Хитой ва Американинг вассали: Освалд Шпенглер Европа келажаги борасида ҳақ бўлганми?

АҚШ президенти Доналд Трамп ва ХХР раиси Си Жинпинг ўртасидаги саммит Европанинг тез суръатлар билан ўз субъективлигини йўқотиб, глобал ўйинчидан геосиёсий харитадаги пассив кузатувчига айланиб бораётганини яна бир бор кўрсатди. Вашингтон ва Пекин таъсир доираларини очиқчасига бўлишиб олаётган бир пайтда, Европа етакчилари жараённи шунчаки кузатиш билан чекланмоқда.

Брюсселдаги ҳокимият институтларининг бундай фалаж ҳолати таҳлилчиларни кучлар мувозанати ҳақидаги классик назарияларни эмас, балки Освалд Шпенглернинг Ғарб цивилизациясининг муқаррар инқирози тўғрисидаги машъум башоратларини эслашга мажбур қилмоқда.

Кўҳна қитъа икки «суперкуч» белгилаб бераётган ўзгаришлар суръатига етиша олмаяпти. Хўш, Европанинг бу заифлигидан Вашингтон, Пекин ва Москва қандай фойдаланиши мумкин?

Янги дунёда Европанинг ўрни қаерда?

«Европа давлатларининг Хитой билан рақобатлашиш мақсадида ўз компанияларига субсидияларни ошириши саратонга қарши кимётерапия ўтказиш ўрнига, морфин дозасини кўпайтиришга ўхшайди», — дея кескин баёнот берди 17 май куни Европа дипломатияси раҳбари Кая Каллас.

Бу сўзлар бутун Кўҳна қитъага қўйилган ташхисдек янгради. Брюссел молиявий маблағлар ёрдамида оғир инқироз аломатларини бостиришга уринмоқда, бироқ касалликнинг ўзи қитъани мавжуд таъсир кучидан маҳрум қиляпти. Ушбу «паллиатив» (вақтинчалик енгиллаштирувчи) сиёсатнинг энг заиф томони Пекинда, Доналд Трампнинг Си Жинпинг билан учрашуви олдидан ҳеч қандай иккиланишсиз: «Биз [АҚШ ва Хитой] — икки суперкучмиз», — деб айтганида яққол кўринди.

Америка етакчиси Вашингтон сайёрадаги энг қудратли армияга эга эканини, Пекин эса иккинчи ўринда туришини таъкидлади. Трамп глобал жараёнларнинг натижаси энди фақат шу икки ўйинчига боғлиқ эканини бутун дунёга очиқ-ойдин билдириб, Европани олий лига тенгламасидан бутунлай чиқариб ташлади.

Хитой томони эса бу мулоқотни дарҳол тарихий муқаррарлик даражасига кўтарди. Си Жинпинг дунё пойтахтларини энг кўп ташвишга солаётган масалани ўртага ташлади: икки миллат машҳур «Фукидид тузоғи»ни айланиб ўтиб, муносабатларнинг принципиал жиҳатдан янги моделини ярата оладими?

Қадимги юнон тарихчиси Фукидид Спарта ва Афина мисолида шуни исботлаганки, агар юксалаётган давлат мавжуд етакчининг ҳукмронлигига таҳдид сола бошласа, натижа деярли ҳар доим бир хил — катта уруш билан тугайди.

АҚШ ва Хитой ҳозирда Спарта ва Афина ролларини ўзига мослаб, таъсир доираларини тинч йўл билан бўлишиб олишга ҳаракат қилмоқда. Эътиборли жиҳати, Трамп Сининг саволига тўғридан-тўғри жавоб бермади ва «Фукидид тузоғи»дан чиқиш йўлини излаш ўрнига, гапни ХХР раисини «ўз дўсти» деб ҳисоблаши ҳақидаги навбатдаги баёнотларга буриб юборди.

Шундай шароитда «Фақат иккита суперкуч мавжуд бўлган Трампнинг режасида Европа Иттифоқига қандай ўрин ажратилган?», деган савол тез-тез янграмоқда.

Франция ташқи ишлар вазири Жан-Ноэл Барро 15 май куни ушбу саволга жавоб беришга уриниб, Европа АҚШ ва Хитой ўртасидаги «учинчи ўйинчи»га айланиши мумкинлигини айтди. «Си Жинпинг ва Доналд Трамп "Фукидид тузоғи"га ишора қилишмоқда. Келинг, тарих қандай якун топганини ёдга олайлик», — деди сиёсатчи.

Унинг қўшимча қилишича, Афина ва Спарта урушда бир-бирини заифлаштираётган бир пайтда, «учинчи ўйинчи» — Македония ҳарбий ва сиёсий жиҳатдан кучайиб борган. «Ва якунда айнан Македония ғалаба қозонган, — дея таъкидлади Барро. — Бугун бу учинчи ўйинчи ким бўлиши мумкин? Агар бизда етарлича жасорат ва ирода топилса, бу Европа бўлади. Биз айнан шунга даъват этамиз».

Бироқ, француз вазирининг бу ёндашувини ҳамма ҳам маъқуллаётгани йўқ.

«Европаликлар шунчаки қарор қабул қилинадиган столлар атрофида йўқ — ваҳоланки, айнан ўша ерда Европа ва бутун дунёнинг келажаги белгиланмоқда», — деди Европарламент депутати Михаэл Блосс 18 май куни.  

ЕИ аъзолари Яқин Шарқда ҳеч қандай нуфузга эга эмас, Теҳрон ёки Вашингтонга дипломатик босим ўтказиш орқали Ҳўрмуз бўғозини очтиришга қодир эмас. Европаликлар Россия ва Украина ўртасидаги низода ҳам деярли ҳеч нарсани ҳал қила олишмаяпти — бу урушда ҳам, Эрон атрофидаги можарода ҳам ҳал қилувчи сўз Оқ уйда қолмоқда. У эса европалик дипломатларни музокаралар столига таклиф этишни лозим ҳам топмаяпти.

Европа Иттифоқи қайси соҳаларда Хитойга қарам?

Европанинг заиф томонлари савдо ва инновацияларда, аниқроғи, дори-дармонлар, электромобиллар ишлаб чиқариш ва сунъий интеллектни (СИ) ривожлантиришда яққол кўзга ташланади. Аслида, Европа Иттифоқи Хитой ва Америкага шошилинч равишда етиб олишга уринаётган «қувиб етувчи» ўйинчига айланиб қолди.

2025 йилнинг октабр ойида АҚШ ва ХХР ўртасидаги савдо урушида кузатилган муносабатларнинг юмшаши Хитойдаги талабни, Кўҳна қитъа манфаатларини бутунлай четлаб ўтган ҳолда, сунъий равишда Америка товарларига йўналтириши мумкин. Бу Европа Иттифоқига қандай зарар келтиради? Немис машинасозлари, француз мода уйлари ва Италия фабрикалари учун бу ҳақиқий фалокат, чунки Хитой узоқ вақт давомида уларнинг асосий савдо бозори бўлиб келган. Энди «суперкучлар» бу ўлжани европаликларни назарга илмай ўзаро тақсимламоқда ва уларни даромаддан маҳрум қилмоқда.

Иккинчи заиф нуқта — Иттифоқнинг Хитойдан келадиган муҳим хомашёга тўлиқ қарамлигидир. 2025 йилда Европа Иттифоқининг ХХР билан савдо дефицити (камомади) тарихий максимумни янгилаб, 360 миллиард евродан ошди. Европа саноати маълум соҳаларда Хитой компонентларисиз яшай олмайди. «Wood Mackenzie» экспертларининг қайд этишича, Пекин Европа Иттифоқини маиший батареялар импортининг 80 фоизи ва литий-ионли аккумуляторлар таъминотининг қарийб 88 фоизи билан таъминламоқда.

Бундан ташқари, ХХР нодир металлар жаҳон захирасининг 70 фоизини назорат қилади ва уларни қайта ишлаш қувватларининг 90 фоизини ўз қўлида ушлаб турибди. Пекин замонавий микросхемалар, радарлар ва юқори технологик ускуналарни яратиш мумкин бўлмаган 17 та элемент экспорти бўйича мутлақ монополияга эга.

ХХР аллақачон бу омилдан геосиёсий қурол сифатида фойдаланмоқда. 2025 йил бошида Трампнинг божхона тарифларига жавобан Хитой ҳукумати металл етказиб беришни тўхтатиб қўйди ва бу Ғарб конвейерлари ишини бир зумда фалаж қилди.

Монтен институтининг (Institut Montaigne) француз таҳлилчиси Франсуа Годеманнинг огоҳлантиришича, агар Хитой Европа Иттифоқига нисбатан ҳам худди шу тактикани қўлласа, бу бутун Германия саноат қувватининг 60 фоизига хавф туғдиради. Европа ишлаб чиқаришининг бутун бошли тармоқлари бир неча йил ичида қулаши мумкин, чунки уларда муқобил таъминотчилар йўқ — 2026 йил январида ЕИ билан савдо битимини имзолаган Жанубий Америка ҳам, Ҳиндистон ҳам Хитой компонентларининг ўрнини тўлиқ боса олмайди.

Пекин Европа етакчиларининг заифлигидан қандай фойдаланмоқда?

Германия канцлери Фридрих Мерцнинг феврал ойи охирида Хитойга уюштирган ташрифи Кўҳна қитъанинг оғир аҳволини яққол намойиш этди. Берлин Американинг «хавфларни камайтириш» стратегияси ва Пекин билан иқтисодий алоқаларни сақлаб қолиш ўртасида жон-жаҳди билан мувозанат излашга уринмоқда. Бироқ бу сафар ташриф ХХРнинг устунлигини кўрсатиш учун пухта саҳналаштирилган шоуга айланиб кетди, дея тушунтиради Годеман.

Ташрифнинг энг эсда қоларли лавҳаси Мерцнинг Ханжоудаги «Unitree Robotics» заводида робот-итларнинг трюкларини кузатиши бўлди. Хитой давлат оммавий ахборот воситалари бу тасвирларни Чин диёрининг қарияётган немис саноати устидан қозонган технологик зафари рамзига айлантирди.

Мерц ташрифининг асосий натижаси йирик савдо ён беришлари эмас, балки мулоқот каналини сақлаб қолиш ва бир нечта нуқтавий келишувларга эришиш бўлди. Томонлар иқлим, «яшил» иқтисодиёт, ҳайвонлар касалликларининг олдини олиш, паррандачилик савдоси ва спорт соҳасидаги ҳамкорликка оид бешта ҳужжатни имзолади.

Германия янада «адолатли» савдо шартларига эришишга ҳаракат қилди ҳамда субсидиялар, юаннинг сунъий пасайтирилган курси ва Хитойнинг экспорт чекловлари масаласини кўтарди. Хитой эса, ўз навбатида, Германияни эркин савдони қўллаб-қувватлашга чақирди ва немис маҳсулотлари импортини ҳамда Хитой компанияларининг ГФРга киритадиган сармояларини кенгайтиришга тайёрлигини билдирди.

Бироқ, бу битимдан кейин ҳеч қандай туб бурилиш юз бермади: на Мерц ва на раис Си барча чекловлар олиб ташланганини эълон қилди, на икки томонлама йирик савдо пакети имзоланди ва на Германиянинг ХХР билан савдо камомади муаммоси ҳал этилди. Ваҳоланки, бу дефицит 2025 йилда 83,5 миллиард евродан ошиб кетган эди — бу Хитой билан савдодаги умумий Европа дисбалансининг деярли учдан бир қисми демакдир.

Ташрифнинг асосий амалий фойдаси — нодир металлар, таъминот занжирлари ва немис компанияларининг Хитой бозорига кириши атрофидаги кескинликни юмшатишга бўлган уринишдан иборат. Аммо аниқ кафолатлар ва Хитойнинг Европа иқтисодиёти локомотиви бўлган Германия билан яқинлашуви ҳақида гапириб бўлмайди.

Қўшма баёнотлар остидаги Пекиннинг имзоси  

Пекиндан ҳеч бўлмаганда бирор-бир ҳужжат олиб қайта олиш учун Европа етакчилари энг оғриқли мавзуларни четлаб ўтишга мажбур бўлмоқда, бу эса музокараларни кетма-кет ён беришлар занжирига айлантиряпти.

Мерцнинг Пекинга юқорида тилга олинган феврал ташрифи чоғида канцлер Украина ва «хавфларни камайтириш» масаласини тилга олди, бироқ икки етакчининг қўшма коммюникесида инсон ҳуқуқлари, уйғурларнинг таъқиб қилиниши ва Тайван мақоми ҳақида бирон бир сўз юритилмади.

Бу Кўҳна қитъа дипломатиясида аста-секин янги нормага айланиб бормоқда. Берлин оддий бир қоғозга имзо чекиш ҳуқуқи эвазига «Ягона Хитой» сиёсатига содиқлигини тасдиқлади ва стратегик шериклик ҳақидаги навбатдаги расмий гапларни такрорлади.

Шу билан бирга, Мерц Брюсселнинг 2019 йилдан бери Хитойга нисбатан қўллаб келаётган «тизимли рақобат» деган расмий атамасини бир марта ҳам тилга олмади. Бундай келишувнинг баҳоси жуда қиммат, ундан кўрилган фойда эса шубҳали. Хитойга Германиянинг 30 та энг йирик корпорацияси раҳбарлари борган эди, бироқ уларнинг сафаридан қолган ягона сезиларли натижа — Хитой авиакомпанияларининг 120 та «Airbus» самолётини сотиб олиш ваъдаси бўлди. Эътиборли жиҳати, ушбу шартнома Франция президенти Эммануэл Макрон аввалроқ қўлга киритган келишувни деярли сўзма-сўз такрорлайди.

Буни президент Трамп эришган натижа билан солиштириб кўринг: у ўз ташрифининг биринчи кунидаёқ ХХРнинг 200 дан ортиқ «Boeing» самолётларини сотиб олишга розилигини олди.

Пекин Европа пойтахтларининг манфаатпарастлигидан усталик билан фойдаланмоқда ва уларнинг бирдамлигини парчаламоқда, деб таъкидлайди Франсуа Годеман. Европа Иттифоқи раҳбарияти қатъий ва жипслашган позицияни эгаллашга уринаётган бир пайтда, айрим етакчилар ўз сайловчилари учун лаҳзалик шартномалар илинжида Си Жинпингнинг ҳузурига таъзим билан боришмоқда. Хитой ОАВлари эса сўнгги ойларда Пекинга Германия, Франция, Канада ва Буюк Британия етакчилари ташриф буюриб, ХХРнинг иқтисодий қудратини тан олганлари ҳақида фахр билан ҳисобот бермоқда.

«Бир вақтлар Хитой уларга фақат чой сота оларди, аммо у замонлар аллақачон ўтмишга айланди ва энди роллар алмашди», — деди Шанхайдаги таҳлил марказларидан бирининг раҳбари Ян Цземян.

Европанинг АҚШ олдидаги заифлиги нимада?

Агар Хитой Европа Иттифоқини технологик хомашё орқали жиловлаб турган бўлса, Вашингтон ўз иттифоқчиларининг молия, рақамли дунё ва мудофаа соҳаларини бутунлай ўзига бўйсундириб бўлган. Оқ уй ва Пекин ўртасидаги янги келишувлар туфайли молиявий тузоқ тобора қаттиқроқ ёпилмоқда. Бу келишувлар ХХР банк бозорини фақатгина «Goldman Sachs» ва «JP Morgan» каби Америка гигантлари учун очмоқда. Франциянинг «BNP Paribas» ёки Германиянинг «Deutsche Bank» каби институтлари Макрон ва Мерцнинг ташрифлари чоғида бундай қулай шартларга эриша олмади. Натижада улар Осиё бозоридан тизимли равишда сиқиб чиқарилиб, глобал истиқболлардан маҳрум этилмоқда.

Рақамли соҳадаги вазият эса бундан ҳам хавотирли тус олган, чунки Кўҳна қитъа ўз маълумотлари устидан назоратни бутунлай йўқотди. Финляндия Хавфсизлик хизмати директори Юҳа Мартелиус 18 май куни Европа Иттифоқини «бир вақтнинг ўзида икки турдаги саратон — Америка дастурий таъминоти ва Хитой ускуналари билан зарарланган» танага ўхшатди. Финляндиялик мулозим Европа маҳаллий бозорни назорат қилаётган Американинг булутли хизмат провайдерлари билан рақобатлашиш учун шунчаки етарли сармояга эга эмаслигини тан олди.

Мудофаа соҳасида эса Брюссел мустақиллигига АҚШдан қурол-яроғ сотиб олиниши узил-кесил чек қўймоқда. Вашингтон ўз ҳудудида илғор яримўтказгичлар ишлаб чиқаришни ривожлантириш учун миллиардлаб доллар сарфлади, Европа эса буни уддалай олмади. Ҳозирда Иттифоқнинг бутун автомобил ва ҳарбий саноати Тайваннинг TSMC чипларига боғланиб қолган. Шу билан бирга, Трамп Хитойнинг Эрон бўйича ён беришлари эвазига Тайванни ҳимоя қилиш мажбуриятларини юмшатишга аллақачон тайёр. Бундай алмашинув Кўҳна қитъа заводларини стратегик муҳим компонентлардан маҳрум қилади, чунки америкаликлар ўз фабрикаларини ҳимоя қилади, европаликларникини эса йўқ.

ЕИ ичидаги тарқоқлик Россияга қандай ёрдам бермоқда?

Иттифоқнинг бош фожиаси унинг ичидаги чуқур тарқоқлик бўлиб, у ҳар қандай қаршилик кўрсатиш уринишларини фалаж қилмоқда. Кая Калласнинг ўша машҳур ўхшатишига қайтадиган бўлсак, у Пекинга қарши қаттиқ чоралар кўришни ва ўша иқтисодий даволанишни («кимётерапия»ни) бошлашни — Хитойнинг ЕИга киритаётган сармояларини чеклашни ва қатъий текширувлар жорий этишни талаб қилмоқда. Шу билан бирга, у ХХРнинг жавоб санкциялари Европа бизнеси учун жуда оғриқли бўлишини ҳам очиқ тан олади.

Бу қатъий позицияга саноат масалалари бўйича комиссар Стефан Сежурне мутлақо тескари фикрда турибди. У ЕИ ўз заводларини қутқариб қолиш учун Хитой капиталини жалб қилишга мажбурлигини ва АҚШнинг ўзини яккалаш йўналишидан бормаслиги кераклигини очиқ айтмоқда. Брюссел субсидияларни ошириш-оширмаслик устида баҳслашаётган бир пайтда, унинг бу фалажланиши ва тарқоқлиги Москва учун фаол стратегик совғага айланмоқда.

Европа «хитойчароқ» бўлишга мажбурми?

Европа дипломатиясининг Пекиндаги муваффақиятсизлиги Брюсселнинг бош фахри бўлмиш — инқироз шароитида ҳаддан ташқари қимматга тушаётган «яшил» кун тартибини хавф остида қолдирмоқда. Хитойдан қайтгач, Фридрих Мерц немис аудиторияси олдида қатъий нутқ сўзлади. У тўрт кунлик иш ҳафтаси ҳақидаги талабларни ва узоқ муддатли таътилларни танқид қилиб, катта меҳнат ва ҳаракатсиз фаровонликни сақлаб қолиш мумкин эмаслигини очиқ айтди.

Мерц жамиятни шундай огоҳлантирди: «Мен ҳаддан ташқари радикал экологик сиёсат юритаётганимиз сабабли Германиянинг саноат маркази сифатидаги мавқеидан воз кечишга тайёр эмасман. Якунда биз иқлим жиҳатдан нейтрал давлатга айланишимиз мумкин, бироқ унда бирорта ҳам саноат иш ўрни қолмайди». Бу баёнот шуни кўрсатадики, иқтисодиётни қутқариш учун ЕИ етакчилари ўзларининг экологик мақсадларини қайта кўриб чиқишга мажбур бўлади.

Европа ташқи алоқалар кенгашининг (ECFR) Осиё дастури директори Эндрю Смолл хулоса қилишича, Европа етакчилари Вашингтонга умид қилишни бас қилишлари керак. Қитъанинг деиндустриализацияси ортга қайтмас жараёнга айланиб улгурмасидан олдин, Брюссел ўзининг энг хавфли қарамликларини зудлик билан бартараф этиши зарур.

Акс ҳолда, икки «суперкуч» сиқувида омон қолиш учун Европа Хитойнинг усулларини ўзлаштиришга мажбур бўлади: экологик трансформация суръатларини кескин камайтириш, ижтимоий имтиёзларга кўз юмиш, иқтисодиётни давлат субсидиялари билан тўйинтириш ва ўз заводларини ташқи дунёдан қаттиқ ҳимоя қилишни бошлаш.