«Икки ўт орасида»: Лукашенко Путиннинг урушига қўшилишдан қочмоқда

31 май куни Беларус президенти Александр Лукашенко Остонада бўлиб ўтган Евроосиё иқтисодий иттифоқи саммитида сўзга чиқиб, шов-шувли баёнот берди. Беларус етакчисининг маълум қилишича, Минск Украина ҳудудида «аниқ координаталарга эга жуда жиддий нишон»ни белгилаб олган ва зарба беришга тайёр.

Бундан аввалроқ, 13 март куни ҳам Лукашенко Киевга «ортиқча гапирмаслик ва тилини тийиб юришни» маслаҳат бериб, «Орешник» ракеталари «гумбурламаслиги» учун Украина ва НАТОнинг Беларусга «суқулмагани» маъқул эканини айтганди.

Аммо июн ойи охирига келиб, бу каби тажовузкор риторикадан асар ҳам қолмади. 24 июн куни Минск ретрансляторларни ўчиришга мажбур бўлди. Киевнинг таъкидлашича, ушбу қурилмалар рус камикадзе дронларини Украина шаҳарларига йўналтириб, уларнинг ҳаракатини мувофиқлаштириб келган. Украина президенти Володимир Зеленский 19 июн куни уларни ўчиришни талаб қилиб, акс ҳолда, қонуний ҳарбий нишон сифатида йўқ қилишидан огоҳлантирди. Бу уруш бошланганидан буён Украинанинг Беларус ҳудудига уюштирган биринчи мақсадли ҳужуми бўлиши мумкин эди.

Лукашенко Москва ёки Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилотидаги бошқа иттифоқчиларидан ёрдам сўраб ўтирмади, аксинча, Зеленскийнинг ултиматумини индамай бажарди. Ҳар ҳолда, Украина раҳбарияти шундай даъво қилмоқда. Расмий Минск эса бу маълумотни ҳали тасдиқлагани йўқ. Украина шимолига, хусусан, Чернигов вилоятига уюштирилаётган рус дронлари ҳужумларининг кескин камайгани ҳам буни билвосита тасдиқлайди.

Мана шу икки ҳолат – аввалги кўз-кўз қилинган жангарилик ва кейинги ултиматум олдида жимгина таслим бўлиш Минскнинг асосий дилеммасини очиб беради. Президент Лукашенко янада чуқурроқ ҳарбий интеграцияни талаб қилаётган Москванинг тобора кучайиб бораётган босими ҳамда Украина билан реал можарога киришишдан юзага келган экзистенциал қўрқув ўртасида иккиланиб қолган.

Хўш, Россия Беларусни Киевга қарши урушга киришга мажбур қила оладими? Агар шундай бўлса, бу уруш натижасига қандай таъсир кўрсатади?

Беларусни урушга нега тортишмоқчи?

«The Wall Street Journal» (WSJ) газетаси 23 июн куни ўз манбаларига таяниб хабар беришича, Москва йил бошидан буён Минскка нисбатан «босим кампанияси»ни олиб бормоқда. Нашр суҳбатдошларининг таъкидлашича, Россия Украинанинг шимолига бериладиган зарбалар кўламини кенгайтириш мақсадида Беларус ҳудудидан плацдарм сифатида фойдаланмоқчи.

Газетанинг ёзишича, Москва фронт чизиғини ғарб томон кенгайтиришни мақсад қилган. Бундан кўзланган мақсад эса Киевни Москва учун устувор ҳисобланган Донецк йўналишидан қўшинларини олиб чиқишга мажбур қилишдир. Бундан ташқари, Россиянинг Беларусдан қўшни НАТО давлатлари – Литва, Латвия ва Полшага қарши гибрид операциялар учун фойдаланиш сценарийси ҳам инкор этилмаяпти.

Газета манбаларига кўра, агар Беларус бўйсунмаса, Москва Минскка иқтисодий босим ўтказиш билан таҳдид қилмоқда. Республика Россия бозори ва газ субсидияларига ўта қарам ҳисобланади. 2025 йилда Беларус ва Россия ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 51,9 миллиард долларга етган бўлиб, қўшни мамлакат ташқи савдосидаги Россиянинг улуши 60 фоиздан ошади.

Шу билан бирга, WSJ ҳозирча Россия Беларус раҳбариятини Украинага қарши урушга қўшилишга кўндира олганини тасдиқловчи ҳеч қандай белги йўқ, деган хулосага келган. Эҳтимолий сценарийлардан бири чегарадаги фитналар ва намойишкорона ҳарбий маневрлар орқали Минскни можарога билвосита жалб қилишни назарда тутади. Кремл эса газетанинг ушбу хабарларини «ҳақиқатга мутлақо тўғри келмайди» дея баҳолади.

Бироқ 3 июл куни Россия ташқи ишлар вазири ўринбосари Михаил Галузин айнан Киевнинг ўзи Беларусни можарога тортишга интилаётганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, Беларус–Украина чегарасида кескинликнинг кучайишини Киевнинг можаро ҳудудини кенгайтириш ва унга Минскни жалб қилишга уриниши сифатида баҳолаш мумкин. Галузиннинг фикрича, бу Украинанинг Ғарбдаги иттифоқчиларига босим ўтказиш режаси билан боғлиқ – гўёки Киев шу тариқа кўпроқ ҳарбий ёрдам олмоқчи.

Шунингдек, Россия ташқи ишлар вазири ўринбосари агар Киев «вазиятни кескинлаштиришда давом этса», Россия ва Беларус «хавфсизлик кафолатлари тўғрисидаги икки томонлама шартноманинг бутун салоҳиятини ишга солишга тайёр» эканини билдирди. Бироқ дипломат «бутун салоҳиятни ишга солиш» айнан нимани англатишига аниқлик киритмади.

Галузиннинг бу баёноти Брянск вилоятида Беларус автобусига зарба берилгани ҳақидаги хабарлар тарқалган бир пайтда янгради. Брянск вилояти губернатори вазифасини бажарувчи Егор Ковалчук 2 июл куни Минскдан Анапага йўл олган йўловчи автобусига украин дрони зарба берганини маълум қилган эди. Ҳодиса оқибатида икки киши жабрланган.

Украина томони эса бу айбловларни рад этди. Украина Қуролли кучлари Бош штаби вакили Андрей Ковалев 2 июл куни украин ҳарбийлари мазкур йўловчи транспортига зарба бермаганини айтиб, ҳужум ҳақидаги хабарларни Киевга йўлланаётган рус зарбаларидан эътиборни чалғитишга қаратилган ахборот кампаниясининг бир қисми деб атади.

Эътиборлиси шундаки, Беларус расмийлари Россиянинг бу даъвосини қўллаб-қувватламади. Беларус Хавфсизлик кенгаши котиби Александр Волфович 2 июл куни зарба берилганини тасдиқлади, бироқ бу ҳужумда Украинани айблашдан ўзини тийди. Шу билан бирга, мулозим Беларус фуқароларини Россияга сафар қилишдан вақтинча воз кечишга чақирди.

Яна бир алоҳида воқеа – 17 июн куни беларуслик болалар кетаётган автобусга берилган зарбадир. Ҳужум оқибатида ҳомиладор аёл ҳалок бўлди, беш нафар бола жароҳат олди. Беларус ва Россия ушбу ҳужумда Украинани айблаб, БМТ Хавфсизлик Кенгашининг шошилинч йиғилишини чақирди. Киев эса айбловларни қатъиян рад этди: Украинанинг БМТдаги вакили Кристина Гайовишин украин томони бу ҳудудда учувчисиз қурилмалардан фойдаланмаганини билдириб, юз берган ҳодисани Минск ва Киевни тўқнаштиришга қаратилган фитна деб атади.

Лукашенконинг ўзи эса кутиш позициясини танлади: у тергов якунланмагунига қадар айбдорларнинг номини очиқлашдан бош тортди. Шунингдек, у бу ҳодисани Беларусни урушга тортишга уриниш деб атади ва Минск бундай иғволарга берилмаслигини таъкидлади.

Нега Лукашенко урушга қўшилмаяпти?

25 июн куни Александр Лукашенко Минскда Украина президенти вакилларини қабул қилди. Беларус раҳбарининг таъкидлашича, у Зеленскийнинг вакилларидан қуйидаги сўзларни етказишни сўраган: «Агар у биз билан шундай оҳангда гаплашиш ва яна бизни урушга тортиш мумкин деб ўйлаётган бўлса, урушнинг хусусияти тезда ўзгариб кетишини тушуниши керак. Бу бутунлай бошқача уруш бўлади».

Беларус президентининг сўзларига кўра, бунга жавобан Украина вакиллари «президент [Зеленский] ва бошқалар буни тушунади. Шунинг учун, йигитлар, келинглар, ўзаро келишиб олайлик», дея жавоб қайтарган.

«Биз Россия президенти билан бу мавзуни минг марта муҳокама қилганмиз. Агар у тарафда асосан ҳудудий мудофаа кучлари турган бўлса, бу ерда украиналикларга қарши қандай қилиб жанг қиламиз? Беларуслар билан урушишни истамайдиган ўша механизаторларни, соғувчиларни, ишчи йигитларни отиб ташлаймизми? Биз ҳам украиналиклар билан урушишни истамаймиз», – дея таъкидлади Лукашенко.

Ташқи сиёсий курсни шарҳлар экан, президент Беларус зиддият хоҳламаслигини ва тинчлик тарафдори эканини таъкидлади. Бироқ у воқеалар қандай тус олмасин, Минск Москванинг иттифоқчиси бўлиб қолаверишини билдирди.

6 июл куни «БелТА» нашрининг хабар беришича, Беларус президенти Александр Лукашенко мамлакат армиясини Украинага жанг қилиш учун юбормаслигига ишонтирган.

«Яна бир бор таъкидлайман, ҳурматли ўртоқлар, сизларни ҳеч ким бу қирғинга юбормайди. Бизга уруш керак эмас. Украинада уруш бўлаётгани ёмон. Биз масаланинг тинч йўл билан ҳал этилиши тарафдоримиз», — деган Беларус президенти.

Унинг сўзларига кўра, Беларус халқи тинчликсевар ва урушни истамайди, «бироқ душман олдида бош эгиш ниятида эмас».

Лукашенконинг урушга тўғридан-тўғри қўшилишдан ўзини тийишига иқтисодий активларидан айрилиш қўрқуви ҳам сабаб бўлаётган бўлиши мумкин. 19 июн куни президент Зеленский Украина Беларуснинг нефтни қайта ишлаш заводларига (НҚИЗ) зарба бериши мумкинлигига шаъма қилди. Катта эҳтимол билан, гап Мозир ва Новополоцкдаги иккита объект ҳақида кетмоқда. Бу заводлар республика учун асосий ёқилғи манбаи бўлибгина қолмай, ҳозирги кунда Россиянинг қўшни ҳудудларини ҳам амалда ёқилғи билан таъминламоқда.

2026 йилнинг май ойида ушбу иккита НҚИЗдан Россияга бензин экспорти ўтган йилга нисбатан 13 баробарга ошди. Бу ҳолат Россиянинг баъзи субъектларида ёқилғи тақчиллиги кузатилаётган бир пайтда юз бермоқда. «The Bell» ҳисоб-китобларига кўра, Татаристон ёки Ханти-Мансийск мухтор округи каби нефт қазиб олувчи бой ҳудудларни қўшиб ҳисоблаганда ҳам, ёқилғи тақчиллигидан азият чекаётган субъектлар сони аллақачон 50 дан ошган.

Россия Бош вазирининг ўринбосари Александр Новак бу тақчилликни кучли талаб билан изоҳлаб, таъминотдаги узилишлар «бартараф этилаётганини» таъкидлади. Бироқ Ғарб оммавий ахборот воситалари, хусусан, «Reuters» агентлиги бензин етишмовчилигини Украинанинг Россия нефтни қайта ишлаш заводларига берган зарбалари билан боғламоқда.

Ёқилғи захиралари ҳамда шикастланган заводларни тез фурсатда тиклаш имкониятига эга бўлган Россиядан фарқли ўлароқ, Беларусда бундай иқтисодий ресурслар мавжуд эмас. Шу боис, Украинанинг Беларусдаги иккита асосий нефтни қайта ишлаш заводидан бирига уюштирадиган ҳар қандай ҳужуми мамлакат иқтисодиётини инқироз ёқасига келтириб, давлатни Россия импортига янада қарам қилиб қўйиши мумкин.

Александр Лукашенконинг баёнотларига кўра, Беларуснинг фаол ҳарбий салоҳияти қарийб 70 минг кишини ташкил этади. Шу билан бирга, у «уруш бўлган тақдирда қўшимча сафарбарлик ҳисобига» мамлакат армияси 500 минг кишигача етишини айтган.

Аммо Украинанинг шимолий чегарасидаги ботқоқликлар, миналаштирилган майдонлар ва мустаҳкамланган позициялар Беларуснинг ҳужум салоҳиятига путур етказади. Бундан ташқари, ички сиёсий хавф-хатарлар Лукашенко учун ҳалокатли бўлиши мумкин: беларусларнинг аксарияти урушга қатъиян қарши.

Минскнинг бугунги хатти-ҳаракатларини мафкура ёки Кремлга бўлган садоқат эмас, балки хавф-хатарларнинг шундай совуққонлик билан ҳисоб-китоб қилиниши белгилаб бермоқда. Александр Лукашенко камералар қаршисида кучли ва жангари риторикани намойиш этади, бироқ вазиятни тўғридан-тўғри можаро даражасига етказмаслик учун ён беришни ҳам яхши билади. Қолаверса, у кескин сўзлари учун узр сўрашни ҳам эплайди: июн ойининг ўрталарида Беларус раҳбари украиналик ҳамкасбидан унга нисбатан ишлатган қўпол иборалари учун кечирим сўраган.

Минск амалдаги иқтисодий моделни ва Лукашенконинг ҳокимият тизимини сақлаб қолиш мақсадида бундан кейин ҳам урушга тўғридан-тўғри аралашмасликка ҳаракат қилиши эҳтимоли жуда юқори.