Путин Тўқаевга Украина урушининг келиб чиқиш сабабларини батафсил тушунтириб берди

Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Тўқаев 25-июл куни россиялик ҳамкасби Владимир Путин билан учрашувда Украинадаги урушни музлатиш ва музокаралар столига қайтиш таклифини илгари сурди. Бу суҳбат кенг шов-шувга сабаб бўлди: биринчи марта Кремлнинг бундай яқин иттифоқчиси нафақат қон тўкилишини тўхтатишга чақирди, балки можаронинг асл сабаблари тушунарсиз эканини ҳам очиқ таъкидлади.

«Балки бу можарони аллақачон музлатиб, "Истанбул формуласи 2.0"га қайтиш керакдир, чунки ўшанда сезиларли натижаларга эришилган эди. Ва, албатта, буюк давлатлар, жумладан, Россия кафолати остида узоқ кутилган тинчлик сари ҳаракат қилиш лозим», — деди Тўқаев.

«The New York Times» (NYT) нашрининг ёзишича, «Истанбул формуласи 2.0» лойиҳаси 2025-йилнинг май-июл ойларида Туркияда бўлиб ўтган Россия ва Украина ўртасидаги тўғридан-тўғри музокаралар чоғида келишиб олинган.

Мазкур ҳужжат можарони денгиз ва қуруқликдаги жорий фронт чизиғи бўйлаб музлатиш, ҳарбий асирларни «барчани барчага» форматида алмашиш, шунингдек, 2040-йилгача Украинанинг ҳеч қандай ҳарбий блокларга қўшилмаслик мақомини сақлаб қолишини кўзда тутади. Бундан ташқари, лойиҳада Москва Украинанинг Европа Иттифоқига киришига рози бўлиши ҳамда баҳсли ҳудудларда халқаро назорат остида референдумлар ўтказилиши ҳам белгиланган эди.

Қозоғистон президенти, шунингдек, Россия ва Украина ўртасидаги можаронинг асл моҳияти «кўпчилик, жумладан, биз учун ҳам тушунарсиз», деб таъкидлади. Амалда Тўқаев Кремлнинг Украинага бостириб кириш юзасидан келтирган важлари етарли эмаслигига ишора қилди.

Тўқаев Москва ва Киев ўртасидаги урушни Озарбойжон ва Арманистон можаросига қиёслар экан: «Улар ўртасидаги зиддиятнинг моҳияти ва келиб чиқиши биз учун мутлақо аниқ эди, чунки бу муаммо тарихнинг чуқур томирларига бориб тақалади», — дея ойдинлик киритди.

«Аммо бу ердаги [Россия ва Украина ўртасидаги] вазиятни тушуниш жуда қийин», — деб таъкидлади Қозоғистон раҳбари.

Тўқаевнинг қайд этишича, Россия ва Украина ўртасидаги «можароли вазият» юзасидан унга АҚШ ва Европадан «кўплаб сигналлар» келмоқда. Қозоғистон раҳбари бу ҳақда Путинни «хабардор қилганини» айтди. Катта эҳтимол билан, Тўқаев бу сигналларни 23–24-июн кунлари Брюсселга қилган ташрифи чоғида, Европа Комиссияси раиси Урсула фон дер Ляйен билан бўлиб ўтган учрашувда олган бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, Тўқаев Москва ва Киев ўртасида воситачи бўлишдан бош тортди. Унинг фикрича, «Россия халқи кун тартибида турган барча масалаларни ҳеч қандай воситачиларсиз ўзи мустақил ҳал қилади».

Тўқаевнинг позицияси ўзгарганми?

Эътиборли жиҳати шундаки, аслида Тўқаев ҳеч қандай янги гап айтгани йўқ. Қозоғистон президентининг Украина масаласидаги позицияси уруш бошланганидан буён ўзгаришсиз қолмоқда: бетарафлик ва томонларни музокараларга чорлаш. Ҳатто 2022-йил 1-март куни — Россиянинг Украинага бостириб кирганидан бор-йўғи тўрт кун ўтиб ҳам, Тўқаев Москва ва Киевни дипломатик йўлга қайтишга чақирган эди.

«Ёмон тинчлик яхши урушдан афзалроқ. Тинчликсиз тараққиёт бўлмайди», — дея таъкидлаган эди ўшанда президент.

Ўша чиқишида Тўқаев Остона урушаётган томонлар ўртасида воситачилик қилишга тайёр эканини ҳам билдирган.

Қозоғистон раҳбари Москва олиб бораётган сиёсатга очиқчасига қўшилмаслигини биринчи марта намойиш этаётгани йўқ. Хусусан, 2022-йилги Петербург иқтисодий форумида, Владимир Путиннинг кўз ўнгида Тўқаев Қозоғистон «ДНР» ва «ЛНР»ни тан олмаслигини маълум қилиб, уларни «квазидавлат (сохта давлат) тузилмалари» деб атаган эди.

Аммо бу Тўқаев Киевни сўзсиз қўллаб-қувватлайди, дегани эмас. 2025-йил 3-январ куни «Ана тілі» газетасига берган интервюсида Қозоғистон раҳбари: «Россия ҳарбий жиҳатдан енгилмас давлат, Украина эса Ғарбдаги иттифоқчилари кўмагида дош беришга, камида мағлубиятга учрамасликка умид қилмоқда», — деган эди.

Россия бунга қандай муносабат билдирди?

Россия президенти Тўқаевнинг сўзларини тинглаб, уни Украина атрофидаги вазият билан алоҳида таништиришга ваъда берди. Бироқ оммавий матбуот анжуманида бу мавзуга умуман тўхталиб ўтмади.

Унинг ўрнига расмий муносабатни Кремл матбуот котиби Дмитрий Песков билдирди. Унинг сўзларига кўра, Киевнинг ҳозирги позициясида можарони «музлатишнинг ўзи мутлақо имконсиз».

«Биз учун асосий шарт — ўз олдимизга қўйган мақсадларимизга эришишдир», — дея қўшимча қилди Кремл вакили.

Песков Тўқаевнинг шахси ҳақида эса ҳурмат билан фикр билдирди.

«У Украина масаласида бир неча бор ўз фикрини билдирган. Унинг позицияси изчил. Бу биз розимиз дегани эмас. Аммо Қозоғистон — бизнинг энг яқин ҳамкоримиз ва иттифоқчимиздир», — дея таъкидлади расмий.

Песковнинг сўзларига кўра, президент Путин ўша куннинг ўзидаёқ Тўқаевга урушнинг келиб чиқиш сабабларини Россия нуқтаи назаридан келиб, чиқиб батафсил тушунтириб берган. Ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш шартларини эса Москва бундан икки йил аввал Ташқи ишлар вазирлиги орқали аниқ белгилаб берган эди. Песковнинг таъкидлашича, «агар Киев режими (РФ расмийлари Украина ҳукуматини шундай атайди) тегишли қарорларни қабул қилса, бу уруш бугуннинг ўзидаёқ якунланиши мумкин».

Шу билан бирга, Қозоғистон етакчиси билан ўтган учрашув Путиннинг Украина масаласидаги кескин риторикасини юмшатишига сабаб бўлмади. 26-июл куни россиялик ҳарбий денгизчилар билан бўлиб ўтган учрашувда Россия президенти яна бир қатор кескин баёнотлар бериб, келажакда Украина ўзининг ғарбий вилоятларидан маҳрум бўлиши мумкинлигини таъкидлади. Унинг даъвосича, Полша, Венгрия ва Руминия Украина ҳудудларини тортиб олиш ниятида.

Украина бунга қандай муносабат билдирди?

Украина президенти Владимир Зеленский Россия ва Қозоғистон музокараларидан сўнг, Путин урушни тўхтатишдан манфаатдор эмас, деган фикрни билдирди.

Украина ташқи ишлар вазири Андрей Сибига ижтимоий тармоқлардаги саҳифасида шундай ёзди: «Биз президент Тўқаевдан миннатдормиз: у Путинга урушни тўхтатиш вақти келганини очиқ айтди. Бу ҳаққоний, ўз вақтида айтилган ва доно сўзлардир».

Вазирнинг эслатиб ўтишича, Киев ҳам ҳарбий ҳаракатларни жорий фронт чизиғи бўйлаб тўхтатиб, дипломатик музокараларга ўтишни таклиф қилган эди, аммо «Кремл тинчлик сари етакловчи бу аниқ йўлни рад этмоқда».

Кейинроқ Сибига яна шундай қўшимча қилди: «Путиннинг матбуот котиби Қозоғистон президентининг таклифини ҳам рад этди. Бундан битта хулоса келиб чиқади: Москва тинчлик бўйича реал таклифларга кўниши учун унга янада кучлироқ босим ўтказиш зарур».

Кремл вакиллари эса тинчлик жараёнини айнан Украина пайсалга солаётганини таъкидламоқда. 23-июл куни Дмитрий Песков Россия «музокаралар учун очиқ» эканини билдирганди. Унинг сўзларига кўра, Украина можарони тинч йўл билан ҳал қилишга умуман мойил эмас.

Нега Тўқаев айнан ҳозир бу ҳақда гапирди?

Тўқаевнинг ўзи Путинга бунинг сабабларидан бирини тушунтираркан, можаро юзасидан унга «Европа ва Америкадан кўплаб сигналлар» келаётганини айтди. Қозоғистонлик сиёсатшунос Талгат Калиев «TRT» телеканали билан суҳбатда Тўқаевнинг бу баёноти ортида ташқи босим турганини таъкидлади.

«Бу, шубҳасиз, хорижий ҳамкасблардан, биринчи навбатда АҚШ ва Европа Иттифоқидан келаётган сигналлар билан боғлиқ. Яқинда Америка компаниясига зарар етказган ҳужум ҳам ўз ролини ўйнаган бўлса ажаб эмас», — деди эксперт.

Гап шундаки, яқинда Украина дронлари Каспий қувур консорциуми (КҚК) инфратузилмасига зарба берган эди. Бу — Қозоғистон нефтини Ғарбий Европага экспорт қилувчи асосий йўналишдир. 19-июл куни Украина дронлари КҚКнинг Новороссийскдаги денгиз терминалига ҳужум қилди. Компания маълумотларига кўра, зарба нишони сифатида Қозоғистон нефтини ташиётган иккита денгиз танкери — «ASIA» ва «NISSOS IOS» танланган.

КҚК орқали Американинг «Chevron» компанияси ҳам фаолият юритади. У Қозоғистондаги энг йирик конлардан бири — Тенгиз конининг 50 фоиз улушига эга.

Мазкур кон «Chevron»нинг глобал таъминот занжирида ўта муҳим ўрин тутади: компания дунё бўйлаб қазиб оладиган жами нефтнинг тахминан 12 фоизи айнан шу кон ҳиссасига тўғри келади. «The Wall Street Journal» (WSJ) нашрининг ёзишича, айнан шу сабабли компания раҳбари Майк Вирт шахсан президент Доналд Трампдан Киевга таъсир ўтказишни сўраган. Нашр манбаларига кўра, бу суҳбатдан кўп ўтмай, АҚШ Украинадан учинчи мамлакатлар, хусусан, Қозоғистоннинг нефт танкерларига ҳужум қилмасликни сўраган.

«Трамп маъмурияти КҚКни Қозоғистонда ишлаб чиқарилган энергия ресурсларини Европа бозорларига ташишнинг энг муҳим йўли, Россия энергия ресурсларига муқобил восита сифатида кўради», — дея таъкидлаган Оқ уйнинг юқори лавозимли вакили WSJ нашрига.

Украина Олий Радасининг собиқ депутати Антон Геращенко эса Тўқаевнинг бу баёноти ортида Хитой етакчиси Си Жинпингнинг илтимоси ётган бўлиши мумкинлиги ҳақидаги тахминни илгари сурди. Бироқ бу фараз ҳозирча расмий тасдиғини топгани йўқ.

Май ойида «Financial Times» (FT) нашри Си Жинпингнинг Трамп билан учрашуви ҳақида мақола эълон қилиб, унда гўёки Хитой етакчиси Россия президенти «охир-оқибат Украинага бостириб кириш қароридан пушаймон бўлиши мумкинлигини» айтгани ҳақида ёзган эди. Кейинчалик Вашингтон ҳам, Пекин ҳам бу маълумотни рад этди.