nalishlar

30-sentabr kuni kechqurun hukumat Davlat Dumasiga 2027–2029-yillarga mo‘ljallangan federal budjet loyihasi va unga tegishli hujjatlar paketini kiritdi. Unga soliq, budjet va bojxona-tarif siyosatining asosiy yo‘nalishlari, shuningdek, avval e’lon qilingan soliq o‘zgarishlari ham kiritilgan.

Budjet loyihasiga berilgan izohdan ko‘rinishicha, 2026-yilda budjet taqchilligi o‘tgan yilgi loyihada rejalashtirilganidan ancha yuqori bo‘ladi. Bu safar taqchillik qariyb ikki barobar oshib, 7,3 trillion rublni yoki YAIMning 3,2 foizini tashkil etadi. Avval esa salkam 3,8 trillion rubl yoki YAIMning 1,6 foizi rejalashtirilgan edi. Pul miqdori bo‘yicha bu kamida 2006-yildan beri rekord ko‘rsatkich: avvalgi rekord 2025-yilda qayd etilgan va 5,65 trillion rublni tashkil qilgan. YAIMga nisbatan esa bu 2020-yildagi pandemiya davridan beri eng yuqori ko‘rsatkich bo‘ladi. O‘sha paytda budjet taqchilligi YAIMning 3,8 foiziga teng bo‘lgan.

Budjet taqchilligini moliyalashtirishning asosiy manbasi davlatning qarz olishi bo‘lib qoladi. Biroq 2026-yilning yakunida Milliy farovonlik jamg‘armasidan ham katta miqdorda mablag‘ — 459 milliard rubl ishlatiladi. Sentyabr boshida jamg‘armaning foydalanish mumkin bo‘lgan qismi taxminan 4 trillion rubl edi. Shu bilan birga, davlat qarzlari ham budjet qonunida dastlab rejalashtirilganidan ancha ko‘p bo‘ladi — 3,98 trillion rubl o‘rniga 5 trillion rubl.

Kelgusi uch yil davomida budjetning eng katta xarajat yo‘nalishi mudofaa bo‘lib qoladi. Hozirgi budjet loyihasiga kiritilgan raqamlar avvalgi uch yillik budjetdagi ko‘rsatkichlardan ancha yuqori. Masalan, 2027-yilda «Milliy mudofaa» yo‘nalishiga 17,1 trillion rubl sarflash rejalashtirilmoqda. Bu jami 48,7 trillion rubl xarajatlarning uchdan biridan ko‘prog‘ini tashkil qiladi. O‘tgan yilgi rejada esa 2027-yil uchun 13,5 trillion rubl ko‘zda tutilgan edi. 2028-yilda mudofaaga 16,6 trillion rubl ajratiladi, avvalgi rejada esa bu ko‘rsatkich 13 trillion rubl edi. 2029-yilda esa ushbu maqsadlar uchun 16,3 trillion rubl sarflash rejalashtirilgan.

Bundan tashqari, 2027-yilda «Milliy xavfsizlik va huquqni muhofaza qilish faoliyati» uchun yana 4,2 trillion rubldan ortiq mablag‘ ajratiladi. Bu mablag‘lar Ichki ishlar vazirligi, Rosgvardiya va maxsus xizmatlarni moliyalashtirishga sarflanadi.

Bunday vaziyatda «fuqarolik» sohalariga qilinadigan xarajatlarning o‘sishi ancha sust ko‘rinadi. Masalan, 2027-yilda «Ijtimoiy siyosat» uchun 6,65 trillion rubl ajratish rejalashtirilgan. Bir yil avval esa 7 trillion rubl ajratilishi rejalashtirilgan edi. Ta’lim uchun kelasi yil 1,7 trillion rubl ajratiladi. Avval bu ko‘rsatkich 1,8 trillion rubl edi. Sog‘liqni saqlash uchun 1,8 trillion rubl, avval esa 1,9 trillion rubl rejalashtirilgan. Milliy iqtisodiyotga, ya’ni kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, qishloq xo‘jaligi, yo‘llar qurilishi va boshqa yo‘nalishlarga 4,6 trillion rubl ajratiladi. Avval bu summa 4,9 trillion rubl bo‘lishi ko‘zda tutilgan edi.

Iqtisodiyotning rivojlanish imkoniyatlariga ta’siri

Yangi budjet asosan mudofaa va kuch ishlatar tuzilmalarga yo‘naltirilgan. Milliy mudofaa va xavfsizlikka ajratilayotgan mablag‘larning katta ulushi ham buni tasdiqlaydi. Biroq mudofaa xarajatlarining o‘sishi avtomatik ravishda iqtisodiyot uchun salbiy ta’sir degani emas. So‘nggi yillarda Rossiyada bunday xarajatlar umumiy talabni saqlab turish, sanoat korxonalarining ishlashi, investitsiyalar va bandlikni ta’minlashning muhim omillaridan biri bo‘lgan.

Asosiy masala — mudofaa xarajatlari hisobiga yaratilayotgan sanoat va texnologik imkoniyatlar fuqarolik iqtisodiyotiga qanchalik o‘tishi. Mudofaa buyurtmalari mashinasozlik, elektronika, materiallar, dasturiy ta’minot, ilmiy-tadqiqot ishlari va malakali ishchi kuchiga talabni oshirishi mumkin. Mudofaa sohasida yaratilayotgan yangi texnologiyalar keyinchalik fuqarolik sohalarida ham ishlatilishi mumkin.

Ekspertlarning aytishicha, agar bu jarayon fuqarolik iqtisodiyotiga ham ta’sir qilishda davom etsa, mudofaa xarajatlarining yuqori darajasi nafaqat hozirgi ishlab chiqarishni, balki kelajakdagi ishlab chiqarish imkoniyatlarini ham qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Aholi daromadlarining oshishi ham muhim. Mudofaa sanoati va u bilan bog‘liq sohalardagi yuqori maoshlar, ayniqsa ishlab chiqarish korxonalari ko‘p joylashgan hududlarda, aholining xarid qilish imkoniyatini oshiradi.

Kelgusi bir yil ichida budjet katta taqchillikka qaramay, iqtisodiyotni barqarorlashtirish vazifasini bajarishi mumkin. Masalan, pensiya va nafaqalarni indeksatsiya qilish, bolalar uchun ajratiladigan mablag‘larni ta’minlash, iqtisodiy barqarorlikni saqlash hamda mudofaa sanoati va unga bog‘liq sohalarda ishlab chiqarish va bandlikni ta’minlash imkoniyati saqlanib qoladi. Infratuzilma, ta’lim va sog‘liqni saqlashni rivojlantirishga kamroq mablag‘ ajratilmoqda. Ammo hozircha bu jiddiy oqibatlarga olib kelmaydi.

Davlat qarzi o‘sishda davom etmoqda

2027–2029-yillarda ham budjet taqchilligi sezilarli darajada yuqori bo‘lishi rejalashtirilmoqda. Shunga qaramay, u 2026-yil darajasidan pasayadi. 2027-yil uchun budjet taqchilligi avvalgi prognozga nisbatan 70 foizga oshirilib, 3,18 trillion rubl o‘rniga 5,4 trillion rubl etib belgilandi.

2028-yilda esa taqchillik 45,7 foizga oshirilib, 3,5 trillion rubldan 5,1 trillion rublga yetkazildi. 2029-yil uchun esa 5,2 trillion rubl taqchillik rejalashtirilgan. Budjet taqchilligini moliyalashtirish uchun davlat qarz olish hajmini ham oshirmoqchi. O‘tgan yilgi rejaga nisbatan 2027-yilda qarz olish hajmi 62 foizga oshib, 6,1 trillion rubl bo‘ladi. Avval 3,8 trillion rubl rejalashtirilgan edi. 2028-yilda esa qarz olish hajmi 27,7 foizga oshib, 5,8 trillion rubl bo‘lishi kutilmoqda. Avval 4,57 trillion rubl rejalashtirilgan edi. 2029-yil uchun esa bu ko‘rsatkich 5,7 trillion rubl etib belgilangan.

2027-yil uchun Rossiyaning davlat qarzi prognozi ham oshirildi. Endi davlat qarzi qariyb 54 trillion rubl, ya’ni YAIMning 21,7 foizi bo‘lishi kutilmoqda. Avval 48,4 trillion rubl yoki YAIMning 19 foizi bo‘lishi rejalashtirilgan edi.

Bundan tashqari, Rossiya Moliya vazirligi ilgari YAIMning 20 foizini davlat qarzi uchun «xavfsiz» daraja deb baholagan va hatto eng yomon ssenariyda ham bu chegaradan oshmasligini aytgan edi. Moliya vaziri Anton Siluanov ham davlat qarzining YAIMga nisbatan 20 foizdan past bo‘lishini Rossiya iqtisodiyotining ustunligi deb atagan.

Hozircha davlat qarzi jahon miqyosida juda past darajada qolmoqda. Masalan, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga (OECD) kiruvchi davlatlarda, jumladan G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida davlat qarzi o‘rtacha YAIMning 100 foizidan oshadi. Davlat qarzining YAIMning 20 foizidan oshishi o‘z-o‘zidan qarzni to‘lash bilan bog‘liq muammo paydo bo‘ladi degani emas. Qarzning barqarorligi, avvalo, qarz olish qiymatiga, kelajakdagi budjet taqchilligi hajmiga va budjetning foizlarni doimiy ravishda yangi qarz olmasdan to‘lay olish qobiliyatiga bog‘liq.

Mutaxassislarning fikricha, yaqin kelajakdagi asosiy muammo — davlat qarziga xizmat ko‘rsatish xarajatlarining oshishi va ichki moliya bozorida qarzlarning ko‘payib ketishidir. Rossiyada pul-kredit siyosati qattiq bo‘lgani sababli yirik iqtisodiyotlar orasida davlat qarzi eng qimmat qarzlardan biri hisoblanadi. Foiz xarajatlarining oshishi iqtisodiyot imkoniyatlarini cheklaydi. 2027-yilda davlat qarziga xizmat ko‘rsatish uchun 4,57 trillion rubl ajratilishi rejalashtirilgan. Bu federal budjet jami xarajatlarining qariyb 9 foizi. Oqibatda boshqa yo‘nalishlarni moliyalashtirish uchun imkoniyat kamayadi.

Qarz olishni ko‘paytirishdan tashqari, hukumat soliqlarni ham yana oshirishga majbur bo‘ldi. Asosiy o‘zgarishlar qatoriga fuqarolarning passiv daromadlariga 13–22 foizlik progressiv daromad solig‘i joriy etish, xorijdan marketpleyslar orqali xarid qilinadigan tovarlarga 22 foizlik QQS joriy etish, shuningdek, ayrim qazib chiqaruvchi kompaniyalarning ortiqcha foydasiga soliq solish kiradi. Avval QQS stavkasini bosqichma-bosqich oshirish rejalashtirilgan edi. Moliya vazirligi hisob-kitobiga ko‘ra, passiv daromadlarga progressiv soliq joriy etilishi natijasida federal budjet har yili qo‘shimcha 450 milliard rubl oladi. Ortiqcha daromadlarga soliqdan yana 200 milliard rubl, raqamli platformalar orqali xorijdan sotib olingan tovarlarga QQSdan esa 75 milliard rubl tushishi kutilmoqda.

Kelgusi uch yilda neft va gazdan tashqari budjet daromadlari 2026-yildagi 33,6 trillion rubldan 2027-yilda 36,3 trillion rublgacha oshishi kutilmoqda. Bu 2026-yilga nisbatan 8 foiz ko‘p. 2028-yilda bu ko‘rsatkich 38,2 trillion rubl (+5,3 foiz), 2029-yilda esa 40,9 trillion rubl bo‘lishi rejalashtirilgan. Daromadlarning oshishi soliq qonunchiligidagi o‘zgarishlar, shuningdek, soliq yig‘imlarini yaxshilash va nazoratni kuchaytirish hisobiga tushumlarning ko‘payishi bilan izohlanmoqda.

Reja bajariladimi?

So‘nggi ikki yil ichida budjet siyosati rejalashtirilganidan ko‘ra ko‘proq iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlovchi bo‘ldi. Masalan, hozir Moliya vazirligi kelasi yildagi xarajatlar miqdori nominal ko‘rinishda 2026-yil darajasiga yaqin bo‘lishini kutmoqda. Biroq 2027-yilda ham budjetning amaldagi xarajatlari hozirgi rejadan yuqoriga chiqishi mumkin. Bu, avvalo, budjet ijrosi davomida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan «iqtisodiy bo‘lmagan vazifalar»ga bog‘liq bo‘ladi.

Ekspertlarning urg‘ulashicha, so‘nggi yillardagi tajriba federal budjet, ayniqsa mudofaa xarajatlari bo‘yicha prognozlarga ehtiyotkorlik bilan qarashga majbur qilmoqda. Shunga qaramay, 2027-yilda xarajatlar rejasidan og‘ish kamroq bo‘lishi mumkinligiga kamida ikkita sabab bor. Birinchidan, Moliya vazirligi yaqin yillarda budjetning birlamchi tarkibiy muvozanatiga erishish haqidagi taxmindan voz kechdi. Bu umumiy vaziyatni biroz realroq ko‘rsatadi. Ikkinchidan, 2026-yilda Moliya vazirligi budjet taqchilligini moliyalashtirish uchun hisoblarda qolgan mablag‘lardan faol foydalanmoqda. Shu sababli kelasi yilda bu mablag‘lardan foydalanib qo‘shimcha xarajatlarni qoplash imkoniyati kamayadi.

Bu Markaziy bank siyosatiga qanday ta’sir qiladi?

Budjet loyihasiga oid hujjatlarda aytilishicha, birlamchi tarkibiy taqchillik, ya’ni davlat qarziga xizmat ko‘rsatish xarajatlari hisobga olinmagan holda, neft-gaz va neft-gazdan tashqari asosiy daromadlardan ortiqcha xarajatlar 2026-yilda salkam 4,3 trillion rubl, yoki YAIMning 1,8 foizi bo‘ladi. 2027-yilda bu ko‘rsatkich 1,5 trillion rublgacha, ya’ni YAIMning 0,6 foizigacha kamayadi. 2028-yilda esa 500 milliard rubl, ya’ni YAIMning 0,2 foizigacha tushadi. Biroq Rossiya Markaziy banki o‘zining asosiy prognozida bundan yuqoriroq ko‘rsatkichlarni hisobga olgan: 2026-yilda YAIMning 2 foizi, 2027-yilda 1 foizi, 2028-yilda 0,5 foizi va 2029-yilda nol daraja.

Ekspertlarning aytishicha, bu holatning o‘zi, boshqa shartlar o‘zgarmasa, Markaziy bank asosiy stavkani pasaytirish yo‘lini biroz tezlashtirishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ammo hozir inflatsiya yana tezlashmoqda. Bunga yoqilg‘i narxlari ham ta’sir qilmoqda. Bundan tashqari, 2027–2029-yillarda kommunal xizmatlar tariflari ham avval rejalashtirilganidan tezroq oshiriladi. Shu sababli Markaziy bank o‘zining asosiy stavka bo‘yicha avvalgi prognozini saqlab qolishi yoki hatto biroz oshirishi mumkin. Buning uchun 2027–2029-yillar uchun inflatsiya prognozi Markaziy bankning oktabrdagi yig‘ilishiga qadar yangilangan hisob-kitoblarda oshirilishi kerak.

Boshqa shartlar o‘zgarmasa, budjet xarajatlarining nisbatan ehtiyotkor bo‘lishi Markaziy bankka 2027-yilda asosiy stavkani avvalgi prognozdan taxminan 0,5 foiz bandga pastroq darajada ushlab turish imkonini beradi. Biroq stavka uchun budjetning amalda qanday bajarilishi va inflatsiyaning qanchalik barqaror pasayishi muhim bo‘ladi.

Moliya vazirligi loyihasiga ko‘ra, budjet impulsi, ya’ni budjet siyosatining umumiy talab va iqtisodiy faollikka ta’siri, 2026-yildagi YAIMning 2,4 foizidan 2027-yilda 0,4 foizigacha kamayadi. Bu 2 foizlik pasayish demakdir. Bu budjet tomonidan iqtisodiyotdagi talabni qo‘llab-quvvatlash kamayishini anglatadi. Prognozlarga ko‘ra, budjet loyihasi 2026-yilning IV choragidayoq asosiy stavkani pasaytirish jarayonini qayta boshlash va bu jarayonni 2027-yilda ham davom ettirish uchun imkoniyat yaratadi.