Россия нега иттифоқчиси бўлган Эронга ёрдам бермади?

АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши урушлари, гарчанд Россия чегараларидан анча узоқда бўлса ҳам, Москвани мураккаб вазиятга қўйди. Бир томондан, Яқин Шарқдаги ҳарбий ҳаракатлар Ғарб давлатларини Украинадаги воқеалардан ва ресурсларидан чалғитади. Иккинчи томондан, Владимир Путин оятуллоҳ Али Хоманаий каби иттифоқчисини йўқотди ва ҳозирча ўзининг асосий ҳамкори Теҳронни Дональд Трамп билан келишмовчиликка йўл қўймасликни истаб, фақат эҳтиёткор баёнотлар билан қўллаб-қувватлади, деб ёзади «BBC».

«Москва кучсиз бўлиб чиқди»

«Эрон масаласига келсак, бизда Эрон билан фақат иттифоқчилик муносабатлари мавжуд», – деган эди Россия президенти Владимир Путин 2024-йил октябр ойида BRICS саммитида.

Ўшанда Теҳрон айнан шу йил расман бу давлатлар клубига қўшилди, уни Россия кўп йиллар давомида Ғарб бирлашмаларининг алтернативаси сифатида тавсифлаб келган эди.

Бир неча ойдан сўнг Путин ва Эрон президенти Масъуд Пезешкиён Кремлда катта маросим билан «кўп томонлама стратегик ҳамкорлик» тўғрисидаги шартномага имзо чекди. Ғарб эса мамлакатлар ўртасидаги алоқаларнинг, айниқса ҳарбий соҳадаги ҳамкорликнинг кучаяётганига тобора хавотир билан қаради. Ғарб сиёсатчилари Москва ва Теҳрон иттифоқини деярли янги «ёвузлик ўқи» деб атай бошлади.

Бироқ икки давлатнинг ҳамкорлиги Эрон учун ҳал қилувчи аҳамиятли паллада Москва ёрдам бериши учун етарлича мустаҳкам эмас экани маълум бўлди. Ўтган ёзда Исроил ва АҚШ Эроннинг ҳарбий объектларига зарба берганида (ҳозирги кунда бу можаро 12 кунлик уруш деб аталади), Россия Теҳронни фақат оғзаки қўллаб-қувватлади.

Шу ҳолат бу сафар ҳам такрорланди. 28-феврал куни Яқин Шарқда катта уруш бошлангач, Кремл АҚШ ва Исроил ҳаракатларини кескин танқид қилди, лекин воқеаларга аралашмади. Владимир Путин олий раҳбар Али Хоманаийни ўлдиришни танқид қилди, аммо унинг телеграммасида бу иш учун жавобгарлар очиқ келтирилмаган ҳам.

Россиянинг иттифоқчиси билан боғлиқ муаммоларга нисбатан ушбу эҳтиёткор реакциясининг кенгроқ контексти ҳам бор. 2024-йил декабр ойида Москва Сурия диктатори Башар Асаднинг режимини ағдарилишини ҳам шунчаки  бетараф кузатган эди. Атиги бир неча ой олдин Москва учун узоқ йиллар давомидаги иттифоқчи бўлган Венесуэла раҳбари Николас Мадуро АҚШ ҳарбийлари томонидан қўлга олинган ва АҚШга олиб кетилган эди. Бу ҳам оммавий ахборот воситалари ва кузатувчиларга яна бир бор шундай савол туғдирди: Россия билан ҳамкорликнинг ўзи нимага арзийди?

«Украинага босқинчилик бошланганидан сўнг Москва янги дунё тартибини шакллантириш ҳақида гапириб, Глобал Жануб мамлакатларида ўз таъсирини кучайтиришга уринди», – дейди «NEST Centre» эксперти, шарқшунос Руслан Сулаймонов.

Унинг фикрича, Венесуэлада ва кейин Эронда рўй берган воқеалар Кремл идеологиясига зарба ҳисобланади:

«Чунки сўзда Москва Глобал Жануб мамлакатларини қўллаб-қувватлашни истайди, лекин амалда АҚШ каби «ёмон Ғарб» олдида кучсизлиги маълум бўлиб, улар дўст раҳбарларни ўғирлаб кетиши ёки ҳатто ўлдириши мумкин».

Америка Оммавий қирғин қуроллари тарқалишини олдини олиш масалалари тадқиқот маркази Евросиё дастури директори Ҳанна Ноттенинг фикрича, Эрондаги воқеалар бир томондан Россияни унчалик маъқул кўринмайдиган ҳолатга қўйган:

«Россия урушни тўхтатиш учун ҳеч нарса қила олмади. Трамп эса хоҳлаганини қилади. Бир маънода Россия кучсиз кўринмоқда».

Бироқ, Ноттега кўра, бу Россиянинг иттифоқчилари орасида обрўсини драматик равишда пасайтирмайди.

«Глобал Жанубда, Ғарбга кирмаган дунёда, Россия фақат Украинага қарши уруш олиб бораётган давлат сифатида эмас, балки коллектив Ғарбга қарши курашаётган давлат сифатида қабул қилинади. Ва бу, менимча, Россияни янада ҳурмат билан баҳолашга олиб келади: бошқалар унинг имкониятлари чекланганини тушунади», – дейди Нотте.

Шунингдек, Ноттенинг айтишича, Россиядан ҳарбий ёрдам кутувчи мамлакатлар, масалан, Мали, Буркина-Фасо ва Нигер Африкада кўпинча бошқа алтернативага эга эмас.

«Эндиликда улар Россиядан узиладими? Мен бундай ўйламайман. Лекин шу билан бирга, менимча, ҳамма тушунадики, Россия ҳам жиддий инқирозга келганда «мажруҳ рицар» сифатида ҳаракат қилмайди», – дейди Нотте.

Шуни ҳам унутмаслик керакки, Россия Эронга ҳужумларни танқид қилган ва ҳарбий саноат соҳасида ҳамкорлик қилган бўлса-да, Теҳронга урушда ёниб иштирок этишни ваъда қилмаган. Стратегик ҳамкорлик тўғрисидаги келишувда ўзаро ҳимоя қилиш ҳақида моддалар йўқ.

«Ягона мажбурият – уруш бўлса душман томонидан бўлмаслик. Бу, албатта, ҳарбий иттифоқ эмас. Бу, масалан, Россия ва Шимолий Корея орасида кузатиладиган ҳолатдан анча узоқ», – дейди Руслан Сулайманов.

«Эрон билан ситуатив шериклик»

Феврал ойида Эронга зарба берилишидан олдин ОАВ ва кузатувчилар Россиянинг Теҳронга ҳарбий таъминотни кучайтирганига эътибор қаратди: Эрон таълим ва жанг учоқлари, бронетехника, зарба вертолётлари ва ҳатто зенит ракета комплекси каби қуролларга эга бўлди. Мамлакатлар космос ва ядро технологиялари соҳасида очиқ ҳамкорлик қилган. Россия Эронда АЭС қурган ва эронлик ядро олимлари, «Financial Times» маълумотига кўра, махфий равишда Москвани ташриф буюрган.

Ноттенинг фикрича, Эрон Россиядан ҳимоя қила оладиган ёки шунга ўхшаш урушни тўсадиган қуроллар сўраганини унутмаслик керак.

«Масалан, замонавий ҳаво мудофаа тизимлари ёки Су-35 каби замонавий учоқлар. Бу Россия ва Эрон муносабатларида узоқ муддатли, доимий масала. Ва биз Россиянинг бундай тизимларни тақдим этишини кўрмадик», – дейди Нотте.

Шарқшунос Руслан Сулайманов эса икки мамлакат муносабатларида бошқа ёриқлар ҳам бўлганини айтади. Масалан, Россия Эронни БАА билан ҳудудий баҳсда қўллаб-қувватламаган. Теҳрон ва Абу Даби бир неча йилдан буён Форс кўрфазидаги Абу Муса, Катта ва Кичик Тунб ороллари учун баҳс олиб бормоқда (расман улар Эрон назоратида). Россия «дипломатик ечим»га  чақирган, бу Эрон тарафининг норозилигига сабаб бўлган.

Теҳрон эса ўз навбатида «Украина ҳудудий яхлитлигини» қўллаб-қувватлаш тўғрисида баёнот берган. Шу сабабли Россия ва Эроннинг ҳарбий ва иқтисодий ҳамкорлигини кўпроқ «ситуатив шериклик» сифатида баҳолаш керак, хулоса қилади Сулайманов.

«Sciences Po» университети Халқаро тадқиқотлар маркази ходими, Россия ва Эрон муносабатлари бўйича мутахассис Никол Граевски Россияда ҳар доим Эронни қўллаб-қувватлашда «қизил чизиқлар» бўлганини айтади. Унинг фикрича, Украина уруши фонида Россия ва Эроннинг ҳарбий ҳамкорлиги кўп кузатувчиларда мамлакатларнинг яқинлигини ошириб баҳолашга сабаб бўлган.

«Россия ва Эрон Сурияда бирга урушган – Эрон Россиядан кўп нарсани ўрганган. «Шахед» дронларини бирга ишлаб чиқариш – муҳим лаҳза, Эрон учун жуда фойдали. Россия Эрон тизимларининг баъзиларини модернизация қилган. Лекин бу мустаҳкам иттифоқ эмас. Менимча, бироз тушунмовчилик бор. Мамлакатга қурол етказиш, лекин урушда унинг тарафида иштирок этиш мажбурияти бўлмаслиги мумкин», – дейди Граевски.

«Reuters» маълумотларига кўра, ўтган ёздаги 12 кунлик уруш давомида Эрон ҳукумати Россия қўллаб-қувватлашининг даражасидан «таъсирланмаган». Агентлик ёзишича, жанглар авжига чиққан пайтда Москвага келган Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи Владимир Путинга оятуллоҳ Ҳоманаийнинг мактубини етказиши керак бўлган: у гўё Теҳронни қўллаб-қувватлашни кучайтиришни сўраган.

Кремл ўшанда Эрон томони ҳеч қандай ёзма ҳужжат топширмаганини айтган, гарчи «айрим ишоралар» бўлганини тан олган. Москва етарли қўллаб-қувватламади, деган айбловларни рад этди: Путин матбуот котиби Дмитрий Песков Россия Эронни ўзининг «аниқ позицияси» билан қўллаб-қувватлаганини билдирган.

Ҳозир Москва уруш иштирокчиларига воситачилик хизматларини таклиф қилмоқда, аммо ҳозирча ҳеч ким бундан фойдалангани йўқ. Илгари Россия минтақанинг барча давлатлари (Исроил ва Эрондан тортиб Форс кўрфази мамлакатларигача) билан мустаҳкам муносабатларга эгалиги билан мақтана оларди. Аммо Россиянинг Украинага бостириб киришидан кейин бу мувозанат ўзгара бошлади.

Кремл Эрон ва унинг прокси кучлари (масалан, Ғазодаги ҲАМАС гуруҳи ва Ливандаги «Ҳизбуллоҳ») билан ҳамкорликни кучайтирди, бу эса Исроил билан муносабатларни анча ёмонлаштирди. Энди Россиянинг минтақадаги воқеаларга таъсир ўтказиши анча қийинлашган. Никол Граевскининг айтишича, Москва «нейтрал воситачи» сифатидаги имижини йўқотган.

«Бир вақтлар Кремл, балки, воситачи сифатида чиқиши мумкин эди. Айниқса 2015-йилда Суриядаги кампания бошланганидан кейин Москва минтақавий кун тартибига таъсир ўтказа оларди. Эслаб кўринг, Россия ва АҚШ ўртасида қанча музокаралар бўлган. Ҳозир эса бундай ҳолатни тасаввур қилишнинг ўзи қийин. Ўтган йили Шарм ал-Шайхда ўтган тинчлик саммитида, унда қарийб 30 та давлат вакиллари иштирок этиб, Ғазодаги урушни тугатиш бўйича келишув имзоланганида, Россия ҳатто таклиф ҳам қилинмагани жуда кўрсаткичли ҳолат эди», – дейди шарқшунос Руслан Сулаймонов.

BBC суҳбатдошларига таяниб ёзишича, Россиянинг Эрондаги урушга аралашмаганининг асосий сабабларидан бири Москва учун анча муҳим савдо ҳамкорлари бўлган Форс кўрфази монархиялари билан муносабатларни бузишни истамасликдир. Бу давлатлар Эрон ҳужумларига дуч келмоқда. Шунингдек, Россия АҚШ президенти Доналд Трамп билан муносабатларни ҳам ёмонлаштиришни истамайди.

Руслан Сулаймоновнинг айтишича, қайсидир томонни танлаш зарурати Кремлни «ноқулай вазият»га қўяди:

«Аммо асосийси шундаки, Путин ўз ҳамкорларига ёрдам бера олмаслигини ва кучсизлигини намоён қилмоқда. Гарчи унда бундай мажбурият бўлмаса ҳам, ташқи томондан бу Ғарб олдида мутлақо ожиздек кўринишга олиб келади».

«Рўй бераётган воқеалар Россиянинг барча хавотирларини тасдиқламоқда»

Теҳронни қўллаб-қувватлаш Кремл учун Вашингтон билан тўғридан тўғри можарога киришни ҳам англатган бўлар эди. Москва эса Украинадаги уруш масаласида АҚШни ўз томонига оғдиришга ҳаракат қилмоқда. Сўнгги бир неча ой ичида Доналд Трамп маъмурияти Кремл ва Киев ўртасида воситачи сифатида ҳаракат қилмоқда. Ҳали катта ютуққа эришилмаган бўлса-да, бу вақт давомида Владимир Путин атайлаб Трамп ва АҚШга нисбатан ҳар қандай кескин танқиддан тийилиб келмоқда – бундай танқидлар асосан ТИВ ва қуйироқ даражадаги амалдорлар зиммасига юклатилган.

Экспертлар фикрича, Эрондаги уруш ва унинг етакчисининг жисмонан йўқ қилиниши эҳтимол Украинадаги урушнинг тугашини янада кечиктиради, Россия ташқи сиёсатини яна ҳам тажовузкорроқ қилади ва Кремлнинг Ғарбга нисбатан ишончсизлигини янада кучайтиради.

«Рўй бераётган воқеалар Россиянинг «рангли инқилоблар» давридан ва АҚШнинг Эронга қарши уруши давридан бери мавжуд бўлган барча хавотирларини тасдиқламоқда, яъни Ғарбнинг режимларни алмаштиришга қаратилган ҳаракатларидан қўрқувини асосли қилади», – дейди Никол Граевски.

Исроил ва АҚШ Эронга қарши урушни, Америка ва Эрон расмийлари ўртасида Уммон воситачилигида ўтказилган бир неча музокаралар раундига қарамай, бошлади. Кремл ҳам ҳозир Оқ уй билан музокаралар олиб бораётганини ҳисобга олсак, бу ҳолат Москва ишончсизлигини янада кучайтириши мумкин, дейди Ҳанна Нотте: Россия нуқтаи назаридан қаралганда, АҚШ музокараларни «инсофли тарзда» олиб боришига ҳеч қандай кафолат йўқ.

Унинг сўзларига кўра, Путин учун Доналд Трамп билан камида «дўстона» муносабатлар кўринишини сақлаб қолиш муҳим, чунки у Москвага нисбатан кескин чоралар кўрилишини қўзғатиб қўйишни истамайди.

«Яъни бутун бу вазият Путинни қаттиқлик ва эҳтиёткорлик ўртасида мувозанат сақлашга мажбур қилади. АҚШ назарий жиҳатдан Россия иттифоқчиларига, масалан, Куба ҳукуматларига босимни давом эттириши мумкинлигини ҳисобга олсак, бундай мувозанатни сақлаб туриш тобора қийинлашади», – дейди у.

Кузатувчиларнинг йтишича, Яқин Шарқдаги жанг ҳаракатларининг тўғридан тўғри оқибатларидан бири Россиянинг ядровий риторикаси кучайиши бўлиши мумкин. Айниқса, Эрон билан уруш фонида Франция президенти Эмманюэл Макрон ядровий арсенални кўпайтириш ва унинг таркиби ҳақидаги маълумотларни очиқламаслик режалари борлигини билдиргани фондида.

Яқин Шарқдаги инқироз шароитида Россия учун Украинадаги позицияларини сақлаб қолиш янада муҳим бўлади, дея тахмин қилади Нотте. Унинг тушунтиришича, бу урушнинг натижаси Россиянинг жаҳон воқеаларига ҳақиқий таъсири ҳақида «якуний ҳукм»ни чиқариши мумкин:

«Агар ҳозирги вазиятда Россия кучсиз кўринаётган бўлса, бу кўп жиҳатдан Украинадаги урушнинг оқибатидир. Ва агар буни Москва нуқтаи назаридан кўрсак, хулоса шундай бўлиши мумкин: «Демак, бу шунга арзиган. Биз бу урушдан ғолиб бўлиб чиқишимиз шарт, акс ҳолда бунча катта бадал нега тўланди?».

«Россия учун нафас ростлаш»

Маълум маънода Яқин Шарқдаги можаро Москва учун ҳатто фойдали ҳам бўлиши мумкин, чунки Россия биринчи навбатда ўзининг уруш ҳаракатларига эътибор қаратган. Ноттенинг сўзларига кўра, асосий омиллардан бири нефть нархининг ошиши бўлиб, бу Россия бюджетига бироз «нафас ростлаш» имконини бериши мумкин. Шу билан бирга, Ҳўрмуз бўғозида кемалар қатновининг бузилиши билан боғлиқ муаммолар ҳам мавжуд, айнан шу йўл орқали дунё Форс кўрфази мамлакатларидан умумий нефт ва суюлтирилган газнинг тахминан 20 фоизини олади.

Масала фақат нефть нархининг юқори бўлиши Россия даромадларини оширишида эмас. Таъминотдаги узилишлар Россияга Хитой ва Ҳиндистонда Форс кўрфази мамлакатларидан келадиган импорт улушининг бир қисмини эгаллаш имконини ҳам бериши мумкин.

Яна бир омил АҚШнинг Эронга қарши операцияга сарфлашга мажбур бўлаётган ҳарбий ресурсларидир. Америка амалдорларининг баҳолашича, бу операция камида яна бир неча ҳафта давом этиши мумкин. Украина президенти Владимир Зеленский очиқ айтдики, агар уруш чўзилса, бу Украинага қурол етказиб беришга таъсир қилиши мумкин.

Киев учун энг оғир муаммо АҚШнинг ҳаво мудофаа тизимлари учун зарур бўлган ракета-тутиб қолувчилардир. Ҳозир Эроннинг жавоб ҳужумлари туфайли уларга бўлган талаб АҚШнинг ўзида ҳам, Форс кўрфазидаги унинг иттифоқчиларида ҳам ошган. «Patriot» тизимлари ва ракета ушлаб қолувчилардан фойдаланиш қанчалик кўпайса, бу Россия учун шунчалик фойдали, чунки бу Украина бозордан олиши мумкин бўлган ресурсларни чеклайди», – деб тушунтиради «Sciences Po» институтидан Никол Граевски. Бу ҳолатни Украина ҳукумати ҳам очиқ тан олмоқда.

Аммо экспертлар фикрича, Эроннинг ўз дронларидан фойдаланишга бўлган эҳтиёжининг ортиши Россия имкониятларига деярли таъсир қилмайди.

«Россия Украинадаги урушнинг бошида, Эрон 2022-2023-йилларда «Шаҳед» дронларини, шунингдек, уларни ишлаб чиқариш технологияси ва лицензияларини берган пайтда мудофаа соҳасида Эронга боғлиқ эди. Ҳозир эса уруш шундай босқичга етдики, Россияга уни давом эттириш учун Эрон керак эмас. Россия «Шаҳед» дронларини «Алабуга»да ўзи ишлаб чиқара олади», – дейди Нотте.

Яқин Шарқдаги уруш Россия, Украина ва АҚШ ўртасидаги уч томонлама музокаралар жараёнига аллақачон таъсир қилди. Бу давлатлар делегациялари йил бошидан бери Абу Даби ва Женевада учрашишга улгурган эди. Янги раунд март ойи бошида Яқин Шарқда ўтказилиши мумкинлиги тахмин қилинган, аммо ҳозирча учрашувнинг ҳатто тахминий санаси ҳам маълум эмас. Владимир Зеленскийнинг айтишича, бу танаффус бевосита АҚШ амалдорларининг ҳозир Эрон масаласига эътибор қаратаётгани билан боғлиқ.

Граевскининг фикрича, Эрондаги воқеалар Украинадаги жанг ҳаракатларига тўғридан тўғри таъсир қилиши эҳтимолдан йироқ.

«Аммо менимча, Россия бу урушни кузатиб, кўп нарсани ўрганиши мумкин. Бу унинг учун қимматли сабоқ бўлади – Ғарб бугун урушларни қандай олиб бораётганини кўриш имконини беради», – дейди у.

Ҳанна Ноттенинг айтишича, Эронга қарши уруш фонида Россия ҳукумати Ғарбни «иккиюзламачилик ва халқаро ҳуқуқни бузиш»да айблаб, Украинада уруш олиб бориш ҳуқуқини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.

«Аммо Россия учун катта муаммо шундаки, бу унга ёрдам бермайди. Россия бундай далилларни келтириши мумкин, аммо у амалда ўзимиз ўйлаган – у яшашни истаган дунёга дуч келди: қоидалар амал қилмайдиган, «кучли томоннинг ҳаққи» устун бўлган дунёга. Лекин айнан шу дунёда Россия кучининг чекловлари ҳам кўринмоқда. Биз Путин бу каби дунёда Россиянинг «салмоғи» билан мақтана олмаслигини кўряпмиз, чунки у Россияни Украинага қарши ҳалокатли урушга тортиб киритди ва бу уруш мамлакатнинг барча ресурслари ҳамда имкониятларини ютиб юбормоқда», – дейди Нотте.