Uy-joydan tortib tovon puligacha: Rog‘un GESi qurilishida ishchilar uchun qanday qoidalar o‘zgardi?

Qurilish maydonida ishchilarning shikoyatlarini qabul qilish uchun raqamli tizim joriy etildi. Biroq ortiqcha ishlash, yashash sharoiti va transport bilan bog‘liq muammolar hamon saqlanib qolmoqda.

Rog‘un GESi qurilishida ishlayotgan xodimlar uchun mehnat munosabatlarini boshqarish qoidalari yangilandi. Yangi hujjatda xodimlarni ishga qabul qilish va boshqarish tartibi, mehnat sharoitlari, xavfsizlik talablari hamda ishchilarning huquqlarini himoya qilish choralari belgilangan.

Hujjatning yangilangan tahriri 2026-yil sentabr oyida tayyorlangan va «Rog‘un GESi» ochiq aksiyadorlik jamiyatining rasmiy saytida e’lon qilingan.

Ushbu qoidalar Tojikiston qonunchiligi hamda Jahon bankining mehnat munosabatlari va mehnat sharoitlarini tartibga soluvchi ESS2 ekologik va ijtimoiy standartini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan.

Hujjatda keltirilishicha, 2026-yil avgust holatiga ko‘ra, Rog‘un GESi qurilishida 20 ming 563 kishi ishlagan. 2023-yilning oxirida ishchilar soni 14 ming 877 nafar bo‘lgan. Demak, uch yilga yaqin vaqt ichida xodimlar soni qariyb 38 foizga oshgan.

Qanday qoidabuzarliklar aniqlangan va ularni bartaraf etish uchun nima qilingan?

2024-yil fevral oyidagi hujjatda Rog‘un GESi qurilish maydonida 2023-yil mart oyida o‘tkazilgan tekshiruv davomida aniqlangan qoidabuzarliklar haqida ma’lumot berilgan edi.

Ayrim pudratchilar bilan tuzilgan mehnat shartnomalarida ish haqi, ish vaqti, tanaffuslar va dam olish muddatlari haqida to‘liq ma’lumot bo‘lmagan. Shuningdek, ish haqini kechiktirib to‘lash va 12 soatlik smenada ishlaydigan xodimlarni qo‘shimcha ishlarga jalb qilish holatlari aniqlangan.

Tekshiruv davomida ishchilarni shaxsiy himoya vositalari bilan ta’minlash, qurilishning ayrim qismlarini yoritish va uskunalar xavfsizligi bilan bog‘liq kamchiliklar ham aniqlangan. 2024-yilgi hujjatda bu muammolarni bartaraf etish choralari belgilangan edi.

2026-yil sentabr oyidagi yangilangan hujjatda esa mehnat shartnomalarini rasmiylashtirish va ish haqini to‘lash bo‘yicha talablar belgilangan hamda amalda ekani qayd etilgan.

Endi pudratchilar ishchilarga ish haqi, ish vaqtining davomiyligi, dam olish kunlari, ta’til va kasallik ta’tillari haqida to‘liq ma’lumot berilgan mehnat shartnomalarini taqdim etishi shart. Shartlar ishchi tushunadigan tilda, asosan tojik tilida yozilishi kerak.

Ish beruvchilar ish haqini to‘liq va o‘z vaqtida to‘lashi shart. Bir smenada 12 soat ishlaydigan xodimlarni qo‘shimcha ishlarga jalb qilish taqiqlangan.

Bu talablar avvalgi hujjatda ham bor edi. Biroq 2024-yilgi tahrirda ularni amaliyotga joriy etish haqida gap ketgan bo‘lsa, 2026-yilgi hujjatda ular allaqachon belgilangan qoidalar sifatida ko‘rsatilgan.

Shu bilan birga, hujjatda barcha qoidabuzarliklar to‘liq bartaraf etilgani tasdiqlanmagan. Aksincha, loyiha davomida mehnat shartnomalarini to‘liq rasmiylashtirmaslik, ishchilarni ortiqcha ishlatish va maoshni kechiktirish holatlari uchragani tan olingan. Biroq so‘nggi vaqtlarda bunday holatlar nechta bo‘lgani va qaysi pudratchilar bunga yo‘l qo‘ygani ochiqlanmagan.

Ish smenalari qayta ko‘rib chiqiladi

Yangi hujjatdagi o‘zgarishlardan biri ishchilarning smenali ishlash tartibiga taalluqli.

Qurilishda ishlaydiganlarning katta qismi 12 soatlik kunduzgi yoki tungi smenalarda mehnat qiladi. Ishchilar 15 kunlik smena asosida ishlaydi. Hujjatda bunday ish jadvali Tojikiston Mehnat kodeksidagi cheklovlarga mos kelishi yoki kelmasligini tekshirish zarurligi aytilgan.

Hujjatda keltirilgan me’yorlarga ko‘ra, odatdagi ish vaqti haftasiga 40 soatdan oshmasligi kerak. Xavfli, zararli, og‘ir va yer ostidagi ishlarda esa haftalik ish vaqti 35 soatdan ko‘p bo‘lmasligi lozim.

Loyiha rahbariyati pudratchilar bilan birgalikda amaldagi ish jadvallarini, dam olish muddatlarini va ishchilarning haddan tashqari charchab qolishining oldini olish choralarini qayta ko‘rib chiqishi kerak.

Mumkin bo‘lgan yechimlardan biri sifatida kunlik ish smenalarini qisqartirish ko‘rib chiqilmoqda. Biroq hujjatda ish jadvalini o‘zgartirish bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilingani aytilmagan.

Ishchilarning turar joyiga qo‘yiladigan talablar aniqlashtirildi

Yangilangan hujjatda ishchilarning yashash sharoitlariga qo‘yiladigan talablar batafsilroq bayon etilgan.

Agar mamlakat qonunchiligida bundan ham qat’iy talablar belgilanmagan bo‘lsa, yotoqxonadagi har bir kishiga kamida 4–5,5 kvadrat metr joy ajratilishi, xonaning balandligi esa kamida 2,1 metr bo‘lishi kerak.

Har bir ishchiga alohida karavot, toza matras, ko‘rpa-to‘shak va shaxsiy buyumlarini saqlash uchun joy berilishi lozim.

Endilikda kunduzgi va tungi smenada ishlaydigan xodimlarning bitta karavotdan navbat bilan foydalanishi taqiqlanadi. Biroq 15 kunlik turli smenalarda ishlaydigan xodimlar bir karavotdan navbat bilan foydalanishi mumkin.

Shuningdek, xonalarda shamollatish, isitish va yoritish tizimlari, hojatxonalar, dushxonalar, ichimlik suvi hamda yong‘in xavfsizligi bo‘yicha talablar belgilangan.

Ayol ishchilarning yashash sharoitlariga ham alohida e’tibor qaratilgan. Ular uchun alohida sanitariya xonalari, xavfsiz yoritish va shaxsiy daxlsizlikni ta’minlash talablari nazarda tutilgan.

Biroq hujjatda ayrim yashash sharoitlari hamon talab darajasida emasligi tan olingan.

2026-yil o‘rtalaridagi holatga ko‘ra, ishchilarni sifatsiz turarjoy bilan ta’minlagan pudratchilar binolarni ta’mirlash va zamonaviylashtirish ishlarini davom ettirgan. Suv omboridagi suv sathi ko‘tarilishi sababli eski yotoqxonalarning ayrimlari o‘rniga yangilari qurilmoqda.

Shikoyatlar uchun raqamli tizim yaratildi

2024-yilgi hujjatda qurilishdagi barcha ishchilar foydalana oladigan yagona shikoyatlarni ko‘rib chiqish tizimi mavjud emasligi qayd etilgan edi.

Yangi tahrirda esa bunday tizim yaratilgani ma’lum qilingan. Bundan tashqari, ishchilar murojaat yuborishi mumkin bo‘lgan eFeedback raqamli platformasi joriy etilgan.

Ushbu tizim orqali shikoyatlarni ro‘yxatga olish, ularni ko‘rib chiqish uchun mas’ul shaxslarni belgilash, murojaatlarning holatini kuzatish va hal etilmagan masalalarni nazorat qilish mumkin.

Ishchilar shikoyatlarini boshqa yo‘llar bilan ham yuborishi mumkin. Buning uchun shaxsan murojaat qilish, telefon, elektron pochta, WhatsApp, SMS yoki maxsus shikoyat qutilaridan foydalanish mumkin. Anonim, ya’ni o‘z ismini oshkor qilmasdan murojaat yuborish imkoniyati ham mavjud.

Hujjat mualliflari ilgari norasmiy kanallar orqali kelib tushgan murojaatlar har doim ham tegishli tartibda ro‘yxatga olinmagani va kuzatib borilmaganini ham tan olgan.

Endilikda murojaatlarni hisobga olish va nazorat qilish kuchaytirilishi kerak. Dastlabki bosqichda shikoyatlarni ko‘rib chiqish uchun pudratchilar javobgar bo‘ladi. Umumiy nazoratni esa loyiha rahbariyati va «Bureau Veritas» kompaniyasi amalga oshiradi.

Xavfsizlik nazorati uchun yangi kompaniya jalb qilindi

2026-yil 1-iyuldan boshlab pudratchilarning mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik va ekologik talablarga rioya etishini nazorat qilish vazifasi xalqaro «Bureau Veritas» kompaniyasiga topshirildi.

Avval bu masalalar buyurtmachi vakili amalga oshiradigan umumiy qurilish nazorati tizimiga kirgan edi.

Endi «Bureau Veritas» pudratchilar va subpudratchilarning xavfsizlik talablariga rioya etishi, ishchilarning yashash sharoitlari hamda shikoyatlarni ko‘rib chiqish tizimini alohida nazorat qiladi.

Hujjatda pudratchilar mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha rejalar ishlab chiqqani va ular muntazam ravishda qayta ko‘rib chiqilishi kerakligi aytilgan.

Belgilangan talablar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

— Ishchilar uchun majburiy xavfsizlik yo‘riqnomalarini o‘tkazish;
— Uskunalarni har kuni tekshirish;
— Xodimlarni shaxsiy himoya vositalari bilan bepul ta’minlash;
— Ish joyidagi baxtsiz hodisalarni qayd etib borish.

Ishchilar ish boshlashdan oldin, har yili va mehnat munosabatlari tugatilayotganda tibbiy ko‘rikdan o‘tishi kerak.

Ishdagi baxtsiz hodisalar uchun tovon puli

Yangilangan hujjatga ishlab chiqarishdagi jarohatlar, nogironlik va ishchining halok bo‘lishi holatlarida tovon puli to‘lash tartibi batafsil yoritilgan yangi bo‘lim kiritilgan.

Hujjatda keltirilgan Tojikiston Mehnat kodeksi me’yorlariga ko‘ra, ishdagi baxtsiz hodisa oqibatida nogiron bo‘lib qolgan xodimga kamida 12 oylik o‘rtacha ish haqi miqdorida bir martalik nafaqa to‘lanishi kerak.

Agar ishchi halok bo‘lsa, uning qaramog‘ida bo‘lgan shaxslarga marhumning 60 oylik o‘rtacha ish haqi miqdoridan kam bo‘lmagan bir martalik tovon puli berilishi nazarda tutilgan.

Bundan tashqari, qonunchilikda belgilangan hollarda yo‘qotilgan daromad, jarohat bilan bog‘liq xarajatlar va ma’naviy zarar uchun ham kompensatsiya to‘lanishi mumkin.

Bu talablar qonunchilikka endigina kiritilgan yangi qoidalar emas. Ular 2026-yilgi hujjatda batafsilroq tushuntirib berilgan.

2025-yil yanvar oyida Sanoatdagi ishlar xavfsizligi ustidan davlat nazorati xizmati rahbari San’at Rahim beshinchi gidroagregatda ish olib borish vaqtida xavfsizlik qoidalari buzilganini tekshiruv aniqlaganini aytgan edi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, mas’ul shaxslarga nisbatan jinoiy ish qo‘zg‘atilgan, texnik tekshiruv materiallari esa Rog‘un prokuraturasiga topshirilgan.

Ishchilarni tashish muammosi hamon saqlanib qolmoqda

Yangi hujjatda qurilish maydonida ishchilarni bir joydan boshqa joyga olib boradigan yagona markazlashgan transport tizimi hanuz mavjud emasligi ham qayd etilgan.

Ayrim pudratchilar transport ajratadi. Biroq ishchilar ko‘pincha ish joyiga piyoda yoki yo‘lda to‘xtagan mashinalarga chiqib borishga majbur bo‘lmoqda.

15 kunlik ish smenasi tugagach, xodimlarni uylariga qaytarish masalasi ham har doim ham hal etilmayapti. Bu ish beruvchilarning va’dalariga qaramay yuz bermoqda.

Hujjatda transport tizimini yanada takomillashtirish zarurligi ta’kidlangan.

Qurilish loyihasi yo‘llarida har kuni 2 mingdan ortiq avtomobil va boshqa harakatlanuvchi texnika ishlatiladi. Bu esa yo‘l harakati va ishchilar xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha choralar ko‘rishni talab qiladi.

Qurilish muddatlari o‘zgardi

Yangi hujjatda Rog‘un GESi to‘g‘onini qurib bitkazishning taxminiy muddati ham o‘zgartirilgan.

2024-yilgi hujjatda qurilishni taxminan 2029-yilda tugatish ko‘zda tutilgan bo‘lsa, yangi tahrirda bu muddat 2032-yil deb ko‘rsatilgan.

Loyihani yakunlash qiymati ham o‘zgargan: avval 4,9 milliard dollar deb baholangan bo‘lsa, endilikda 6,6 milliard dollar deb ko‘rsatilgan.

Bu raqamlar loyiha hujjatlarida keltirilgan baholardir. Ular aynan shu miqdordagi mablag‘ hali sarflanishi kerakligini anglatmaydi.

Avvalroq xalqaro reyting agentligi «S&P Global Ratings» bahosiga ko‘ra, butun loyihani yakunlash uchun yana taxminan 5,8 milliard dollar kerak bo‘lishi va ishlar 2035-yilgacha tugatilishi kutilayotgani aytilgandi.

Shuni ham hisobga olish kerakki, to‘g‘on qurilishini tugatish bilan butun gidroenergetika majmuasini yakunlash bir xil bosqich emas.

Rog‘un GESi haqida

Rog‘un GESi Dushanbe shahridan taxminan 110 kilometr uzoqlikda, Vaxsh daryosida qurilmoqda.

Qurilish tugagach, stansiyaning umumiy o‘rnatilgan quvvati 3 780 megavattni tashkil etadi. Bu yerda har birining quvvati 630 megavatt bo‘lgan oltita gidroagregat o‘rnatilishi rejalashtirilgan.

GES yiliga taxminan 14,4 milliard kilovatt-soat elektr energiyasi ishlab chiqarishi kutilmoqda.

Ikkita gidroagregat 2018 va 2019-yillarda ishga tushirilgan. Hozir ular to‘liq quvvatda ishlamayapti.

To‘g‘onning loyiha bo‘yicha balandligi 335 metrni tashkil etadi. So‘nggi rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, uning balandligi 190 metrga yetgan. To‘g‘on qurilishida ishlatilgan materiallar hajmi esa rejalashtirilgan umumiy miqdorning 61 foizidan oshgan.

2008-yildan buyon Rog‘un GESi qurilishiga davlat budjeti va boshqa manbalardan jami 60,3 milliard somoniy yo‘naltirilgan.

Loyihaning yangilangan hujjatiga ko‘ra, to‘g‘onni qurib bitkazish taxminan 2032-yilga, suv omborini esa loyiha bo‘yicha belgilangan to‘liq sathgacha to‘ldirish 2036-yilga rejalashtirilgan.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq milliardlab pul tikilayotgan Rog‘un loyihasidan O‘zbekistonga kelishi mumkin bo‘lgan xavflar haqida yozgan edik.