«Россия ва Хитой Гренландияга таҳдид соляпти»: Бу чўпчакми ёки ҳақиқат?

Сўнгги кунларда Доналд Трамп Гренландияни АҚШга қўшиб олиш фикридан қайтгандек кўринса-да, унинг «Арктика юриши» ҳали якунига етгани йўқ. Америка президентининг охирги баёнотларига кўра, у Арктика оролида ҳарбийларни жойлаштириш ва унинг табиий бойликларидан «чекловсиз ҳамда муддатсиз» фойдаланиш учун тўлиқ ваколат олишни кўзламоқда.

Гренландияни АҚШга топшириш ва сотишни талаб қилар экан, Трамп оролга эгалик қилувчи Данияни ва НАТО бўйича бошқа иттифоқчиларни Россия ҳамда Хитой томонидан бўладиган таҳдидлар, хусусан, ҳарбий хатарлар билан қўрқитишга уринди.

«Хитой ва Россия Гренландияни қўлга киритмоқчи, Дания эса бунга қарши ҳеч нарса қила олмайди», — дея таъкидлади Оқ уй раҳбари бир неча кун аввал.

DW нашри суҳбатлашган экспертларнинг таъкидлашича, Хитой ҳақиқатан ҳам Арктикада Россия билан ҳамкорликни ривожлантирмоқда, бироқ бу жараён силлиқ кечмаяпти ва бунинг Гренландияга ҳеч қандай алоқаси йўқ.

Хитойнинг Арктикадаги манфаатлари нималардан иборат?

Хитой ўзининг Арктикадаги манфаатларини 2018 йилда қабул қилинган «Арктика сиёсати бўйича Оқ китоб» ҳужжатида аниқ ифодалаган. Унда Пекин минтақа ресурсларини бутун инсоният мероси деб аташ орқали уларни ўзлаштиришда иштирок этиш ҳуқуқини асослашга уринган, шунингдек, ўзини «Арктика атрофидаги давлат» деб эълон қилган.

Аслида Хитой қутб доирасидаги фаолиятини анча олдин бошлаган. У ҳам мустақил тарзда (асосан илмий лойиҳалар орқали), ҳам «Арктика бешлиги» — Дания, Канада, Норвегия, Россия ва АҚШ билан ҳамкорликни йўлга қўйиш орқали ҳаракат қилди. Шунга қарамай, бу уринишлар ҳозирча кутилгандек катта натижаларга олиб келмади.

«Мен мулоқот қилган хитойлик экспертлар кенг кўламли Арктика ҳамкорлигидан қатъий манфаатдор, бироқ Скандинавия мамлакатлари ва Канада хавфсизлик нуқтаи назаридан Хитойнинг инвестиция лойиҳаларини рад этмоқда», — дейди АҚШдаги Арктика институти (The Arctic Institute) таҳлилчиси Павел Девяткин.

Хитойнинг ҳозирча ягона йирик қўшма лойиҳаси Россия билан боғлиқ. Бу — хитойлик компаниялар улушга эга бўлган «Arctic LNG 2» лойиҳасидир. Халқаро санкцияларга қарамай, ушбу лойиҳа доирасида қазиб олинаётган газ Хитойга етказиб берилмоқда.

Бундан ташқари, Хитой Россия билан ҳарбий соҳада ҳам ҳамкорлик қилади. Сўнгги йилларда ушбу шерикликнинг фаоллашгани нафақат Доналд Трампни, балки НАТО бош котиби Марк Рюттени ҳам хавотирга солмоқда. Шундай бўлса-да, ҳозирча гап кенг кўламли амалиётлар эмас, балки Шимолий Муз океани сувларида қўшма патруллик қилиш каби унча катта бўлмаган машғулотлар ҳақида бормоқда.

Хитой Гренландияга қандай сармоя киритмоқчи бўлган ва нима учун бу уринишлар муваффақиятсизликка учради?

Доналд Трампнинг баёнотлари, агар у ўтган замон шаклини қўллаганида эди, маълум маънода асосли бўлиши мумкин эди. Хитой ҳақиқатан ҳам Гренландиядаги лойиҳаларга сармоя киритишга бир неча бор уринган, бироқ Америка президенти орол хавфсизлигидан хавотирга тушгунига қадар бу ҳаракатларнинг барчаси аллақачон тўхтатилган.

2009 йилда ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқини қўлга киритган Гренландия тоғ-кон саноатига (орол улкан фойдали қазилма захираларига эга) Хитой инвестицияларини жалб қилишга ҳаракат қилди. Аммо бирон бир лойиҳа амалда ишга тушмади.

Швеция миллий Хитой тадқиқотлари маркази таҳлилчиси Патрик Андерссоннинг таъкидлашича, ҳар бир ҳолатда сабаблар турлича бўлган. Цитронен Форд ҳудудида рух қазиб олиш лойиҳасидан техник ва логистик қийинчиликлар туфайли воз кечилган. «Исуа» темир рудаси лойиҳаси нарх сабабли тўхтаб қолган. Кванефелдаги нодир металлар ва уран қазиб олиш режалари эса маҳаллий аҳолининг кескин қаршилиги остида бекор қилинган.

Бундан ташқари, Хитой Гренландия инфратузилмасига сармоя киритишни режалаштирган эди, бироқ бу борада ҳам Дания ва АҚШнинг қаршилиги туфайли лойиҳалар амалга ошмай қолди. Дания лойиҳанинг катта қисмини молиялаштиришни ўз зиммасига олгач, Хитой давлат компанияси учиш-қўниш йўлакларини кенгайтириш бўйича тендердан амалда сиқиб чиқарилди. Гонконг компаниясининг Данияга тегишли собиқ ҳарбий-денгиз базасини сотиб олиш уриниши эса Вашингтон босими остида Дания ҳукуматининг бевосита аралашуви билан тўсиб қўйилди.

«Яқин келажакда Хитойнинг Гренландияга, айниқса инфратузилма ва стратегик аҳамиятга эга қазилма бойликларни қазиб олиш соҳасига сезиларли сармоя киритиши амримаҳол. Бу ҳам хитойлик компанияларни бошқа минтақалардан имконият излашга мажбур қилаётган юқори геосиёсий хатарлар, ҳам АҚШ ва Дания томонидан кўрсатилаётган қатъий қаршилик билан боғлиқ», — дея хулоса қилади DW суҳбатдоши.

Россия ва Хитойнинг Арктикадаги ҳамкорлиги қандай ривожланяпти?

Россия ва Хитой ўртасидаги ҳамкорликнинг фаоллашиши билан боғлиқ хавотирлар ҳам ҳозирча бироз бўрттирилгандек кўринади. Арктика институти таҳлилчиси Павел Девяткиннинг қайд этишича, «бу ҳамкорлик кенгаймоқда, бироқ у кўпчилик ўйлаганчалик шиддатли эмас». Мамлакатлар Шимолий денгиз йўли бўйича расмий келишувлар имзолаган, у орқали юк ташиш ҳажми ҳам ортган, аммо вазият сарлавҳаларда ёзилганидан кўра мураккаброқ: Россия Хитойга тўлиқ кириш имкониятини беришга унчалик ҳам шошилмаяпти.

Янада яқинроқ ҳамкорлик ўрнатишга, жумладан, ёндашувлардаги принципиал фарқлар тўсқинлик қилмоқда. Агар Хитой Арктикани бутун инсониятнинг умумий мероси деб билса, Россия ўзининг «2035 йилгача бўлган даврда Арктикадаги давлат сиёсати асослари» ҳужжатида асосий эъборни «суверенитет ва ҳудудий яхлитликни таъминлаш»га қаратган.

Минтақадаги ҳарбий кескинлашув ҳақиқатан ҳам мавжуд, деб тан олади Девяткин, бироқ у буни «ҳаракат ва акс таъсирнинг классик спирали» деб атайди. Унинг сўзларига кўра, «НАТО сезиларли даражада кенгайган, алянсга Финландия ва Швеция қўшилди, йирик машғулотлар ўтказилмоқда — Россия буни таҳдид деб қабул қилиб, бунга жавоб қайтармоқда».

Экспертнинг фикрича, агар АҚШ минтақадаги ҳарбий иштирокини кучайтирса, Россия ва Хитой томонидан ҳам бунга нисбатан тегишли қадамлар ташланади — «қўшма патруллик ва бомбардимончи самолётларнинг парвозлари кўпаяди, тўғридан-тўғри можарога бормасдан куч намойиши ҳолатлари ортади».