Toshkent zilzilasiga 60 yil: Matonat va birdamlik ortidan qayta tug‘ilgan poytaxt

«Qiyomat tongi»: Ofatning texnik va ruhiy manzarasi

1966 yilgi Toshkent zilzilasi seysmologiya tarixidagi eng o‘ziga xos va «agressiv» hodisalardan biri sifatida qayd etilgan. Ofatning texnik ko‘rsatkichlari shuni ko‘rsatadiki, zilzila markazi bevosita shaharning qoq markazida, taxminan 8-10 kilometr chuqurlikda joylashgan edi. Garchi magnituda Rixter shkalasi bo‘yicha 5,2 ballni tashkil etgan bo‘lsa-da, o‘choqning yer yuzasiga haddan tashqari yaqinligi tufayli silkinish kuchi sirtda 8-9 ballik halokatli zarbaga aylandi. Odatdagi zilzilalardan farqli o‘laroq, tebranishlar gorizontal emas, balki vertikal — yer ostidan yuqoriga yo‘nalgan kuchli zarbalar shaklida sodir bo‘ldi. Bu esa binolarning poydevoridan uzilishiga va tomlarning bir zumda bosib qolishiga olib keldi.

O‘sha davrdagi Toshkentning me’moriy qiyofasi bunday sinovga mutlaqo tayyor emas edi. Shaharning markaziy qismi, xususan, tarixiy Qashqar mahallasi va Labzak atrofidagi hududlar asosan loy va xom g‘ishtdan tiklangan, asriy an’analarga xos bo‘lsa-da, ammo mustahkam poydevorga ega bo‘lmagan uylardan iborat edi. Bir necha soniya ichida minglab xonadonlar xaroba uyumiga aylandi. Tuproq changi shahar uzra shu qadar qalin ko‘tarildiki, omon qolganlar tong yorishayotgan mahalda ham bir-birlarini ko‘ra olmay qoldilar. Shaharning qadimiy qalbi hisoblangan Eski shahar hududida devorlar vayron bo‘lib, asrlar davomida shakllangan ko‘chalar tanib bo‘lmas holga keldi.

Inson ruhiyati uchun eng og‘ir zarba — bu xavfsizlik hissining yo‘qolishi edi. Zilzilaning ilk soniyalarida yuz bergan dahshatli gulduros va yer qa’ridan kelgan aks-sado odamlarda «yer yorilib, shahar yutib yuboriladi», degan vahimani uyg‘otdi.

Tonggi sovuqda ko‘chaga otilib chiqqan aholi nafaqat boshpanasidan, balki ijtimoiy xotirjamligidan ham ayrilgandi. Telefon aloqasi uzilgan, elektr ta’minoti to‘xtagan va suv quvurlari yorilgan shaharda o‘sha kuni haqiqiy «qiyomat manzarasi» hukm surdi. Odamlar o‘z yaqinlarini vayronalar ostidan qidirar ekan, tabiatning bu qadar shafqatsizligi oldida inson ojizligini ilk bor bu qadar yaqqol his etdilar.

Shu bilan birga, bu texnik ofat shaharsozlik fani uchun katta dars bo‘ldi. Aynan Toshkent zilzilasidan so‘ng muhandislik va seysmologiya sohasida mutlaqo yangi standartlar ishlab chiqildi. Vayron bo‘lgan loy devorlar o‘rnida kelajakdagi mustahkam, temir-beton konstruksiyali va zilzilaga bardoshli poytaxtning konsepsiyasi shakllana boshladi. Qiyomatli tongning achchiq tajribasi Toshkentni dunyodagi eng xavfsiz va seysmik jihatdan barqaror megapolislardan biriga aylantirish yo‘lidagi birinchi alamli qadam edi.

Raqamlar ortidagi fojia: Talafotlar ko‘lami

Toshkent zilzilasi keltirgan zarar miqdori nafaqat moddiy qiymat bilan, balki shahar ijtimoiy tuzilmasining izdan chiqqani bilan o‘lchanadi. Statistikaning achchiq raqamlariga ko‘ra, ofat natijasida 78 mingdan ortiq oila yoki qariyb 300 ming kishi bir lahzada boshpanasiz qoldi. Bu o‘sha davrdagi poytaxt aholisining qariyb yarmi ko‘chada qoldi deganidir.

Tasavvur qiling, shaharning har ikkinchi istiqomatchisi o‘z uyidan ayrilgan, bor-budi xarobalar ostida qolgan va kelajagi noma’lum bir holatga tushgan edi. Uy-joy fondining bu qadar yirik miqdorda yo‘q qilinishi Toshkent tarixidagi eng katta ijtimoiy inqirozni keltirib chiqardi.

Infratuzilmaviy talafotlar ham ko‘lamiga ko‘ra dahshatli edi. Shaharning boshqaruv va xizmat ko‘rsatish tizimi deyarli falaj holatga keldi: 236 ta ma’muriy bino, 700 ga yaqin savdo va umumiy ovqatlanish shoxobchalari vayron bo‘ldi yoki yaroqsiz holga keldi. Ayniqsa, ma’rifat va salomatlik o‘choqlariga yetib kelgan zarar xalqni karaxt qilib qo‘ydi — 180 ta o‘quv yurti va 80 ta tibbiyot muassasasi ofat zarbasiga dosh berolmadi. Bu degani, minglab bolalar maktabsiz, bemorlar esa shifoxonasiz qoldi. Shaharning ijtimoiy tizimi «nol» nuqtasiga tushib qolgan, tiklanish uchun ulkan resurslar va iroda talab qilinar edi.

Zilzilaning o‘ziga xos fizik xususiyati qurbonlar soni borasida kutilmagan natija berdi. Silkinishlar vertikal, ya’ni pastdan yuqoriga yo‘nalgan zarbalar shaklida bo‘lgani sababli, aksariyat uylarning devorlari qulasa-da, tom konstruksiyalari va to‘sinlari ma’lum muddat o‘z o‘rnida saqlanib qolgan.

Aynan shu omil odamlarga binolarni tark etish uchun bir necha qimmatli soniyalarni taqdim etdi va rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra halok bo‘lganlar sonining nisbatan kam (8 kishi) bo‘lishini ta’minladi. Ammo bu raqamlar aldamchi edi: vayronalar ostidan chiqarib olingan jarohatlanganlarning azobi va yaqinlarini yo‘qotish qo‘rquvi shaharning umumiy ruhiyatiga o‘nglab bo‘lmas darajada soya soldi.

Moddiy talafotlarni hisoblash mumkin bo‘lsa-da, shahar ahlining ruhiy jarohatini o‘lchashning imkoni yo‘q edi. Har bir vayron bo‘lgan uy ortida o‘nlab yillar davomida to‘plangan xotiralar, oilaviy qadriyatlar va orzu-umidlar ko‘milib qoldi. Poytaxt ko‘chalarida paydo bo‘lgan cheksiz chodirlar shaharchasi — bu nafaqat vaqtinchalik boshpana, balki jarohatlangan shahar ruhining ramzi edi.

Toshkentliklarning qalbidagi bu «zilzila» yillar davomida aks-sado berib turdi, biroq aynan shu og‘ir damlarda xalqning ichki metin irodasi va bir-biriga bo‘lgan cheksiz mehri buyuk tiklanish jarayonini boshlab berdi.

Xalqning birdamligi: Mahalla va bag‘rikenglik falsafasi

Zilzila Toshkentni nafaqat vayronalar maydoniga, balki insoniylikning oliy imtihoni o‘tkaziladigan maydonga ham aylantirdi. Fojiadan bir necha soat o‘tib, shaharning bog‘ va xiyobonlarida, ko‘cha bo‘ylarida yuzlab vaqtinchalik chodirlar qad ko‘tardi. «O‘zbek xalqining bag‘rikengligi» degan ibora aynan o‘sha og‘ir soatlarda kitobiy jumladan tirik, amaliy haqiqatga aylandi.

Uyi omon qolgan yuzlab xonadon egalari mutlaqo begona, boshpanasiz qolgan oilalarni o‘z uylariga taklif qildilar. Tarix guvohki, o‘sha kunlari kimningdir dardiga malham bo‘lish uchun na qarindoshlik va na tanishlik rishtasi kerak bo‘ldi.

Mahalla tizimi zilzila oqibatlarini yumshatishda o‘ziga xos «ijtimoiy qalqon» vazifasini o‘tadi. Har bir hovlida, har bir mahalla markazida ulkan qozonlar osilib, «bir mayizni qirq bo‘lib yeyish» an’anasi yangicha ma’no kasb etdi. Shaxsiy yo‘qchilik va ochlik xavfi bo‘lsa-da, odamlar borini muhtojlar bilan baham ko‘rdilar.

Bu shunchaki moddiy yordam emas, balki ruhiy tushkunlikka tushgan insonlar uchun yuksak mehr va ishonch daldasi edi. Bir-biriga begona bo‘lgan insonlar ofat sabab bir dasturxon atrofida jipslashdilar, bu esa Toshkentning qayta tiklanishi uchun kerak bo‘lgan eng katta ichki quvvatni — xalqning birdamligini ta’minlab berdi.

Shu bilan birga, Toshkent fojiasi butun dunyo e’tiborini o‘ziga qaratdi va misli ko‘rilmagan xalqaro hamjihatlik harakatiga turtki bo‘ldi. Temir yo‘llarda «Do‘stlik eshelonlari» paydo bo‘lib, Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozog‘iston va Boltiqbo‘yi davlatlaridan minglab muhandislar, quruvchilar va ko‘ngillilar oqib kela boshladi. Bu harakat insoniyat tarixidagi eng yirik kollektiv bunyodkorlik loyihalaridan biriga aylandi. Shaharning har bir burchagida til va madaniyati turlicha bo‘lgan, ammo maqsadi mushtarak bo‘lgan insonlarning mehnat jo‘shqinligi sezilib turardi.

Bu buyuk hamjihatlik mevasi o‘laroq, poytaxt xaritasida yangi me’moriy mikrorayonlar va massivlar qad rostladi. Shahar markazi va chekka hududlarida paydo bo‘lgan «Rossiya», «Kiyev», «Belarus» kabi nomlar bilan atalgan turar-joy majmualari nafaqat boshpana, balki do‘stlikning toshga muhrlangan ramzlariga aylandi. Ushbu binolarning fasadidagi milliy naqshlar va me’moriy uslublar har bir xalqning Toshkentga bo‘lgan mehri va hurmatini ifodalab turardi. Bu davr Toshkentni nafaqat qayta tikladi, balki uni turli madaniyatlar va millatlarning do‘stlik markazi — tinchlik va totuvlik timsoliga aylantirdi.

Arxitekturaviy inqilob: Toshkentning ikkinchi tug‘ilishi

1966 yilgi fojia Toshkentning eski, loy va g‘ishtli qiyofasini tarixga ko‘mdi va uning o‘rnida mutlaqo yangi, zamonaviy megapolisning tug‘ilishiga zamin yaratdi. Bu shunchaki tiklanish emas, balki haqiqiy arxitekturaviy inqilob edi.

Shaharsozlikning yangi bosh rejasi asosida eski shaharning tor va dim ko‘chalari o‘rnini keng, yorug‘ xiyobonlar, yashil bog‘lar va mahobatli maydonlar egalladi. Toshkent bir zumda Sharqning o‘ziga xos koloritini saqlab qolgan holda, eng ilg‘or urbanistik yechimlar tatbiq etilgan zamonaviy markazga aylandi. Bu jarayonda shaharning har bir qarichi xavfsizlik va go‘zallik uyg‘unligi asosida qayta loyihalandi.

Bunyodkorlik ishlarining eng muhim ustuni seysmik xavfsizlik masalasi bo‘ldi. Muhandislar va me’morlar oldiga qat’iy va o‘ta mas’uliyatli vazifa qo‘yildi: endi quriladigan har bir bino kamida 9 balli kuchli zilzilaga bemalol dosh berishi shart edi. Ushbu talab nafaqat qurilish materiallariga, balki konstruksiyalarning elastikligi va poydevorning mustahkamligiga nisbatan inqilobiy yondashuvlarni keltirib chiqardi.

Natijada, Toshkent dunyodagi eng xavfsiz shaharlardan biriga aylandi. Bugungi kunda ham qad rostlab turgan o‘sha davr binolari muhandislik tafakkurining naqadar yuksak bo‘lganini, inson mehnati tabiatning har qanday sinovidan ustun kelishi mumkinligini isbotlab kelmoqda.

Poytaxtning hududiy kengayishi Chilonzor, Yunusobod va Sergeli kabi yirik turar-joy massivlarining shiddat bilan qad ko‘tarishiga sabab bo‘ldi. Bu mavzelar shunchaki yashash joyi emas, balki san’at asarlarining jamlanmasiga aylandi. Har bir respublikadan kelgan quruvchilar o‘z me’moriy maktabi an’analarini Toshkent tuprog‘iga olib kirdilar. Ko‘p qavatli binolarning fasadlarida aks ettirilgan milliy naqshlar, rang-barang mozaikalar va betakror panellar shaharga takrorlanmas qiyofa baxsh etdi. Bugungi kunda ushbu «mozaikalar galereyasi» Toshkentning o‘ziga xos tashrif qog‘ozi bo‘lib, ularning har biri do‘stlik va hamjihatlikning toshga ko‘chgan hikoyasidir.

Ushbu arxitekturaviy zafarning eng yorqin cho‘qqisi — Toshkent metropoliteni bo‘ldi. Zilzila xavfi doimiy bo‘lgan hududda yer osti transport tizimini qurish o‘sha paytda ko‘pchilik xalqaro ekspertlarga imkonsiz va o‘ta xatarli loyiha bo‘lib tuyulgan edi. Biroq, o‘zbek muhandislari va bunyodkorlarining matonati bilan 1977 yilda ishga tushgan metro yer osti mo‘’jizasiga aylandi. U nafaqat seysmik jihatdan dunyodagi eng mustahkam inshootlardan biri, balki betakror bezaklari, marmar va billur qondillari bilan Sharqning eng go‘zal metropoliteni sifatida tan olindi. Bu metro tizimi Toshkentning naqadar qudratli va kelajakka ishonch bilan boquvchi shahar ekanligining tirik isbotidir.

«Jasorat» monumenti: Vaqt va matonatning ramziy ifodasi

1966 yilgi zilzila nafaqat shaharning me’moriy qiyofasini, balki uning ma’naviy poydevorini ham mustahkamlab ketdi. Ushbu matonatning boqiy timsoli sifatida, fojianing o‘n yilligi munosabati bilan 1976 yilda poytaxt markazida «Jasorat» monumenti qad rostladi. Bu yodgorlik shunchaki san’at asari emas, balki tabiatning dahshatli kuchi va inson irodasi o‘rtasidagi to‘qnashuvning muzlab qolgan lahzasidir. Monumentning markaziy figurasida vayron bo‘layotgan devor qarshisida ayol va bolani o‘z ko‘ksi bilan himoya qilayotgan erkak obrazi gavdalantirilgan bo‘lib, u o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan fidoyilik va oilaviy qadriyatlarning yengilmas ekanligini anglatadi.

Yodgorlikning kompozitsion yechimi har bir detalda teran ma’no yuklanganligi bilan ajralib turadi. Poydevordagi yerning yorilishini tasvirlovchi ramziy chiziq va 1966 yil 26-aprel tongi — soat 05:23 da to‘xtab qolgan tosh soat o‘sha mudhish soniyalarni vaqt zanjiriga muhrlab qo‘ygan. Bu soat nafaqat ofat vaqtini, balki eski Toshkentning tugashi va yangi, zakovatli shaharning tug‘ilish lahzasini ifodalaydi. Monument atrofidagi barelyeflarda esa shaharni qayta tiklashda ishtirok etgan turli millat vakillarining zahmatli mehnati aks etgan bo‘lib, ular avlodlarga hamjihatlik naqadar buyuk kuch ekanini eslatib turadi.

Bugungi kunda «Jasorat» monumenti nafaqat sayyohlar intiladigan go‘zal maskan, balki toshkentliklar uchun eng muqaddas qadamjolardan biriga aylangan. Yangi hayot ostonasida turgan kelin-kuyovlarning bu yerga gul qo‘yishi, nuroniylarning o‘tganlarni yod etishi an’anaga aylangan.

Bu maskan bizga tarixning achchiq saboqlarini unutmaslikni, shu bilan birga, har qanday qiyinchilikni mehr-oqibat va birdamlik bilan yengish mumkinligini o‘rgatadi. Monument qad rostlagan hudud — tinchlik va barqarorlikning jonli ramzi bo‘lib, u Toshkentning naqadar metin irodali shahar ekanligidan dalolat beradi.

60 yillik saboq va kelajakka nigoh: Tarixdan kuch olgan megapolis

Oradan roppa-rosa oltmish yil vaqt o‘tdi. Bugun 1966 yilgi Toshkent zilzilasini yodga olar ekanmiz, ko‘z oldimizda faqatgina vayronalar emas, balki insoniyat irodasining tabiat ustidan qozongan zafari gavdalanadi. Bu voqea tarix sahifalarida shunchaki fojia sifatida emas, balki o‘zbek xalqining o‘zligini, bag‘rikengligini va bunyodkorlik qudratini dunyoga namoyish etgan burilish nuqtasi sifatida qoldi. Toshkent zilzilasi bizga bergan saboqlar vaqt o‘tgani sayin o‘z qiymatini yo‘qotmaydigan ma’naviy merosga aylandi.

Ushbu tarixiy imtihondan chiqarilgan birinchi va eng muhim saboq — birlikning yengilmas kuchidir. O‘sha mudhish kunlarda nafaqat mahalla ahli, balki butun mamlakat bir tanu bir jonga aylandi. Hech qanday tabiiy ofat ruhiy birdamlikni, o‘zaro ishonch va mehr rishtalarini sindira olmasligi isbotlandi. Bir-biriga yelkadosh bo‘lgan insonlarning jasorati Toshkentni qisqa fursat ichida qayta tiklashning asosiy harakatga keltiruvchi kuchi bo‘ldi. Bu hamjihatlik bugungi kunda ham jamiyatimizning barqarorligi va taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan eng katta ijtimoiy kapital bo‘lib qolmoqda.

Ikkinchi muhim xulosa — ilm va taraqqiyotning cheksiz imkoniyatlaridir. Bugungi Toshkentning baland qavatli osmono‘par binolari, muhtasham biznes markazlari va zamonaviy turar-joy massivlari aynan o‘sha yillarda poydevori qo‘yilgan seysmologiya sohasidagi yutuqlar mevasidir. 1966 yilgi ofat o‘zbek ilm-fanini, qurilish muhandisligini yangi bosqichga olib chiqdi. Shaharni qayta qurish jarayonida shakllangan ilg‘or tajribalar tufayli Toshkent bugun dunyodagi seysmik jihatdan eng chidamli va xavfsiz megapolislardan biri sifatida e’tirof etiladi.

Nihoyat, bu voqea o‘zbek xalqining mehmonnavozligi va mehriни butun dunyoga namuna qilib ko‘rsatdi. O‘z uyidan ayrilgan bo‘lsa-da, qo‘lidagi so‘nggi nonini boshqalar bilan baham ko‘rgan, uyining to‘rini muhtojlarga bo‘shatib bergan toshkentliklarning olijanobligi tillarda doston bo‘ldi. Bu bag‘rikenglik falsafasi bugungi kunda ham poytaxtimizning yuragida yashamoqda.

Bugungi Toshkent — Sharq va G‘arbni bog‘lovchi, zamonaviy «Tashkent City» majmualari bilan yanada chiroy ochgan, ammo o‘z tarixini va qadriyatlarini unutmagan zakovatli shahardir.

Bizning bugungi vazifamiz — ota-bobolarimiz vayronalar ichidan qon va ter evaziga qayta tiklagan bu aziz shaharni ko‘z qorachig‘idek asrashdir. Toshkentning har bir xiyoboni, har bir binosi — bu mehnat va sadoqat hikoyasidir.

Poytaxtimizning tinchligi va ravnaqi yo‘lida xizmat qilish, uning tarixiy xotirasini kelajak avlodlarga bezavol yetkazish har birimiz uchun ham farz, ham qarzdir. Toshkent doimo matonat va tinchlik ramzi bo‘lib, go‘zallik va mehr nurini sochishda davom etaveradi.