Хитой Россияга тўлиқ ёрдам бермади, лекин оғир вазиятда қўллаб-қувватлайди

Россия президенти Владимир Путиннинг Хитойга навбатдаги йиллик ташрифи — Россиянинг Украинага қарши кенг кўламли уруши бошланганидан бери, яъни қарийб беш йил ичида унинг хорижга қилган кам сонли сафарларидан бири бўлди. Бу гал Путин ўзи билан жуда катта делегацияни олиб борди. Дунё матбуотининг ушбу ташрифга, хусусан, унинг Хитой раҳбари Си Жинпинг билан учрашувига эътибори юқори бўлганига яна бир сабаб бор: Россия етакчисидан бир неча кун олдин Пекинга АҚШ президенти Доналд Трамп келиб кетган эди. Хўш, бу галги музокараларнинг асосий натижалари нималардан иборат бўлди?

Нега Путин ва Си «Сибир кучи – 2» бўйича келиша олмади?

«Владимир Путин ва Си Жинпинг саммитда ўзларининг стратегик шериклигини ҳамда "чексиз дўстлигини" яна бир бор тасдиқлаб, сунъий интеллект (СИ) ва очиқ чегараларга оид 20 дан ортиқ ҳужжатни имзолаган бўлсалар-да, Россиянинг асосий умиди бўлган "Сибирь кучи – 2" газ қувурини қуриш бўйича келишув бу сафар ҳам амалга ошмади», — дейди Рур университети (Бохум, Германия) профессори, немис тарихчиси ва шарқшуноси Сёрен Урбански.

Экспертнинг таъкидлашича, Россия бу лойиҳа бўйича жуда узоқ вақтдан бери музокаралар олиб бормоқда, Хитой эса бу масалада ўта қаттиқ музокарачи ҳисобланади. Россия расмийлари ташриф якунида томонлар келишувга яқин эканини, бироқ айрим тафсилотлар ҳали тўлиқ мувофиқлаштирилмаганини билдиришди.

Маълумот учун: «Сибир кучи – 2» лойиҳаси Ғарбий Сибирдан Монголия орқали Хитойга узунлиги 2600 километрлик қувур орқали йилига 50 миллиард куб метргача газ етказиб беришни кўзда тутади. Унинг лойиҳавий қуввати Болтиқ денгизи тубидан ўтган «Шимолий оқим» қувури билан тенг. Эслатиб ўтамиз, ушбу қувур орқали Германияга газ етказиб беришни Украинага бостириб киришдан олдин Россиянинг ўзи тўхтатган эди, 2022 йил кузида эса қувур диверсия натижасида портлатиб юборилди. (Шарқий Сибирдан Хитойга газ элтувчи илк «Сибир кучи» лойиҳаси эса 2019 йилда ишга туширилган).

«Баҳсли нуқта — ҳанузгача нархлар ва шартнома шартлари бўлиб қолмоқда. Бу масалада Хитой, шубҳасиз, анча устун мавқега эга», — дейди Урбански «Сибир кучи – 2» ҳақида. Унинг фикрича, АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши оқибатида Ҳўрмуз бўғози орқали энергия ресурслари етказиб бериш тўхтаб қолгани ҳам музокаралардаги кучлар мувозанатини жиддий ўзгартира олгани йўқ.

Токиодаги Америка Тэмпл университети (Temple University) доценти Жеймс Браун ҳам бу фикрга қўшилади. Брауннинг ҳисоблашича, Ҳўрмуз бўғозидаги вазият вақтинчалик хусусиятга эга, янги газ қувури эса фақат ўн йилликнинг охирига борибгина ишга тушиши мумкин.

«Хитой ҳозирги вазиятдан келиб чиқиб шартнома имзолаши ва ўзини йиллар давомида Россиядан келадиган газга боғлаб қўйиши аҳмоқлик бўларди», — дейди эксперт. Унинг таъкидлашича, бу мисол Москва ва Пекиннинг ўзаро яқинлиги ҳақидаги баёнотларга қарамай, «гап энергетика келишувлари каби ўта муҳим масалаларга тақалганда, қатъий миллий манфаатлар бош омилга айланишини ва хитойликлар россияликларга шунчаки совғалар улашишни истамаслигини» кўрсатади.

Вашингтонга қаратилган кескин риторика

Жеймс Браун учрашувнинг яна бир муҳим натижаси сифатида ҳар икки етакчининг АҚШга нисбатан кескин риторикасини қайд этди. Путиндан олдин Пекинга Трамп келганини инобатга олиб, Хитой томонининг оҳанги бироз юмшашини кутиш мумкин эди, бироқ бунинг акси юз берди, дейди эксперт.

Гарчи қўшма декларацияда АҚШ шаънига танқидлар тўғридан-тўғри айтилмаган бўлса-да, уларнинг кўлами жуда катта. Браун Путин ва Сининг «бир томонлама гегемонликка» қарши туриш ҳақидаги баёнотларини ҳамда Россия президентининг «Америка империализми» ҳақида Мао Цзэдундан иқтибос келтирганини алоҳида таъкидлаб ўтди.

Путиннинг Хитойга саёҳати Украина учун нимани англатади?

Путин ва Си Жинпинг учрашувидан сўнг Европада энг кўп муҳокама қилинаётган масалалардан бири — бу ташриф Россиянинг Украинага қарши урушига қандай таъсир кўрсатишидир.

Ғарб экспертлари Хитойнинг позициясини «россияпараст бетарафлик» деб аташмоқда. Гарчи расман Пекин можарога аралашмаётган бўлса-да, Россиядан энергия ресурсларини сотиб олиш ва унга икки хил мақсадда (ҳам фуқаролик, ҳам ҳарбий соҳада) ишлатиладиган товарларни етказиб бериш орқали Москвани амалда қўллаб-қувватламоқда. Таҳлилчилар бу амалиёт яқин орада ўзгаришини кутишмаяпти.

«Бир томондан, Хитой ўзини бетараф давлат сифатида кўрсатишга уринса-да, халқаро майдонда Россияни билвосита қўллаб-қувватлашда давом этади. Амалда эса, Пекин Россиядан хомашё сотиб олиш ва унга яримўтказгичлар ҳамда бошқа икки хил мақсадли товарларни етказиб бериш орқали Москванинг ҳарбий ғазнасини тўлдирмоқда», — дейди немис мутахассиси Сёрен Урбански.

Шу билан бирга, эксперт Хитойнинг «агар биз Россияни чиндан ҳам тўлиқ қўллаб-қувватлаганимизда, у аллақачон урушда ғалаба қозонган бўларди» деган важларига қўшилади.

«Тўғри, бу ёрдам максимал даражада эмас. Бироқ Хитой уни бутунлай тўхтатиши ҳам мумкин эди ва шунда Россиянинг (Украина фронтидаги) аҳволи анча оғирлашган бўларди», — дея қўшимча қилади мутахассис. Унинг сўзларига кўра, яқин орада тинчликка эришилишини кутиш қийин.

Токиолик сиёсатшунос Жеймс Брауннинг таъкидлашича, Россиянинг «на ютаётгани ва на ютқазаётгани» — Хитойни тўлиқ қаноатлантирадиган ҳолат. Аммо, агар Москванинг фронтдаги аҳволи ёмонлашадиган бўлса, Пекин уни янада очиқроқ қўллаб-қувватлашга ўтиши мумкин.

Украиналик эксперт: Музокаралар натижасини Россиянинг хатти-ҳаракатлари кўрсатади

Украиналик шарқшунос Наталя Плаксиенко-Бутирскаянинг фикрича, Россиянинг Хитойга қарамлиги тобора ортиб бормоқда.

Унинг таъкидлашича, матбуот иштирокисиз, ёпиқ эшиклар ортида ўтган музокаралар ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган. Бу музокараларнинг асл натижаларини Россиянинг яқин келажакдаги хатти-ҳаракатларидан билиб олиш мумкин бўлади: «Эскалациянинг кучайиши Путиннинг Украинага қарши урушни давом эттиришини англатади».

Плаксиенко-Бутирская Хитой урушни тугатиш мақсадида Россияга босим ўтказишига ишонмайди. Унинг тахминича, қачонки Москванинг ўзи (жумладан, Россия ҳудудига берилаётган зарбалар босими остида) тинчликка тайёр бўлса, «шундагина Хитой музокаралар жараёнида Россияга ёрдам бериш учун дипломатияга фаолроқ киришади».