Эроннинг «миллий интернети»: глобал тармоқ ўрнига «оқ рўйхат» тизими
Оммавий норозиликлар фонида глобал интернетни ўчирган Эрон ҳокимияти фуқаролар учун фақат рухсат этилган сайтлардан иборат ёпиқ «миллий интернет» тизимини жорий этишга қарор қилди.
Эрон ҳокимияти мамлакатни глобал интернетдан узиб қўйганидан сўнг, ташқи дунё билан деярли боғланмаган «миллий интернет» инфратузилмасини шакллантиришга киришди. IRIB давлат ахборот агентлиги 12 январ куни ушбу тизим учун мўлжалланган дастлабки «оқ рўйхат»ни эълон қилди. Унда фақат ички қидирув тизимлари, хариталар, навигация сервислари, маҳаллий мессенжерлар ва давлат томонидан тасдиқланган видеоконтентни тарқатувчи стриминг платформалари жой олган.
Мутахассислар таъкидлашича, таклиф этилаётган модель жуда чекланган. «The Guardian» нашри билан суҳбатда эронлик рақамли ҳуқуқлар бўйича эксперт Амир Рашидий бу тизимни «ички интернетнинг скелет версияси» деб атади. Унинг сўзларига кўра, бу формат ҳатто Хитойдаги қатъий цензураланган интернетдан ҳам торроқ бўлиб, деярли бутунлай ҳукумат назорати остида қолади ва ташқи ахборот оқимларидан узилади. Айрим экспертлар интернет Эронда аввалги кўринишида умуман қайтмаслиги мумкинлигини истисно қилмаяпти.
Халқаро таҳлилчилар ҳам бу қадамни узоқ муддатли стратегия деб баҳоламоқда. «Kentik» компаниясининг интернет трафигини таҳлил қилиш бўйича директори Дага Мадорига кўра, Эрон ҳокимияти вақтинчалик чора эмас, балки доимий рақамли изоляцияга тайёргарлик знакини кўрсатмоқда.
Интернет блокировкаси 8 январ куни, норозилик намойишлари бутун мамлакатни қамраб олганидан кейин жорий этилган. Шунга қарамай, айрим фаоллар сунъий йўлдош орқали ишлайдиган «Starlink» тизимидан фойдаланишда давом этмоқда. Илом маск ҳам ҳатто эронликлар учун «Starlink»ка тўловни бекор қилди.
Бироқ 2025 йилда қабул қилинган қонунга мувофиқ, ушбу терминалларга эгалик қилиш «Исроил фойдасига жосуслик» сифатида баҳоланиб, 10 йилгача озодликдан маҳрум этиш жазосини назарда тутади. Ҳукумат «Starlink» қурилмаларини аниқлаш учун дронлар ва радиоэлектрон кураш воситаларидан фойдаланмоқда.
Ҳозиргача глобал интернет ўрнини босувчи тўлиқ ички тармоқ фақат Шимолий Кореяда мавжуд бўлиб, у ерда «Кванмён» деб аталади. Эронда шаклланаётган тизим ҳам ахборот маконини тўлиқ давлат назоратига олиш йўлидаги навбатдаги қадам сифатида баҳоланмоқда.
