Араб давлатларининг нефт эмбаргоси қурбони — АҚШ дунёдаги энг йирик нефт экспортчисига айланди

Америка Қўшма Штатлари дунёдаги энг йирик нефт экспортчисига айланиб, узоқ йиллар давомида Саудия Арабистони ва Россия ҳукмронлик қилиб келган тартибни ўзгартириб юборди. Вашингтон ва Теҳрон ўртасидаги уруш глобал энергия савдосини қайта шакллантираётган бир пайтда, бу бурилиш Америка компанияларининг энергия бозорларидаги мавқеини янада мустаҳкамлайди.

АҚШнинг етакчи ўринга чиқиши ҳақиқий ҳайратланарли воқеа ҳисобланади. Сабаби, мамлакат ўнлаб йиллар давомида Яқин Шарқ нефтига қарам бўлган, ҳатто 1973 йилда Исроилни қўллаб-қувватлагани учун ОПЕКнинг айрим аъзолари томонидан жорий этилган нефт эмбаргосидан жиддий жабр кўрган эди.

Американинг бу соҳадаги кескин юксалиши 2010 йилдан кейин, сланец қатламларидан нефт ва газ қазиб олиш ҳажмининг мислсиз даражада ошиши билан бошланди. Бу аввалига мамлакатни дунёдаги энг йирик газ, кейинчалик эса етакчи нефт қазиб олувчи давлатга айлантирди.

2026 йилнинг феврал ойидан буён давом этаётган АҚШ–Эрон уруши Саудиянинг нефт экспортига жиддий путур етказмоқда. Қолаверса, Украина дронларининг ҳужумлари ҳамда Москванинг Украинага босқини ортидан жорий этилган Америка санкциялари сабабли Россиянинг нефт экспорти ҳам зарар кўрмоқда. Айнан шу омиллар фонида АҚШ дунёдаги энг йирик нефт экспортчисига айланиб олди.

Кемалар қатновини кузатувчи «Vortexa» хизмати маълумотларига кўра, юқори қазиб олиш ҳажми ҳамда стратегик захираларнинг бозорга чиқарилиши натижасида май ойида АҚШнинг хом нефт ва ёқилғи экспорти кунига қарийб 10,5 миллион баррелга етган. Бу кўрсаткич билан АҚШ қаторасига учинчи ой глобал миқёсда энг йирик экспортчи мақомини сақлаб турибди.

«Reuters» ҳисоб-китобларига кўра, май ойида Россия экспорти кунига 7 миллион баррелни ташкил этган. «Vortexa» маълумотларида эса Саудия Арабистонининг экспорт кўрсаткичи кунига 5,9 миллион баррел атрофида бўлгани қайд этилган.

Таққослаш учун, «Vortexa» маълумотларига кўра, 2025 йилда Саудия Арабистони кунига тахминан 8,1 миллион баррел, АҚШ 6,6 миллион баррел, Россия эса 5,8 миллион баррел нефт экспорт қилган эди.

«Вашингтон Эрон урушигача ўзида борлигини англамаган янги воситага — энергия экспортига эга бўлди», — деди кемалар қатновини кузатувчи «Kpler» компаниясининг сиёсат бўлими раҳбари Мишел Бруҳард.

АҚШнинг бу борадаги янги ҳукмронлиги Нефт экспорт қилувчи давлатлар ташкилоти (ОПЕК) ва унинг иттифоқчиларининг нарх белгилаш борасидаги тарихий таъсир кучини заифлаштириши мумкин. АҚШ президенти Доналд Трамп узоқ вақтдан бери ОПЕКни бозорни манипуляция қилишда айблаб келади. Шунингдек, май ойида энг йирик аъзолардан бири — Бирлашган Араб Амирликларининг қарийб 60 йиллик иштирокдан сўнг ташкилотни тарк этиши ОПЕК учун яна бир жиддий зарба бўлди.

Жаҳоннинг энг йирик нефт экспортчиси мақоми Вашингтонга иттифоқчилар ва рақиблар билан музокараларда янги, қудратли дастак беради. Бу эса АҚШнинг глобал ҳарбий устунлиги ва долларнинг дунё захира валютаси сифатидаги молиявий бозорлардаги ҳукмронлигини янада тўлдиради.

«Бугунги кунда АҚШнинг айрим мамлакатларга нисбатан таъсир доираси нақадар кенгайганини кўриш мумкин. Сабаби улар нефт ва газ таъминоти борасида Америкага қарам бўлиб қолди», — дейди Бруҳард. Унинг қўшимча қилишича, АҚШ ҳозирда Европага хом нефт етказиб берувчи энг йирик, ёқилғи маҳсулотларини етказиб бериш бўйича эса иккинчи рақамли давлатга айланган.

Европа Иттифоқи расмийлари дастлаб АҚШдаги нефт ва газ бумини Россия ҳамда Яқин Шарқ таъминотига яхши муқобил сифатида олқишлаган эди. Бироқ вақт ўтиши билан бу ҳолатга шубҳа билан қарай бошлашди ва Америка компанияларига ҳаддан ташқари қарам бўлиб қолиш хавфидан огоҳлантиришди.

Бу огоҳлантиришлар Европа Иттифоқи ва АҚШ маъмурияти ўртасида савдо тарифлари ҳамда «яшил» энергетика қоидалари бўйича келишмовчиликлар кучайган бир пайтга тўғри келмоқда.

Москва ҳам бу вазиятдан ҳафсаласи пир бўлганини яшира олмаяпти.

Кремлга қарашли «Роснефт» гиганти раҳбари ва президент Владимир Путиннинг энг яқин иттифоқчиларидан бири Игор Сечиннинг таъкидлашича, Ҳўрмуз бўғозининг ёпилишидан энг кўп фойда кўрган томон айнан АҚШ энергетика компаниялари бўлган.

Бироқ, АҚШ ва Эрон ўртасидаги уруш бошланишидан анча олдин ҳам Саудия Арабистони ва Россия қазиб олиш ҳажмининг ўсиши борасида Америка компанияларидан сезиларли даражада ортда қолаётган эди.

АҚШда хом нефт ва суюқ углеводородлар қазиб олиш ҳажми 2000 йилдан бери деярли уч бараварга кўпайиб, кунига қарийб 22 миллион баррелга етди. Саудия Арабистонида эса бу кўрсаткич 2000 ва 2026 йиллар оралиғида ОПЕК квоталарига мувофиқ, асосан кунига 10 миллиондан 12 миллион баррелгача бўлган оралиқда тебраниб турди.

Россияда нефт ва бошқа суюқ ёқилғилар қазиб олиш 2000—2010 йиллар оралиғида кунига 6 миллион баррелдан 10 миллион баррелгача кўтарилди ва 2010 йилларда яна 2 миллион баррелга ошди. Бироқ 2020 йилдан кейин бу кўрсаткич ўсишдан тўхтади ва ҳатто кунига 10 миллион баррелдан ҳам пастлаб кетди.

Дунё бўйича нефтга бўлган талаб 2010 йилдаги кунлик 87 миллион баррелдан ўтган йили 104 миллион баррелгача ўсди. Бу шуни англатадики, охирги 15 йил ичидаги глобал талаб ўсишининг асосий қисми айнан АҚШдаги нефт буми ҳисобига қопланган.

2015 йилда Америка Қўшма Штатлари араб давлатларининг нефт эмбаргоси давридан, яъни 40 йилдан бери амалда бўлган экспорт тақиқини бекор қилди ва ўз нефтининг жаҳон бозорига чиқишига йўл очди.

Орадан 10 йил ўтиб, АҚШ жаҳондаги энг йирик нефт экспортчисига айланди.

Ҳукумат қазиб олиш ва экспорт ҳажмини тўлиқ ёки қисман белгилаб берадиган Саудия Арабистони ҳамда Россиядан фарқли ўлароқ, АҚШдаги нефт буми хусусий компанияларнинг қарорларига асосланади ва улар учун биринчи ўринда фойда кўриш туради.

Бейкер жамоатчилик сиёсати институтининг Энергетика ва ресурслар иқтисодиёти бўлими илмий ходими Кеннет Медлокнинг таъкидлашича, нефт нархи кўтарилганда, АҚШ фирмалари қазиб олишни кўпайтиради ва бу нархларнинг пасайишига ёрдам беради. Нархлар тушиб кетганда эса, қазиб олиш ҳажмини қисқартиради ва бу ўз навбатида нархларнинг қайта кўтарилишига туртки бўлади.

«Бу ҳолат кўп жиҳатдан ОПЕК ва Саудия Арабистони ўз захира қувватлари орқали бажариб келган вазифага ўхшайди. Бироқ Американики стратегик восита эмас, балки кўпроқ бозор механизмидир», — дейди у.

Европа давлатлари 2022 йилда Украинада уруш бошланганидан бери энергия таъминотида тобора кўпроқ АҚШга таянмоқда. Жорий йилда АҚШ нефт экспортининг қарийб 47 фоизи айнан ушбу қитъа ҳиссасига тўғри келди. Ваҳоланки, 2021 йилда бу кўрсаткич 37 фоизни ташкил этган эди.

Илгари хом нефтни асосан Яқин Шарқдан сотиб олган Осиё давлатлари ҳам энди таъминот масаласида борган сари АҚШга кўпроқ мурожаат қилмоқда. Жорий йилнинг май ойида АҚШ нефт экспортининг қарийб 46 фоизи Осиё қитъасига йўналтирилган бўлса, ўтган йили бу кўрсаткич тахминан 37 фоиз атрофида бўлган.