Қамоқдан фронтгача: ўзбекистонликлар Россия урушига қандай жалб қилинмоқда?

2026 йилнинг 8 июнь ҳолатига кўра, Ўзбекистонда ёлланувчилик билан боғлиқ камида 73 та жиноят иши кўрилган. Фақат май ойининг ўзида бешта, июнь ойининг биринчи ҳафтасида эса яна учта шундай иш бўйича суд ҳукми ўқилган.

VAQT.UZ танишган суд ҳужжатлари мазкур ишлар ортида ўхшаш сценарийлар такрорланаётганини кўрсатади. Россияга тирикчилик илинжида кетган ўзбекистонликлар қамоқхона, миграция муаммолари, қарздорлик ёки алдов схемалари орқали Украинадаги урушга жалб қилинмоқда.

«20 йил қамоқ ёки фронт»

14 май куни Жиноят ишлари бўйича Хонобод шаҳар судида 28 ёшли А.С.га нисбатан чиқарилган ҳукм шундай ишлардан бири бўлди.

Суд ҳужжатларига кўра, андижонлик А.С. 2024 йилда ишлаш учун Россияга кетган. Санкт-Петербургда ижара автомобилида йўловчи ташиб юрган вақтда унинг ҳаёти кутилмаганда кескин ўзгаради.

2025 йил баҳорида Екатеринбург шаҳрида полиция унинг автомобилини тўхтатади. Автомобилда бўлган Тожикистон фуқаросининг сумкасидан гиёҳвандлик моддаси чиққан. Йўловчи мазкур модда ўзиники эканини айтганига қарамай, А.С. ҳам қўлга олинади.

Судда берган кўрсатмасига кўра, у икки ойлик қамоққа жўнатилади ва тергов изоляторида сақланади. Унинг айтишича, 38 кун давомида ундан гиёҳвандлик моддаси ўзиники эканини тан олиш талаб қилинган. Кейин эса хавфсизлик хизмати ходимлари автомобил ёқилғи бакидан яна 3,5 килограмм гиёҳвандлик моддаси чиққанини айтиб, унга 20 йил ёки ҳатто умрбод қамоқ жазоси билан таҳдид қилган.

Шундан кейин А.С.га бошқа таклиф берилган: Россия армияси билан шартнома имзолаш, урушда қатнашиш ва эвазига жазодан қутулиш ҳамда Россия фуқаролигини олиш.

«Мунтазам босим ва қийноқлар сабаб рози бўлдим», деган у судда.

Бу ягона ҳолат эмас.

VAQT.UZ ўрганган бошқа суд ишларида ҳам қамоқхоналардан ёллаш ҳолатлари такрорланади. Масалан, самарқандлик Д.Ҳ Челябинск қамоқхонасида гиёҳвандлик иши бўйича жазо ўтаётган вақтда ҳарбий контрактга жалб қилинган. Суд материалларида маҳкумларга карцер (шахсни маълум муддатга алоҳида хонада ёлғиз сақлаш тарзидаги интизомий жазо), очлик ва турли босим усуллари қўллангани қайд этилган.

Кўриниб турибдики, айнан қамоқхоналар Россия армияси учун инсон ресурсларини тўлдириш манбаларидан бирига айланган.

Миллион рубллик ваъдалар

Суд ҳужжатларида такрорланадиган яна бир жиҳат — бу катта пул ва фуқаролик ваъдалари.

А.С. билан тузилган шартномага кўра, унга ҳар ой 180 минг рубль маош тўланиши, ҳалок бўлса оиласига 7 миллион рубль, жароҳатланса 1 миллион рубль компенсация берилиши керак эди.

22 кунлик тайёргарликдан кейин у Луганск вилоятидан Белгород вилоятига юборилган. Суд материалларига кўра, бу вақтда унинг ҳисоб рақамига жами 2,5 миллион рубль тушган.

Бошқа ишларда ҳам ойига 200–210 минг рубль маош, бир марталик тўловлар ва Россия фуқаролиги ваъда қилингани қайд этилган.

Бироқ реал суд ишларига таяниб, таҳлил қилинса, аксар ҳолларда бу ваъдалар бажарилмаганини кўриш мумкин.

Фронтда ўзбекистонликлар нима қилган?

Суд қарорларига кўра, улар фақат оддий аскар сифатида қатнашмаган. Таҳлил қилинган ишларда дрон операторлари, разведкачилар, таъминот ташувчилари, штурм бўлинмалари аъзолари, ҳайдовчилар ва ҳатто ошпазлар ҳам учрайди.

Масалан, А.С. Украинадаги Волчанск йўналишига юборилган. Икки ҳафта давомида ҳалок бўлган ва яраланган ҳарбийларни эвакуация қилиш билан шуғулланган. Кейин эса «Северный ветер» отряди таркибидаги штурм ротасига бириктирилган.

«2025 йил 14 октябрь куни Волчанск шаҳри учун бўлган жангларда қатнашдим. Бу фронтдаги биринчи жанговар иштироким эди», деган у судда.

Бироқ ҳамма ҳам А.С. каби тирик қайтмаган ёки жароҳатсиз қутулмаган.

Д.Ҳ.нинг суд ишида қайд этилишича, у биринчи жанговар чиқишидаёқ оғир яраланган. Унинг ёнидаги тўрт нафар ҳарбий ҳалок бўлган, ўзи эса чап қўлидан айрилган. Кейинчалик 5 марта операцияни бошдан кечирган.

Судларда кўрилган бошқа ишларда ҳам дрон ҳужумлари, артиллерия зарбалари ва ўқотар қуроллардан етган жароҳатлар тез-тез учрайди. Айрим фуқаролар фронтдан чиқиб кетиш учун ўзларига қасддан жароҳат етказганини ҳам тан олган.

Урушга бормай туриб жавобгарликка тортилганлар ҳам бор

Барча ҳолатлар фронтгача етиб бормаган. Навоий вилоятининг Кармана туманида яшовчи 25 ёшли Ж.З.нинг иши бунинг яққол мисоли бўла олади.

Суд материалларига кўра, у онлайн қимор ўйинлари сабаб қарздор бўлиб қолган ва WhatsApp орқали тарқатилган ҳарбий рекламага қизиққан. Урушга кетиш учун ҳатто авиачипта ҳам сотиб олган.

Бироқ онаси унинг режасидан хабар топиб, паспортини яшириб қўйган ва ички ишлар органларига мурожаат қилган. Натижада у Россияга кета олмаган. Суд мазкур ҳолатни тугалланмаган жиноят деб баҳолаб, 4 йил озодликдан чеклаш жазосини белгилаган.

Яна бир ишда эса Фарғона вилоятилик Р.Э. таниши томонидан «ҳайдовчилик иши» баҳонасида алданиб, ҳарбий контракт имзолаганини айтган. У бир йиллик шартномани тўлиқ ўтаб, кейин Ўзбекистонга қайтган. Суд томонидан иқрорлик ва оиладаги ягона боқиб турувчи ҳисобга олинган ҳолда 3 йил қамоқ жазоси тайинланган.

Экспертлар нима дейди?

Миграция масалалари бўйича эксперт Ботиржон Шермуҳаммад VAQT.UZ’га берган интервьюсида сўнгги йилларда Россияда наркотик моддалар билан боғлиқ жиноятларда ушланаётган хорижликлар сони кескин ошганини билдирган.

Унинг фикрича, бу ҳолатни фақат мигрантларнинг айби билан изоҳлаш тўғри эмас.

«Бир йил ичида жиноятлар сонининг 30–50 фоизга ошиши табиий жараён эмас. Бу ерда фақат мигрантларни айблаш эмас, балки Россиядаги умумий вазиятни ҳам таҳлил қилиш керак», дейди у.

Экспертнинг айтишича, Россияда қабул қилинган айрим ҳуқуқий механизмлар маҳкумлар ва гумон қилинувчиларни ҳарбий хизматга жалб қилиш учун ҳам хизмат қилмоқда. Уруш шароитида давлатнинг қўшимча инсон ресурсига бўлган эҳтиёжи ортиб боргани сабабли тергов изоляторлари ва қамоқхоналарда сақланаётган шахсларга ҳарбий контрактлар фаол таклиф қилинган.

Суд ҳужжатларида ҳам гиёҳвандлик ёки бошқа жиноятларда гумон қилиниб ушланган, кейин эса «қамоқ ёки фронт» танлови олдида қолган ўзбекистонликлар ҳақидаги кўрсатмалар тез-тез учрайди. Бу эса урушга жалб қилиш тизими фақат реклама ва молиявий ваъдалар билан чекланмаслигини кўрсатади.

Адвокат Аброрбек Қадамов эса хорижда жиноят ишларига жалб қилинган фуқароларни адвокат иштирокисиз ҳеч қандай ҳужжатга имзо қўймасликка чақирди. Шунингдек, у ҳарбий ёллашга қаратилган интернет ресурсларини тақиқланган материаллар рўйхатига киритиш мумкинлигини билдирди.

Фронтдан суд залигача

Суд ҳужжатларида қайд этилган воқеалар мазкур фикрларнинг амалда қандай ишлашини кўрсатади. Хусусан, мақола бошида тилга олинган андижонлик А.С. ҳам фронтга юборилгандан кейин айнан шундай вазиятга дуч келган. 2026 йил январь ойида А.С. яна фронтга юборилишини билиб қолган.

Шундан кейин у аввал фронтдан қочиб кетган андижонлик таниши билан боғланган. Таниши унга йўл кўрсатган ва 50 минг рубль юборган.

А.С. ҳарбий базадан чиқиб кетади, ўрмон орқали Белгород вилоятига етиб боради ва у ердан Москвага йўл олади. Кейин Ўзбекистон элчихонасига мурожаат қилиб, қайтиш учун ҳужжат расмийлаштиради.

2026 йил 20 январь куни у Ўзбекистонга қайтган.

Орадан икки ҳафта ўтгач, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар уни сўроққа чақирган. Телефонидаги ҳарбий формада тушган суратлар ва бошқа далиллар кейинчалик жиноят ишининг асосий исботларидан бирига айланган.

Суд А.С.ни Жиноят кодексининг 154-моддаси биринчи қисми — ёлланувчиликда айбдор деб топди.

Бироқ унинг айбига иқрор бўлгани, қилмишидан пушаймонлиги, муқаддам судланмагани, бир нафар вояга етмаган фарзанди борлиги ва оилада ягона боқувчи экани инобатга олинди.

Натижада суд унга 3 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосини тайинлади ва иш ҳақининг 20 фоизини давлат фойдасига ушлаб қолиниши ҳақида қарор қабул қилган.

Ўзбекистон вазиятга қандай позицияда?

Миграция масалалари бўйича эксперт Ботиржон Шермуҳаммаднинг фикрича, Россия армиясига қўшилаётган ўзбекистонликларнинг барчасини онгли равишда урушга боришни истаган одамлар сифатида баҳолаш тўғри эмас.

Айрим ҳолларда қарор қабул қилишга катта пул ваъдаларидан ташқари ахборот етишмаслиги ҳам таъсир қилмоқда.

«Жуда кўпи пулга қизиқиб кетяпти, аслида. Лекин одамларда маълумот етишмаслиги ҳам бор. Улар Россиянинг ахборот майдонида яшаяпти. У ерда урушнинг оғир оқибатлари, қанча одам ҳалок бўлаётгани, қандай вазиятлар юз бераётгани кўрсатилмайди», — дейди эксперт.

Украинадаги урушда қатнашган ёки ҳалок бўлган ўзбекистонликлар ҳақида расмий статистика очиқ эмас. Натижада кўпчилик фақат фронтдан қайтиб келиб моддий аҳволини яхшилаганлар ҳақидаги ҳикояларни кўради, аммо урушнинг ҳақиқий баҳоси ҳақида етарли маълумотга эга эмас.

Унинг фикрича, давлат органлари асосан огоҳлантириш билан чекланиб қолмоқда. Илгари Суриядаги қуролли тузилмаларга қўшилиш ҳолатларига қарши кенг қамровли тарғибот ишлари олиб борилган бўлса, бугун Россия-Украина уруши масаласида бундай кенг жамоатчилик кампанияси кузатилмаяпти.

«Ҳеч бўлмаганда телевидение ва бошқа оммавий платформаларда ҳалок бўлганлар ёки фронтдан қайтганларнинг яқинлари билан интервьюлар ташкил қилиниши, урушнинг ҳақиқий оқибатлари кўрсатилиши керак. Одамлар фақат катта пул ваъдаларини эшитмаслиги, балки бу қарор ортида қанча қурбонлар турганини ҳам билиши лозим.

Агар қанча ўзбекистонлик кетгани, қанчаси ҳалок бўлгани ва қанчаси тирик қайтгани ҳақидаги маълумотлар очиқ эълон қилинса, кўпчилик бу таклифларга бошқача қарай бошларди. Чунки ваъда қилинган пулга ҳамма ҳам етиб бормайди: тирик қайтсангизгина ундан фойдаланишингиз мумкин.

Бошида ҳатто ҳалок бўлганларнинг яқинлари билан интервьюлар ташкил этишга қаршиликлар ҳам бўлган, уларга турли идоралар томонидан ОАВга чиқмаслик тавсия қилинган ҳолатлар учраган. Кўплаб нашрлар бу масала ҳақида фақат суд ҳужжатларига таяниб ахборот беряпти», — деди Ботиржон Шермуҳаммад.

Шу билан бирга, Шермуҳаммад Россиянинг Ўзбекистон ҳудудида ҳам фаолият юритаётган айрим интернет платформаларида ҳарбий хизматга жалб қилиш рекламалари очиқ тарқатилаётганига эътибор қаратди.

«Очиқчасига реклама чиқяпти. 4 миллион рублдан бир марталик тўлов, 210 минг рублдан ойлик маош деган таклифлар берилмоқда. Бу рекламаларни Ўзбекистон ҳудудида ҳам кўриш мумкин», — дейди у.

Экспертнинг фикрича, Ўзбекистон қонунчилигида ёллаш ва ёлланиш тақиқланган экан, бундай рекламаларнинг мамлакат ҳудудида тарқалишига қарши аниқ механизмлар ишлаб чиқилиши лозим.

«Аввало, Россия томонига “бизнинг фуқароларимизни ҳарбий хизматга жалб қилманг” деган қатъий талаб қўйилиши керак. Масалан, Ҳиндистон шундай йўл тутди ва натижада унинг айрим фуқаролари қайтариб берилди. Бундан ташқари, Odnoklassniki, VKontakte, Yandex, Mail.ru каби платформаларда Ўзбекистон ҳудудидан кирган фойдаланувчиларга Россия армияси билан шартнома тузишга чақирувчи рекламалар чиқмоқда. Уларда бир марталик тўловлар, юқори маош ва бошқа имтиёзлар очиқ кўрсатилган. Бу рекламаларнинг ким томонидан жойлаштирилгани ҳам маълум. Шунинг учун мазкур платформалардан Ўзбекистон ҳудудида бундай материалларни тарқатмасликни талаб қилиш техник жиҳатдан қийин иш эмас. Аммо ҳозирча бундай чоралар кўрилганини кўрмаяпмиз», — деди Ботиржон Шермуҳаммад.

VAQT.UZ’нинг бу сафарги таҳлили юқори маош, Россия фуқаролиги ёки жазодан қутулиш ҳақидаги ваъдалар кўп ҳолларда фронт, жароҳат ёки суд ҳукми билан якунланганини кўрсатмоқда. Шу боис фуқаролардан бундай таклифларга ишонмаслик, ҳуқуқий оқибатларни олдиндан баҳолаш ва зарур ҳолатларда Ўзбекистоннинг дипломатик ваколатхоналари ҳамда давлат идораларига мурожаат қилиш сўралади. Давлат эса, ўз навбатида, ёллаш рекламалари ва фуқароларни урушга жалб қилиш ҳолатларига қарши фақат суд амалиёти билан чекланиб қолмасдан, қатъий сиёсий ирода намоён қилиши, ўз фуқароларининг хавфсизлигини таъминлаш учун хорижий давлатлар ва платформалар билан тизимли иш олиб бориши, бундай ҳолатларнинг олдини олишга қаратилган таъсирчан механизмларни ишлаб чиқиши лозим.

Maftuna Yaxshilikova tayyorladi