Eron bilan urush G‘arbga qanday zarar yetkazadi va Rossiyaga qanday yordam beradi?

Yetkazib berishdagi uzilishlar Yevropa, Amerika va shaxsan Donald Trampga muammolar tug‘dirishni va’da qilmoqda, biroq bu Rossiyaning foydasiga ishlaydi, chunki Kremlga neft sotuvini oshirish va Ukrainaga qarshi urush uchun milliardlab mablag‘ ishlab olish imkonini beradi, deb yozmoqda BBC.

Eron tor bo‘g‘ozning shimoliy sohilini nazorat qiladi. U AQSH va Isroil tomonidan bo‘ladigan tajovuzga javoban Ho‘rmuzni yopib qo‘yish bilan bir necha bor tahdid qilgan, ammo rahbariyat elitasining o‘ldirilishi va bir necha kunlik bombardimonlardan keyin ham bu ishni amalga oshirmadi. Shunga qaramay, kemalar qatnovi amalda to‘xtagan, chunki tashuvchilar tavakkal qilishni istamayapti, sug‘urta narxi esa keskin ko‘tarilib ketdi.

«Ho‘rmuz texnik jihatdan ochiq, ammo amalda kemalar qatnovi uchun yopiq. Endi gap xavf uchun mavhum geosiyosiy mukofot haqida emas. Gap jismoniy yetkazib berishdagi real uzilishlar haqida ketmoqda», — deb ta’kidlaydi tankerlar harakatini kuzatuvchi «Kpler» kompaniyasi ekspertlari.

Urush Kremlga qanday yordam beradi?

«Mojaro Rossiyaning jahon neft bozoridagi pozitsiyasini sezilarli darajada yaxshilaydi, — deb hisoblaydi «Kpler» ekspertlari. — Yaqin Sharq nefti yetkazishdagi uzilishlar Hindiston va Xitoyga Rossiya yetkazib berishiga bo‘lgan bog‘liqlikni kuchaytirish uchun asos bo‘ladi».

So‘nggi oylarda Rossiya neftining ushbu ikki asosiy xaridori G‘arb bosimi ostida importni qisqartirayotgan edi, bu esa Rossiyani narxlarni yanada pasaytirishga va eksportni kamaytirishga majbur qildi. Biroq, hatto ushbu choralar ham sanksiya ostidagi barcha neftni sotishga yordam bermadi va millionlab barrellar «xufiyona flot» tankerlarida xaridorlarni kutib dengizda qolmoqda.

Agar Ho‘rmuz yopib qo‘yilsa, dunyo nafaqat Saudiya Arabistoni, BAA, Kuvayt va Iroqdan keladigan qonuniy Yaqin Sharq neftidan, balki Eronning kontrabanda yo‘li bilan yetkaziladigan sanksiya ostidagi neftidan ham mahrum bo‘ladi. AQSH tomonidan Venesuelaning blokada qilinishini hisobga olsak, Rossiya amalda arzon «xufiyona» neftning yagona sotuvchisi bo‘lib qoladi. Jahon narxlarining muqarrar o‘sishi sharoitida unga dengizda qolib ketgan hajmlarni sotish osonroq bo‘ladi.

«Vladimir Putin neft narxining oshishi va Rossiyaning sanksiya ostidagi xom ashyosiga bo‘lgan talab tufayli urushdan yutadi, — deb ishonch bildiradi «Bloomberg» agentligining energetika bo‘yicha eksperti Xavier Blas. — Agar Oq uy bunga ko‘z yumsa, Hindiston xaridorga aylanishi mumkin».

Tramp Hindistondan Rossiya nefti importini to‘xtatishni talab qilgan edi. Biroq, noyabr oyida Kongressga bo‘ladigan saylovlar arafasida AQSHdagi benzinning arzon narxlari u uchun muhimroq bo‘lib chiqishi mumkin.

«Bu Putinning agressiv siyosatiga qarshi turishga urinayotganlar uchun ideal variant emasdir, ammo u Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi muammolar tufayli yuzaga kelgan neft taqchilligini yumshatadi», — deb yozadi Blas.

Hattoki Tramp g‘azablanishda davom etsa ham, Hindiston katta ehtimol bilan Rossiya nefti xaridiga qaytadi, deb hisoblaydi tahlilchilar. «S&P Global» ta’kidlashicha, Hindistonning strategik neft zaxiralari hozirda Xalqaro energetika agentligi (IEA) tomonidan belgilangan darajadan pastroq.

Xitoy esa, aksincha, so‘nggi paytlarda zaxiralarini faol ravishda oshirib bormoqda, biroq u ham Ho‘rmuz yopib qo‘yilgan taqdirda Rossiyadan dengiz orqali importni ko‘paytirishga tayyor bo‘ladi, deb ishonch bildirmoqda «Kpler» ekspertlari.

«Yetkazib berishdagi uzilishlar qisqa muddatli istiqbolda boshqalarga qaraganda ko‘proq Hindistonga tahdid soladi va u, mavjudlik hamda yo‘lga qo‘yilgan logistikani hisobga olgan holda, katta ehtimol bilan darhol Rossiya neftiga o‘tadi, — deb yozadi ular. — So‘nggi vaqtlarda Rossiya nefti importini qisqartirayotgan Xitoy esa, agar mojaro haftalab davom etsa, ehtiyotkorlikni chetga surib qo‘yishi mumkin».

Rossiya uchun foydalar bu bilan tugamaydi.

Dengiz orqali yetkazib berishdagi uzilishlar Kremlga Yevropaga quvurlar orqali yetkazib berishni saqlab qolish umidini beradi. Bu yerda ikkita muammo bor.

Birinchidan, Yevropa Ittifoqi Rossiyaga qarshi to‘liq neft embargosini tayyorlamoqda va aprel oyining o‘rtalarida tafsilotlarni e’lon qilishni rejalashtirgan edi. Neft inqirozi bunday e’lonlar uchun eng yaxshi vaqt emas.

Ikkinchidan, Rossiya neftining asosiy yevropalik xaridorlari va Kreml ittifoqchilari bo‘lgan Vengriya va Slovakiya bir oydan ortiq vaqtdan beri Rossiya bombardimonlaridan zarar ko‘rgan Ukraina orqali o‘tuvchi «Drujba» neft quvuridan xom ashyo olmayapti. Shu sababli ular Kremlga qarshi yangi sanksiyalarni va Ukrainaga Yevropa krediti ajratilishini bloklab kelmoqda.

Yevropa Ittifoqi ularga Rossiya neftidan Xorvatiyadagi dengiz terminalidan keluvchi quvur orqali yetkazib beriladigan neftga o‘tishni taklif qilmoqda. Biroq, agar Ho‘rmuz muammolari tufayli dengizda neft kamaysa, bu dalil o‘z kuchini yo‘qotadi va Yevropa Ittifoqi Ukrainaga quvurni tezroq ta’mirlashi uchun bosimni kuchaytirishiga to‘g‘ri keladi.

G‘arb qanday zarar ko‘radi?

Tramp amerikaliklarga past narxlar va arzon benzin va’da qilgan edi. Jahon neft inqirozi uning rejalariga kirmaydi.

AQSH — dunyodagi eng yirik neft va gaz ishlab chiqaruvchisi bo‘lib, Amerikaga yetkazib berishda jismoniy taqchillik xavf solmaydi. Bundan tashqari, u narxlarning keskin ko‘tarilishi oldini olish uchun sotilishi mumkin bo‘lgan strategik neft zaxirasiga ega.

Yevropaning ahvoli esa boshqacha. Uzoq muddatli shartnomalar asosida quvur orqali gaz yetkazib bergan Rossiya bilan «energetik ajrashish»dan so‘ng, Yevropa Ittifoqi neft va gazni ochiq bozordan sotib olmoqda va bozor narxlariga bog‘liq bo‘lib qolgan. Amerikanikidan farqli o‘laroq, Yevropa iqtisodiyoti zo‘rg‘a o‘smoqda va har qanday yangi energetik inqiroz iqtisodiy va siyosiy silkinishlarga olib kelishi mumkin.

Urush shanba kuni boshlandi va dushanba kuni Yevropa bozorlari ochilganda, gaz narxi juma kundagiga nisbatan 20 foizga ko‘tarilib ketdi.

«Sakrash katta, ammo bundan ham yomonroqlari bo‘lgan», — deydi «Wood Mackenzie» kompaniyasining Yevropa gaz bozori bo‘yicha bosh tahlilchisi Tom Marzek-Manser xotirjamlik bilan. U 2025 yil iyun oyidagi Eron bilan bo‘lgan avvalgi urushda narxlar yanada yuqori ko‘tarilganini eslaydi va ogohlantiradi:

«Bu holat qancha uzoq davom etsa, narxlar shunchalik yuqori ko‘tariladi».

Qanchalik yuqori? Amerikaning «Goldman Sachs» banki tahlilchilari 130 foizlik o‘sishni prognoz qilmoqdalar. Agar Ho‘rmuz blokadasi ikki oydan ko‘proq davom etsa, Yevropada gaz narxi uch barobarga oshishi mumkin, deyiladi bankning «Bloomberg» iqtibos keltirgan tahliliy ma’lumotnomasida.

Qatarning suyultirilgan gazini tezkorlik bilan almashtirishning iloji yo‘q. Eng yirik ishlab chiqaruvchi bo‘lgan Amerika eksportni ko‘paytira olmaydi, chunki terminallar shundoq ham imkoniyat darajasining chegarasida ishlamoqda. Rossiyaning suyultirilgan gazi esa — sanksiyalar ostida.

Agar blokada sodir bo‘lsa, Amerika uni yorib o‘tishga ham qodir bo‘lmaydi. Tramp ancha oldin ancha kichikroq muammoni — husiychilar tomonidan Qizil dengizning blokada qilinishini hal etishga va’da bergan edi, biroq Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi asosiy dengiz yo‘li hamon yopiqligicha qolmoqda.