Яқин Шарқдаги вазият Ўзбекистон иқтисодиётига қандай таъсир қилади?

Биринчи навбатда урушнинг қанча давом этиши ҳақида ҳозирча аниқ фикр билдириш қийин. Агар ҳозирги вазият қисқа муддат давом этса ҳамда олдинги status quo га қайтилса, унда мамлакатимизга таъсир ҳам нисбатан чекланган ва бир марталик (ёки қисқа муддатли бўлади). Лекин уруш узоқроқ муддат давом этса, унда иқтисодиётимизга таъсир каттароқ бўлиши мумкин, деб ёзади иқтисодчи Миркомил Холбоев.

Тўғидан тўғри таъсир. 2025 йилда Эронга жами экспортимиз 157 млн доллар бўлиб, бу жами экспортнинг 0,5 фоизини ташкил этган. Эрондан импорт эса 421 млн доллар бўлиб, жами импортнинг 0,9 фоизини ташкил этган. Исроил билан савдомиз эса нисбатан кам (экспортимиз  33 млн доллар, импортимиз эса 22 млн доллар). Яъни бу давлатлар билан савдомизнинг тўлиқ тўхташи ҳам экспортимизга деярли таъсир қилмайди.  Экспорт ҳамда импортдаги ўсиш бироз секинлашиши мумкин.

Бундан ташқари Эрон портлари бошқа давлатлар билан савдомизни боғловчи логистик марказлардан ҳисобланади. Лекин мавжуд маълумотларга кўра Марказий Осиё-Ҳиндистон коридоридаги (Chabahar/INSTC) жами трафикнинг атиги 5,5 фоизи Ўзбекистон ҳиссасига тўғри келади (таққослаш учун: Қозоғистон — 61,1, Туркманистон — 29.4 фоиз). Шунингдек, Марказий Осиё ва Эрон билан  умумий юк ташишнинг 18,9 фоизи Ўзбекистон ҳиссасига тўғри келган. Яъни савдомизнинг маълум қисми Эрон орқали ўтса-да лекин Эрон портларига боғлиқлигимиз бошқа Марказий Осиё мамлакатларига нисбатан пастроқ .  

Шунингдек, Эрон портлари орқали қанча ташқи савдомиз айланиши ҳақида менда аниқ маълумот мавжуд эмас (топишнинг имкони бўлмади). Шу сабабли бу омилнинг тўлиқ таъсири ҳақида хулоса қилиш қийин.  Аммо уруш давом этар экан, Эрон билан тўғридан-тўғри савдо ҳамда транзит жиддий зарар кўради. Бу эса Экспорт ҳамда импортнинг айни йўналишда қисқаришига олиб келиши шубҳасиз. 

Эрон ҳамда Исроилдан ташқари, минтақанинг бошқа мамлакатлари ҳам Эрон томонидан бомбардимон қилинмоқда. Лекин Минтақанинг бошқа барча давларлари билан савдомиз  умумий импортимизнинг 1,5 фоизини, экспортимизнинг эса 2,4 фоизини ташкил этади. Агар минтақа (Эронни ҳам қўшиб ҳисоблаганда) билан савдомиз тўлиқ тўхтаган тақдирда ҳам  бу экспортнинг 3 фоиз атрофида, импортнинг эса 2,5 фоиз атрофида секинлашишига олиб келиши мумкин. Бунинг ЯИМга умумий таъсири 0,6 фоиз атрофида бўлади. Савдо 50 фоизга секинлашишининг ЯИМ ўсишига умумий таъсири эса 0,2-0,3 фоиз банд атрофида бўлиши мумкин. 

Нефт. Бугун биржалар очилиши билан нефт нархининг сезиларли (9 фоиз атрофида) қимматлаши кузатилди. Чунки дунё нефти истеъмолининг тахминан бешдан бир қисми айнан Ҳўрмуз бўғози орқали ўтади. Урушнинг кескинлашиши нефт ҳаракатининг чекланишига сабаб  бўлиши мумкин. Ёки кескинликлар фонида нархнинг ўсишда давом этиши дунё иқтисодиётининг  секинлашишига олиб келади.  Масалан нефт нархининг 10 фоизга ўсиши дунё иқтисодий ўсишини 0,1-0,2 фоиз банд атрофида секинлаштириши мумкин.

Масалан, Хитойнинг Эрондан нефт импорти жами нефт импортининг тахминан 10-13 фоизини ташкил этади. Хитой эса асосий савдо ҳамкоримиздан бири. Хитойда ўсишнинг секинлашиши  табиийки мамлакатимизда ҳам ўсишга салбий таъсир қилади. Шунингдек юқори нефт нархи фонида бошқа давлатлардаги ўсиш секинлашади, лекин бунинг тўлиқ таъсирини ҳозирча баҳолаш бироз қийин.

Бошқа томондан, нефт нархининг ўсиши асосий меҳнат бозори ҳамда асосий савдо ҳамкорларимиздан бўлган Россия учун нисбатан мақбул шарт-шароитларни яратиши мумкин. Бу эса ўз навбатида мамлакатимизга пул ўтказмаларининг тезроқ ўсиши ҳамда Россияда ялпи талабнинг яхшиланиши фонида мамлакатга экспортнинг тезлашишига олиб келиши мумкин. шунингдек,  юқори нефт нархи яна бир асосий ҳамкоримиз Қозоғистон учун ҳам мақбул шарт-шароитлар  яратади.

Инфляция. Глобал таклиф занжирларидаги узилишлар бутун дунё шунингдек, мамлакатимиздаги инфляция даражасини тезлаштирувчи омил бўлиб хизмат қилиши мумкин. Хусусан, 2021 йилда инфляция даражаси 10 фоизгача секинлашганлигига қарамасдан 2022 йилда бошланган Россия-Украина уруши натижасида инфляция 12,3 фоизгача тезлашган эди. Январь ойига келиб йиллик инфляция 7,2 фоизни ташкил этмоқда. Уруш натижасида таклиф занжиридаги узилишлар инфлацияни тезлаштириши ва Марказий банк бунга монетар шароитларни қаттиқлаштириш билан жавоб бериши мумкин.

Олтин. Вазиятнинг кескинлашиши ҳамда ноаниқликларнинг ортиши олтин нархини қимматлатади. Олтин мамлакатимизнинг асосий экспорт товари ҳисобланади. 2025 йилда 10 млрд долларлик олтин экспорт қилинган бўлиб, бу жами экспортнинг 30 фоизини ташкил этган. Агар ноаниқликларнинг давом этиши олтин экспортининг 10 фоизга ўсишига олиб келса, унда бу ЯИМ ўсишини 0,7 фоиз бандга тезлаштириши (тўғридан-тўғри таъсир) мумкин (экспортни 20 фоизга тезлаштирса 1,4 фоиз банд).

Умуман олганда, ҳозирги вазият дунё иқтисодиётини секинлаштирувчи фактор ҳисобланади. Бундан ташқари урушнинг тўғридан-тўғри таъсири, ва савдо ҳамкорларимиз орқали иккиламчи таъсири иқтисодиётимизга салбий таъсир қилади.

Бошқа томондан, олтин нархининг ўсиши экспортимизни қўллаб қувватлаши ҳамда нефт нархи ўсиши фонида асосий меҳнат бозоримизда шарт-шароитларнинг яхшиланиши салбий оқибатларни юмшатувчи омил бўлиб хизмат қилиши мумкин.