«Улар бир-бирини хушламайди»: Россия ва Эрон иттифоқи парчаланяптими?

Чор Россиясининг Форсдаги элчиси, бугунги кунга қадар рус дипломатлари учун ҳақиқий намуна ҳисобланиб келадиган Александр Грибоедов бундан 197 йил муқаддам Теҳронда ўлдирилган, унинг жасади нимталаниб, ахлатхонага ташлаб юборилган эди.

Доим кўзойнак тақиб юрувчи 34 ёшли бу элчи рус аристократияси орасида том маънода кўп қиррали истеъдод эгаси (Уйғониш даври намояндаси) сифатида танилган эди. У ҳанузгача машҳур бўлган вальс ва шеърлар, шунингдек, бугунги кунда ҳам Россия мактаб дастуридан ўрин олган «Горе от ума» номли машҳур пьесанинг муаллифи ҳисобланади.

Бир нечта тилларни мукаммал билган полиглот, қўрқмас аскар ва зукко дипломат бўлган Грибоедов Эрон шоҳи Фатҳ Алининг қатъий талабини рад этишга журъат топа олади. Ўшанда шоҳ Россия элчихонасидан бошпана топган қочоқ арманларни — сарой хазиначиси бўлган мулозим ва ҳарамдаги икки аёлни қайтариб беришни талаб қилган эди.

Бу қочоқлар бугунги Арманистоннинг Россия томонидан эгалланган ҳудудларига кўчиб ўтмоқчи эди. Чунки янги имзоланган «Туркманчой» шартномасига кўра, Россия фуқаролари ва насроний озчилик вакилларига Россия назоратидаги ҳудудларга эркин ўтиш рухсати берилганди. Дипломатнинг қочоқларни ўз ҳимоясига олиши ўта нозик сиёсий ва диний масалаларга бевосита дахлдор эди.

Грибоедовнинг рад жавобидан дарғазаб бўлган ўн минглаб оломон 1829 йилнинг 11 февралида элчихонага бостириб кириб, элчини, ўнлаб дипломатларни ва казак отлиқ аскарларини ваҳшийларча ўлдиради.

Бироқ, Россияга қарши кўтарилган бу қонли ғалаённинг илдизлари анча чуқурроқ эди.

Қонли олмос

Эрон 1826–1828 йиллардаги Россия–Форс урушида мағлубиятга учрагач, 1829 йилнинг январида Грибоедовга Теҳрондан 20 миллион кумуш рубл (бугунги қиймати тахминан 20 миллиард доллардан ортиқ) миқдоридаги улкан товон пулини ундириш вазифаси юклатилган эди. Бу Россиянинг минтақада ўрнатган янги таъсир кучининг Эрон учун ўта қимматга тушган исботи эди.

Грибоедов бу улкан молиявий юкнинг Форс иқтисодиётига қанчалик оғир зарба бўлишини жуда яхши тушунарди.

Товон пули Форсни қанчалик қон-қақшатганини тасвирлар экан, у: «Буни таърифлашга сўз ожиз, аҳвол ўта оғир», — деган эди. Товон пулини тўлаш учун ҳатто шоҳ оиласи ҳам олтин қандилларни эритишга, кийимларидаги қимматбаҳо тошлардан ясалган тугмаларни юлиб олиб беришга мажбур бўлган.

Шунингдек, Чор Россияси бу уруш ортидан ҳозирги Озарбойжон, Арманистон, Грузиянинг катта қисмини, қолаверса, ҳанузгача Россиянинг энг кўп миллатли республикаси бўлиб қолаётган Доғистонни ҳам ўз таркибига қўшиб олган эди.

Элчихонадаги хунрезликлар ва Грибоедовнинг ўлимидан сўнг, Форс саройи Россиянинг қасос олишидан қаттиқ ваҳимага тушиб қолади. Шу боис, 1829 йилнинг августида Эрон шоҳининг невараси Россия империяси пойтахти Санкт-Петербургга — император Николай I га машҳур «Форс олмоси»ни совға қилиш учун юборилди.

Император бу тортиқни Қишки саройдаги қабул маросими пайтида қабул қилади. Бир вақтлар Ҳиндистоннинг Буюк Бобурийларига тегишли бўлган, оғирлиги қарийб 89 каратга тенг бу сарғиш, саккиз қиррали ноёб жавоҳир бугунги кунда ҳам Москвада сақланмоқда.

Бугунги кунда Москва марказида бронза ҳайкали ўрнатилган Грибоедов ҳанузгача рус дипломатлари томонидан юксак эъзозланади. Ташқи ишлар вазири Сергей Лавров 2020 йилдаги нутқида уни алоҳида тилга олиб, Грибоедов «Ватан учун ўз жонини фидо қилган буюк аждодлар» қаторида эканини таъкидлаган эди.

Киевдаги «Пента» сиёсий таҳлил маркази раҳбари Владимир Фесенко бу воқеани шундай баҳолайди: «Грибоедовнинг ўлими Россия ва Эрон ўртасидаги тарихий қарама-қаршиликнинг энг машҳур маданий эпизодидир».

Казак бригадаси

ХIХ асрнинг кейинги ўн йилликлари давомида Россия Форснинг Жанубий Кавказ ва Марказий Осиёдаги шимолий ҳамда шарқий вилоятларини бирин-кетин босиб олишда давом этди. Чор ҳукумати Форсга ўзидан қуйироқ турувчи «осиёлик» тобе давлат сифатида қарар, уни Британия империяси билан Марказий Осиё назорати учун олиб борилган машҳур «Катта ўйин»да шунчаки ожиз пиёдага айлантириб қўйган эди.

Бироқ Лондоннинг Форсдаги таъсири тобора ортиб бораётганига қарши туриш мақсадида, Александр II 1879 йилда Теҳронга Рус–Форс казак бригадасини шакллантиришга ёрдам берди.

Мазкур ҳарбий бўлинма Россиянинг империявий босқинчилик юришларига бошчилик қилган сара қўшинлар — казаклардан андоза олинган ҳолда тузилган эди. Келиб чиқиши ҳозирги марказий Украина ҳудудларига бориб тақалувчи казаклар кўчманчи отлиқ қўшин тактикаси ва ўқотар қуроллар кучини ўзида мужассам этган ўта хавфли ҳарбий кучга айланганди. Бундай қўшинга фақатгина Биринчи жаҳон уруши даврига келиб, пулемётлар ёрдамидагина қаршилик кўрсатиш мумкин бўлган.

Саноқли йиллар ичида мазкур бригада Форснинг энг қудратли ва даҳшатли ҳарбий қисмига айланди. У қандайдир маънода императорлар ва султонларни тахтдан ағдарган ёки тахтга ўтқазган Қадимги Римнинг преториан гвардияси ёхуд Усмонлиларнинг яничарларини эслатарди. Кейинчалик айнан шу бригада бўлажак шоҳ Ризо Паҳлавийнинг ҳокимият тепасига келишида ҳал қилувчи рол ўйнади.

1920 йилда эндигина таркиб топган Совет ҳукумати шимолий Форсни коммунистик республикага айлантиришга уриниб кўрди. Бироқ «Гилон Совет Республикаси» лойиҳаси 1921 йилнинг охирига келиб қулади. Бунга Ризо Хон қўшинларининг уни тор-мор қилгани ва Советларнинг маҳаллий коммунистларга кўрсатаётган ёрдами йўққа чиққани сабаб бўлди.

Иккинчи жаҳон урушидан сўнг Совет диктатори Иосиф Сталин Эрондан (1935 йилда Форс халқаро миқёсда ўз номини расман Эрон деб ўзгартирган эди) нефт қазиб олиш бўйича мутлақ концессияларни (имтиёзли ҳуқуқларни) талаб қилди ва бунга эришмаса, Эрон Курдистонини мустақил давлатга айлантириб юбориш билан таҳдид қилди.

Шунинг учун ҳам, шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавий мазкур нефт концессиясидан қутулиб, Курдистон устидан назоратни қайтариб олгач, Москвадан узоқлашишни ва Ғарб билан иттифоқ тузишни афзал кўргани ажабланарли эмасди.

Ҳатто 1979 йилда Паҳлавийлар сулоласини ағдариб ташлаган Ислом инқилобидан кейин ҳам, Эроннинг янги ҳукумати расман атеистик саналган Совет Иттифоқини тез-тез «кичик шайтон» деб атар эди (гарчи бу атама одатда Исроилга нисбатан ишлатилса-да).

Бироқ 1991 йилда Совет Иттифоқининг парчаланиши бу икки давлат ўртасидаги дипломатик алоқаларда кескин бурилиш ясаб, бутунлай янги саҳифа очди.

Стратегик иттифоқчилар

1990-йилларга келиб Эрон учун Россия босқинчилигидан хавфсирашга ҳожат қолмади. Ўз навбатида, Россия ҳам Яқин Шарқдаги таъсирини сақлаб қолишда Эронни ўта муҳим иттифоқчи сифатида кўра бошлади.

Шу боис, Москва БМТ Хавфсизлик Кенгашидаги вето ҳуқуқидан фойдаланган ҳолда, Эронга қарши халқаро санкцияларни кечиктириш ёки умуман блоклашга ўтди. Бунга жавобан Теҳрон Россия қурол-яроғлари — қирувчи самолётлар, вертолётлар, ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ва ўқотар қуролларни сотиб олишга миллиардлаб доллар сарфлади.

1997 йилда Москва ва Теҳрон Эрон билан чамбарчас маданий ришталарга эга бўлган собиқ совет республикаси — Тожикистондаги қонли фуқаролар урушини (1991–1994 йиллар) якунлашга қаратилган тинчлик музокараларида фаол воситачилик қилди.

Яқин ўтмишда Кремл назоратидаги «Росатом» ядровий монополияси Германия лойиҳаси асосидаги Бушеҳр атом электр станцияси қурилишини якунлади. 2025 йилда эса Эрон жанубида яна тўртта атом электр станциясини қуриш бўйича 25 миллиард долларлик йирик шартномага имзо чекди.

Бугунги кунда Россиянинг энергетика компаниялари Эронда ишлаб чиқариладиган нефт ва табиий газнинг қарийб 6 фоизини қазиб олмоқда. Бундан ташқари, Москва рус нефтини Ҳинд океанига олиб чиқиш мақсадида «Шимол–Жануб» транспорт йўлагини барпо этмоқда.

Шунингдек, 2022 йилда Москва Теҳронга Эроннинг асосий оптик кузатув сунъий йўлдоши — «Хайём»ни коинотга учириш учун ўзининг Бойқўнғир космодромидан фойдаланишга рухсат берди. Ушбу йўлдош линзаларининг пикселлар ўлчами бир метрни ташкил этади — бу эса Яқин Шарқ ва Ҳинд океанидаги ҳарбий кемалар ҳаракатини бемалол кузатиш имконини беради.

Аммо шунга қарамай, Россия ва Эрон алоқалари гўёки шунчаки «манфаатлар устига қурилган никоҳ»ни эслатади.

Россия–Эрон муносабатлари бўйича эксперт ва бестселлер китоблар муаллифи Никита Смагин «Ал-Жазира» билан суҳбатда бу ҳолатни шундай изоҳлайди: «Уларнинг яқинлашувига асосий сабаб — ҳар икки давлатнинг халқаро майдонда яккаланиб қолгани ва бундан келиб чиқадиган соф прагматизмдир».

«Аслида улар бир-бирини хушламайди», — дейди у.

«Тарихан олиб қараганда, эронликларнинг Россия билан боғлиқ фақат салбий хотиралари бор. Эронда ҳатто энг консерватив оммавий ахборот воситалари ҳам Россияга ишониб бўлмайди, деб ёзишади», — дея қўшимча қилади Смагин.

Аммо бу мамлакатларни ўзларининг собиқ таъсир доиралари бўлмиш Украина, Марказий Осиё, Афғонистон ва Ироқдаги АҚШ сиёсатига нисбатан ўнлаб йиллардан бери давом этиб келаётган ишончсизлик бирлаштириб туради.

Россия президенти Владимир Путин бу муносабатларни доимо стратегик устувор йўналиш сифатида қайд этиб келади. Жумладан, 2024 йилда Россия, Ҳиндистон, Хитой ва бошқа ривожланаётган иқтисодиётларни ўз ичига олган БРИКС саммитида Путин: «Бизнинг алоқаларимиз том маънода иттифоқчилик муносабатларидир», — дея баёнот берган эди.

Ғарб институтларининг гегемонлигига қарши курашиш мақсадида, Путин 2023 йилда Эроннинг ушбу ташкилотга аъзо бўлишини фаол қўллаб-қувватлади. Теҳрон 2024 йилнинг бошида гуруҳга расман қўшилди ва шундан буён блок «БРИКС+» номи билан аталмоқда.

Россия етакчиси Теҳронга Москванинг Туркия томонидан ортиб бораётган таъсирига қарши курашишда ёрдам бера оладиган асосий Яқин Шарқ иттифоқчиси сифатида қарайди. Қолаверса, Кремл ўзининг ички мусулмон аҳолиси билан боғлиқ мураккаб муносабатларига қарамай, Эрон орқали жаҳонга «мусулмонларга дўст» давлат имижини намойиш қилмоқчи.

Мазкур иттифоқ 2015 йилда ўзининг энг юқори чўққисига чиққандек кўринди — ўшанда Москва ва Теҳрон Сурия президенти Башар Асаднинг қулаётган режимини сақлаб қолиш учун бирлашиб ҳаракат қилди. Бу жараёнда россиялик ҳарбийлар Иккинчи жаҳон урушидан бери Эрон ҳудудида ҳаракатланган илк хорижий аскарларга айланди.

Сўнгги ўн йилликда эса Хитой ҳам ушбу тандемга қўшилиб, Америкага қарши ўзаро манфаатлар йўлида улар билан бирлашди.

Озарбойжон пойтахти Боку шаҳрида жойлашган «Minval Politika» журналининг бош муҳаррири Эмил Мустафаевнинг таъкидлашича: «Сўнгги йилларда Россия, Эрон ва Хитой ўртасида ўзаро манфаатларнинг барқарор конфигурацияси шаклланди».

«Бу классик маънодаги расмий иттифоқ эмас. Аксинча, Ғарб босимига нисбатан умумий муросасизлик ва мавжуд дунё тартибини қайта кўриб чиқиш истагига асосланган стратегик яқинлашувдир», — дея тушунтиради у.

Аммо, Смагиннинг қайд этишича, Хитой ушбу учбурчакнинг энг қудратли, лекин айни пайтда энг кам фаоллик кўрсатаётган томонидир.

«Мазкур учбурчакда Хитой энг кучли ва ҳозирча энг эҳтиёткор ўйинчи бўлиб қолмоқда. Хитой Эронни қутқаришга умуман шошилгани йўқ. Тўғри, Россия анча фаол, бироқ унда Хитой каби чексиз ресурслар ва имкониятлар мавжуд эмас», — дейди у.

Ўтган йилнинг бошида Москва ва Теҳрон «Кенг қамровли стратегик шериклик тўғрисида»ги шартномани имзолади, бироқ улар ўртасида ўзаро мудофаа борасида ҳанузгача аниқ келишув мавжуд эмас. Бунинг сабаби ҳам айнан Россиянинг минтақадаги бошқа нозик алоқаларига бориб тақалади.

Манфаатлар устига қурилган «никоҳ»

Москва араб дунёсида Эроннинг асосий рақиблари саналмиш Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари (БАА) билан алоқаларини ҳеч қачон узмаган.

«Россия, табиийки, минтақадаги таъсирини сақлаб қолишга ва барча томонлар билан илиқ муносабат ўрнатишга ҳаракат қилиб келган», — дейди 2022 йилда Россиянинг Украинага бостириб киришига норозилик билдириб, Ташқи ишлар вазирлигидаги лавозимидан истеъфога чиққан собиқ рус дипломати Борис Бондарев «Ал-Жазира» билан суҳбатда.

Шунингдек, Россия Исроил билан ҳам яхши муносабатларни сақлаб келмоқда. Бунинг муҳим сабабларидан бири шундаки, Исроил сиёсатчилари сайловларда собиқ Иттифоқ даврида туғилган кўп сонли русийзабон яҳудийлар жамоасининг қўллаб-қувватлашига доимий равишда эҳтиёж сезади.

2009 йилда Исроил президенти Шимон Перес Москвада унинг ташрифидан асосий мақсад — Кремлни Теҳронга замонавий С-300 ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини сотиш қарорини «қайта кўриб чиқишга» кўндириш эканини айтган эди.

Москва мазкур савдо битимини 2016 йилга қадар кечиктириб келди. Охир-оқибат Эронга етказиб берилган бу тизимлар АҚШда ишлаб чиқарилган Исроилнинг F-16 қирувчи самолётлари олдида ожиз бўлиб чиқди: 2024 йилда Исроил авиацияси С-300 радарларини ишдан чиқариб, уларнинг аксариятини йўқ қилишга муваффақ бўлди.

2012 йилда Исроил бош вазири Бинямин Нетаняху Путинни Қуддусда қабул қилди. Кейинроқ ҳар икки етакчи ҳам «Эрон қўлига ядро қуролининг тушиши биринчи навбатда Исроил учун, қолаверса, бутун минтақа ва дунё учун жиддий хавф туғдириши» борасида ҳамфикр эканликларини эълон қилди.

Ўшанда Путин Эрон ядро дастури бўйича музокаралар олиб бориш ягона тўғри ечим эканини таъкидлаб, Исроилдаги тинчлик ва барқарорлик Россиянинг «миллий манфаатларига» тўлиқ мос келишини қўшимча қилган эди.

Бундан ташқари, Москва ва Теҳрон Хитойга экспорт қилинадиган энг муҳим ва сердаромад маҳсулот — хом нефт борасида ҳам ўзаро рақобатчи бўлиб қолмоқда.

«Россия ва Эрон муносабатларини расмий иттифоқдан кўра, манфаатлар устига қурилган «никоҳ»га, мафкуравий коалициядан кўра, прагматик ҳамкорликка қиёслаш ўринлироқдир», — деб ёзган эди 2023 йилда Лондон университетининг Яқин Шарқ ва Эрон тадқиқотлари бўйича мутахассиси, доктор Саййид Али Алавий.

Бугунги кундаги асосий савол эса очиқ қолмоқда: мазкур прагматик ҳамкорлик АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши кучайиб бораётган зиддияти ҳамда Украинада давом этаётган қонли уруш фонида ўзининг энг мураккаб синовидан муваффақиятли ўта оладими?

Украина осмонидаги дронлар

2022 йилнинг февралида Россия Украинага кенг кўламли босқин бошлаганида, Эрон урушни қораловчи БМТ резолюцияларида бетараф қолиб ёки қарши овоз бериб, ўзининг «нейтраллик» позициясида эканини бот-бот такрорлади.

Аммо Эрон Олий раҳнамосининг баёнотлари бетарафликдан анча йироқ эди.

Оятуллоҳ Али Хоманаий Вашингтоннинг «мафия режими»га «бутун дунё бўйлаб инқироз ўчоқлари» кераклигини ва Украинани айнан АҚШ ўз «қурбонига» айлантирганини таъкидлади.

«Ғарб ҳукуматларининг ўзлари томонидан ўрнатилган маъмуриятлар ва сиёсатчиларни қўллаб-қувватлаши саробдир», — деган эди у 2022 йил 1 март кунги бир соатлик нутқида Украинанинг ғарбпараст ҳукуматига шама қилиб.

Орадан тўрт ой ўтиб, Путин Теҳронга ташриф буюрганда ҳам Хоманаийдан Ғарбга қарши худди шундай кескин фикрларни эшитди.

«Украина масаласида, агар сиз ташаббус кўрсатмаганингизда, бошқа томон уруш бошлаган бўларди», — деди Хоманаий Путинга, урушни «НАТО ва жамоавий Ғарб қўзғатгани» ҳақидаги Москванинг қарашларини такрорлаб.

«Агар НАТО Украинада тўхтатилмаганида, улар [Россияга қўшиб олинган] Қримни баҳона қилиб уруш бошлаган бўларди», — дея қўшимча қилди у.

Путин бу сўзлардан мамнун кўринди ва бунга жавобан «Ғарбнинг ўзини тутиши Россияга бошқа чора қолдирмаганини» қайд этди.

Бироқ Россия етакчисини Эроннинг шунчаки қуруқ гаплардан ва бетарафликдан воз кечиб, «Шаҳид» камикадзе дронларини етказиб бериш орқали Москвага тўғридан-тўғри ҳарбий ёрдам кўрсатишга ўтгани янада кўпроқ қувонтирди.

«Геран-2» номи остида танилган Россиянинг «Шаҳид»лари жиддий модернизация қилинган бўлиб, Украина ҳарбий разведкасининг маълумотларига кўра, уларнинг энг сўнгги моделлари реактив двигателларга ёки қирувчи самолётларга кичик ракеталар учириш қобилиятига эга. Бундан ташқари, Эрон Россияга ўқ-дорилар, каскалар ва ўқ ўтказмайдиган нимчалар ҳам етказиб берган.

Феврал ойида АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши ҳужумлари бошлангандан сўнг, Москва бу яхшиликка жавоб қайтарди. Россия радарларни чалғитиш хусусиятига эга бўлган «Комета-Б» сунъий йўлдош навигация модули ўрнатилган «Шаҳид»ларни Эронга жўнатди. Буюк Британиянинг «The Times» газетаси хабарига кўра, 1 март куни Эрон томонидан қўллаб-қувватланадиган Ҳизбуллоҳ Ливан жанубидан учирган шундай модернизация қилинган дронлардан бири Кипрдаги Британия авиабазасига келиб урилган.

Ҳарбий эксперт Павел Лузиннинг сўзларига кўра, Москва Теҳронга Россиянинг ягона тўлиқ ишлайдиган жосуслик сунъий йўлдошлари тизими бўлмиш «Лиана» орқали Яқин Шарқдаги АҚШ ҳарбий инфратузилмаларининг жойлашуви ҳақидаги махфий маълумотларни ҳам тақдим этиб келган.

Россия 28 феврал куни Хоманаийнинг ўлимига сабаб бўлган Исроил ва АҚШ ҳужумларини кескин қоралади. Бироқ Путин Эронга ёрдам бериш учун қўшин юборишни хаёлига ҳам келтирмади.

«Бу вазият Путиннинг имижига жиддий зарба бўлиб, унинг ўз шерикларига ва иттифоқчиларига ҳақиқатан ҳам ёрдам беришга қодир эмаслигини яна бир бор кўрсатмоқда», — деди АҚШ ва Британиянинг «Янги Евроосиё Стратегиялари Маркази» илмий ходими Руслан Сулейманов «Ал-Жазира» билан суҳбатда.

Айрим таҳлилчилар ҳатто Москва ва Теҳрон иттифоқи бу можародан омон чиқмаслигини, чунки Кремл Эрон билан алоқаларни Вашингтоннинг Украина бўйича ён беришларига алмаштиришга доим тайёр эканини таъкидлашган эди.

Собиқ рус дипломати Бондаревнинг фикрича, Москва Эронни Украинага алмаштиришни таклиф қилиши мумкин.

«Аммо улар [Эрон бўйича] таклиф қила оладиган нарса, Украинада эришмоқчи бўлган нарсаларидан кўра анча камроқ», — деди у Россиянинг тинчлик музокаралари учун дастлабки шарт сифатида Донбас минтақасининг қолган қисмини беришни талаб қилаётганига ишора қилиб.  

«Москва Украина бўйича жиддий ён босишлар эвазига Эрондан мамнуният билан воз кечган бўларди. Эронни Украинага алмаштириш шубҳасиз Кремлнинг манфаатларига тўлиқ мос келарди ва у буни иккиланмай қилган бўларди», — дейди Смагин.

Бироқ бу учун вақт ўтиб кетди, дея қўшимча қилади Смагин. Унинг сўзларига кўра, Европа Иттифоқининг Украина бўйича тинчлик музокараларида тутган роли сабабли, энди бундай «олди-берди» келишуви амалга ошиши даргумон. Россиянинг Украинадаги урушини Европа учун «экзистенциал хавф» сифатида кўрган Брюссел Вашингтоннинг «ҳар қандай нарх эвазига тинчлик» таклифларига ҳам, Москванинг Украина Қуролли Кучларини чеклаш ҳақидаги талабларига ҳам кескин қарши чиқмоқда.

Смагиннинг тахминига кўра, агар Вашингтон Украина армиясига сунъий йўлдош ва разведка маълумотларини беришни тўхтатса, бунга жавобан Россия ҳам Вашингтон ва Тел-Авивга Эронга шундай маълумотларни беришни тўхтатиш борасида ваъда бериши мумкин.

Аслида, Россия турли томонлардан хабарларни етказишда маълум даражада ёрдам берган бўлса-да, АҚШ–Исроил–Эрон музокараларида асосий воситачилик қилиш учун Покистон танланди. Бу танлов эса Москванинг ва унинг Эрон билан бўлган иттифоқининг глобал майдондаги аҳамиятсизлигини яққол таъкидлайди, дейди Мустафаев.

Москванинг воситачи сифатида танланмаганининг яна бир жиддий сабаби бор: Россиянинг ишончни суиистеъмол қилганини дунё ҳамжамияти унутгани йўқ.

1991 йилда Совет Иттифоқи парчаланганидан сўнг, Киев дунёдаги учинчи йирик ядровий қурол арсеналига эга бўлди. 1994 йилги Будапешт меморандумида эса Москва ва Вашингтон Украинанинг ядровий қуролдан ихтиёрий воз кечиши эвазига Киевнинг ҳудудий яхлитлиги ва хавфсизлигини кафолатлаган эди.

Орадан ўттиз йил ўтиб, Москва Қримни аннексия қилди ва Украина жануби-шарқидаги айирмачиларни очиқдан-очиқ қўллаб-қувватлади.

«Воситачилик барча иштирокчиларнинг ўзаро ишончини талаб қилади. Бу эса бугунги кундаги Россияда мутлақо мавжуд бўлмаган ресурсдир», — дея хулоса қилади Мустафаев.