Ўзбекистонда акцияларни қандай сотиб олиш мумкин? IPOда иштирок этиш бўйича қўлланма
Етакчи компания акцияларига сармоя киритишни режалаштиряпсизми? Бунинг учун қанча маблағ керак, IPOда қандай иштирок этиш ва инвестиция қилишда қандай хатарларни ҳисобга олиш лозим? Vaqt.uz ушбу мақолада янги инвесторлар учун энг муҳим саволларга содда ва батафсил жавоб беради.
© Foto: YandexЎзбекистонда капитал бозорини ривожлантириш сиёсати доирасида давлат компаниялари босқичма-босқич фонд бозорига олиб чиқилмоқда. Сўнгги йилларда UzAuto Motors, Ўзбектелеком ва ЎзНИФ IPO ўтказган бўлса, 2027-йилгача яна бешта давлат компанияси акцияларини оммавий жойлаштириши кутилмоқда.
Акция нима ва ундан қандай даромад олиш мумкин?
Акция сотиб олган инвестор компаниянинг улушдори (акциядори) га айланади. Бу унга компания фойдасидан дивиденд олиш, айрим масалаларда овоз бериш ҳамда акциялар нархи ошса, уларни қимматроқ нархда сотиш имконини беради.
Бошланишига инвестицияни фақат эркин маблағ ҳисобидан амалга ошириш тавсия этилади, чунки акциялар қиймати нафақат ошиши, балки пасайиши ҳам мумкин.
Акцияларни қаердан сотиб олиш мумкин?
Ўзбекистонда барча қимматли қоғозлар "Тошкент" республика фонд биржаси орқали муомалага чиқарилади. Бироқ жисмоний шахслар биржада бевосита савдо қила олмайди. Бунинг учун лицензияга эга брокер орқали ҳисоб очиш талаб этилади.
Брокерлик ҳисоби икки усулда очилади:
● брокер офисига шахсан мурожаат қилиш;
● GoInvest ёки JETT каби мобил иловалар орқали MyID ёрдамида онлайн рўйхатдан ўтиш.
Ҳисоб очилгач, инвестор уни маблағ билан тўлдириб, акцияларни сотиб олиш мумкин бўлади.
IPOда иштирок этиш қандай тартибда амалга оширилади?
IPO — бирор компания акцияларини илк бор кенг жамоатчиликка таклиф қилиш жараёни ҳисобланади.
Агар IPO мобил иловада мавжуд бўлса, инвестор керакли миқдордаги акциялар учун буюртма беради ва тўловни амалга оширади. Талаб таклифдан юқори бўлса, буюртма қисман қаноатлантирилиши мумкин. Бундай ҳолатда фойдаланилмаган маблағ инвестор ҳисобига қайтарилади.
Хорижий компаниялар акцияларини сотиб олиш мумкинми?
Ҳозирча Ўзбекистон брокерлари орқали Apple, Tesla, Google, Meta ёки Nvidia каби хорижий компаниялар акцияларини қонуний равишда сотиб олиш имкони мавжуд эмас.
Бироқ Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги "Тошкент" фонд биржасида хорижий қимматли қоғозлар савдоси учун алоҳида майдонча яратишни режалаштирмоқда.
Даромад ва солиқ
Ўзбекистонда акцияларни сотишдан олинган даромадга одатий даромад солиғи қўлланилмайди. Бунинг ўрнига ҳар бир битим суммасининг 0,01 фоизи миқдорида мажбурий йиғим автоматик ушлаб қолинади.
Дивидендлар бўйича эса солиқ мавжуд, аммо айни пайтда жисмоний шахслар учун 2028-йил охиригача имтиёз жорий этилган бўлиб, дивидендлардан олинадиган солиқ ундирилмайди.
Жамғарма ва давлатга IPO нима учун керак?
IPO президент қарори асосидаги хусусийлаштириш дастури доирасида ўтказилмоқда. Акциялар савдосидан тушадиган маблағлар давлат бюджетига йўналтирилади.
Бироқ акцияларни жойлаштиришдан мақсад фақат маблағ жалб қилиш эмас. IPO Миллий инвестиция жамғармаси(UzNIF) таркибидаги компанияларни ислоҳ қилишни жадаллаштириши керак. Жумладан, молиявий ҳисоботларни халқаро стандартларга ўтказиш, корпоратив бошқарувни жорий этиш ҳамда инвесторлар учун шаффофликни ошириш кўзда тутилган.
Жамғарма акцияларининг жойлаштирилиши портфелдаги йирик компанияларни IPOга тайёрлашнинг илк босқичи сифатида ҳам баҳоланмоқда. Режаларга кўра, яқин икки йил ичида Uzbekistan Airways, Миллий электр тармоқлари, Ўзбектелеком, Ўзбекгидроэнерго, Ҳудудий электр тармоқлари ва Ҳудудгазтаъминот компанияларини биржага чиқариш кўзда тутилган.
Шунингдек, 2030-йилгача Ўзсаноатқурилишбанк IPOси ёки стратегик инвесторларга сотиш режалаштирилган.
