АҚШ қамали Эронни 6 миллиард долларлик нефт даромадидан маҳрум қилди

Икки давлат ўртасидаги мўрт сулҳ фонида АҚШнинг денгиз қамали Теҳронни энг муҳим даромад манбаидан тўсиб қўйди. Натижада, май ойида Эроннинг хом нефт экспорти сўнгги олти йил ичидаги энг паст кўрсаткичга тушиб кетди.

Вашингтоннинг 13 апрелда Эрон портларини қамал қилишни бошлаши — президент Доналд Трампнинг Теҳронни тинчлик битими шартларига кўндиришга қаратилган режасининг бир қисмидир. Эрон эса бу ҳаракатни ноқонуний деб қоралаб, портлар атрофида АҚШ томонидан кемаларнинг ушлаб қолинишини «қароқчилик» деб атади.

АҚШнинг бу қадами 28 февралда бошланган АҚШ ва Исроил ҳужумларига жавобан Эроннинг Ҳўрмуз бўғозини аксарият кемалар учун ёпиб қўйиши ортидан юз берди. Форс кўрфазини очиқ океан билан боғловчи бу тор сув йўли орқали одатда дунё нефт ва газ таъминотининг қарийб 20 фоизи ташилади. Қатновнинг тўхтаб қолиши жаҳон бозорида энергия нархларининг кескин кўтарилишига сабаб бўлди ва Форс кўрфазидаги асосий ишлаб чиқарувчилар – Саудия Арабистони, Қувайт, Ироқ ҳамда БААнинг экспортини сезиларли даражада чеклаб қўйди.

Бироқ ўшанда Эрон ўз нефтини катта ҳажмда экспорт қилишда давом эта олди. Бўғоз орқали юк таший оладиган рақобатчиларнинг камайиб кетиши ҳисобига, март ва апрел ойларининг маълум бир қисмида Эрон экспорти барқарор сақланиб қолди. Нефт нархининг ошиши эса унинг даромадларини янада кўпайтирди.

Аммо янги маълумотларга кўра, АҚШ Эрон портларини қамал қилишга киришгач, вазият бутунлай ўзгарган.

Ҳўрмуз бўғози орқали қилинадиган нефт экспорти Эрон умумий экспортининг қарийб 80 фоизини ташкил этади. Сўнгги маълумотлар шуни кўрсатмоқдаки, қамал Эроннинг хорижга, хусусан, ўзининг энг йирик харидори бўлган Хитойга сотаётган хом нефт ҳажмини кескин камайтириб юборган.

Таҳлилчиларнинг таъкидлашича, бу қамал Эрон иқтисодиётига жуда катта молиявий зарар етказа бошлаган. Бу ҳолат эса ўртага жиддий бир саволни ташламоқда: Эрон урушни яна қанча вақт давом эттира олади?

АҚШ қамали Эрон нефт экспортига қандай таъсир кўрсатди?

«Kpler» таҳлил компаниясининг маълумотларига кўра, май ойида Эроннинг хом нефт ва газ конденсати экспорти кунига қарийб 2 миллион баррелдан 300 минг баррелгача тушиб кетган. Таққослаш учун, «Kpler» қамал бошланишидан олдинги 40 кунлик давр кўрсаткичларини асос қилиб олган.

Гарчи Эрон дастлаб Ҳўрмуз бўғозидаги узилишлардан ўзига хос фойда кўрган бўлса-да, охир-оқибат шундай кескин пасайиш юз берган. Уруш бошлангач, Теҳрон ушбу стратегик сув йўлини ёпиб қўйди ва натижада жаҳон бозорида нефт ва газ нархлари кескин кўтарилиб кетди. Шундай шароитда ҳам Эрон бўғоз орқали ўз нефтини экспорт қилишда давом этди. Форс кўрфазидаги бошқа давлатларнинг экспортига ўрнатилган чекловлар эса нархларнинг янада ошишига хизмат қилди.

Қамалдан олдин, яъни март ойида ва апрелнинг аксарият қисмида Эроннинг нефт экспорти нисбатан барқарор эди. Ҳўрмуз бўғозининг бошқа давлатлар кемалари учун ёпиб қўйилиши ортидан кўтарилган нархлар Теҳронга жуда қўл келди. Умуман олганда, Эрон нефт маркаларининг бир баррели 90 доллардан юқори баҳоланди, айрим ҳолларда эса бу кўрсаткич 100 доллардан ҳам ошиб кетди.

Нархни энг паст кўрсаткич — 90 доллар деб ҳисоблаганда ҳам, кунлик 300 минг баррел экспорт Эронга кунига тахминан 27 миллион доллар ёки май ойининг ўзида қарийб 837 миллион доллар даромад келтирган.

Бироқ бу йил бошидаги ҳолатга нисбатан жуда кескин пасайиш ҳисобланади. Масалан, март ойида экспорт кунига ўртача 1,84 миллион баррелни ташкил этган ва Эрон бу орқали кунлик 165,6 миллион доллар (ойига 5,13 миллиард доллар) ишлаб топган эди. Апрел ойида эса бу кўрсаткич кунига ўртача 1,34 миллион баррелни ташкил этиб, кунлик даромад қарийб 120,6 миллион доллар (ойига 3,62 миллиард доллар) га етган.

«Lloyd’s List» нашрининг қайд этишича, бу рақамлар Эроннинг май ойидаги нефт даромади мартдагига нисбатан қарийб 84 фоизга камайганини кўрсатмоқда. Бу эса АҚШ қамалининг иқтисодий зарбаси нақадар кучли эканидан далолат беради. Агар Эрон даромадлари март ойидаги каби сақланиб қолишини режалаштирган бўлса, демак, мамлакат фақатгина апрел ва май ойларининг ўзидаёқ 5,8 миллиард доллар йўқотган.

«Kpler» компаниясига таяниб, «Al Jazeera» нашрининг маълум қилишича, статистика қамал туфайли Эрондан чиқиб кетаётган янги нефт ҳажми кескин камайганини кўрсатса-да, бу рақамлар харидорларга етиб бораётган реал кўрсаткичларни тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин. Сабаби, айрим юклар Эрон сувларини тарк этганидан сўнг, Малайзия қирғоқлари яқинида бир кемадан бошқасига яширинча қайта юкланмоқда.

Эрон ҳамон нефт ишлаб чиқармоқда

Ҳозирча ҳа. Аммо Теҳрон сота олмаётган хом нефтини тобора кўпроқ омборларда сақлашга мажбур бўлмоқда.

Энергетика сиёсати бўйича тадқиқотчи ва маслаҳатчи Марк Аюбнинг айтишича: «Эрон ўзида қолган сақлаш имкониятларидан стратегик тарзда фойдаланмоқда. Маълумотлар қамал иш бераётганини кўрсатмоқда, бироқ ҳақиқий босим ўша омборлар тўлиб, бошқа жой қолмаганидан кейингина бошланади».

Ушбу захираларнинг катта қисми сузувчи омборларга айланган денгиздаги танкерларда сақланмоқда. «Kpler» маълумотларига кўра, ҳозирда Эроннинг тахминан 147 миллион баррел хом нефти ва газ конденсати айнан шундай танкерларда турибди. Бу умумий ҳажмнинг қарийб 67 миллион баррели АҚШ қамал чизиғидан ўта олмай, Форс ва Ўмон кўрфазлари ичида қолиб кетган.

Эрон нефт танкерларидан тобора кўпроқ вақтинчалик омбор сифатида фойдаланмоқда. Хом нефт ортилган кемалар харидорларга етиб бориш йўллари топилгунига қадар, қирғоқ яқинида лангар ташлаб туришга мажбур.

Эрон қамални айланиб ўтишнинг баъзи йўлларини топди

Май ойида кунига тахминан 300 минг баррел нефт АҚШ қамалини айланиб ўтишга муваффақ бўлди.

«Қамал бошланганидан бери айрим кемалар ҳамон денгиз чегараларидан ўтиб кетмоқда. Эрон чекловларни айланиб ўтишнинг баъзи йўлларини топди, шу сабабли экспорт ҳажми анча тушиб кетган бўлса-да, давом этмоқда», — дейди Аюб.

Аюбнинг фикрича, қамалнинг дастлабки таъсири ишлаб чиқаришни тўхтатишда эмас, балки нефт савдосидан, хусусан, Эроннинг энг йирик харидори бўлмиш Хитойдан келадиган пул оқимини узиб қўйишда яққол сезилди.

«Бу узоқ муддатли истиқболда оғриқли, аммо у зудлик билан кучли иқтисодий зарба келтириб чиқармаслиги мумкин», — дея қўшимча қилди у.

Эрон ва Хитой Ҳўрмуз ва Малакка каби денгиз бўғозларига қарамликни камайтириш мақсадида бир неча йиллардан бери қуруқликдаги савдо йўлларини ривожлантириш устида ишламоқда.

Бироқ таҳлилчиларнинг таъкидлашича, темир йўл транспорти Эрон нефт экспорти учун сезиларли муқобил йўл бўла олиши даргумон. Чунки Хитой ва Эрон ўртасида қатнаётган аксарият юк поездлари хом нефть эмас, балки тайёр саноат ва истеъмол товарларини ташийди.

Бундан ташқари, жиддий логистик муаммолар ҳам йўқ эмас. Масалан, Эроннинг асосий нефт конлари мамлакат жанубида жойлашган бўлса, уни қайта ишловчи Хитой заводларининг катта қисми мамлакатнинг шарқий қирғоқларида жамланган. Бу эса ушбу заводлар Марказий Осиё орқали ўтадиган темир йўл тармоқларидан минглаб километр узоқликда жойлашганини англатади.

Темирйўл орқали битта поездда, одатда, 60 000 дан 70 000 баррелгача нефт ташилади. Бир  баррел нефт нархи 90 доллар бўлганда, 70 минг барреллик юк тахминан 6,3 миллион долларга баҳоланади.

Таққослаш учун, битта оддий нефт танкери 600 мингдан ортиқ баррел хом нефтни сиғдира олади. Ўта йирик нефть танкерлари (VLCC) эса биргина қатновда 2 миллион баррелдан ортиқ юкни манзилга етказиб бериш имкониятига эга. Бошқача айтганда, битта танкер ташийдиган нефт ҳажмини етказиб бериш учун ўнлаб поезд қатновлари талаб этилади.

Эрон бу иқтисодий зарбага дош бера оладими?

Таҳлилчиларнинг фикрича, бу қамал — охир-оқибат қайси томон иқтисодий қийинчиликларга узоқроқ бардош бера олишини синовдан ўтказадиган курашга айланган.

Нефт даромадларининг камайиши Эроннинг ҳарбий операцияларни молиялаштириш ва уруш даврида ўз иқтисодиётини ушлаб туриш қобилиятига аста-секин жиддий путур етказиши тайин. Аммо бунинг зарарини фақат Эроннинг ўзи тортаётгани йўқ.

Ҳўрмуз бўғозидаги давомли узилишлар Форс кўрфазидаги бошқа йирик нефт ишлаб чиқарувчиларнинг ҳам ўз маҳсулотларини одатдагидек экспорт қилишига тўсқинлик қилмоқда. Бу эса, ўз навбатида, дунё бўйлаб энергия нархларининг ошишига ҳамда АҚШ бозорлари билан чамбарчас боғлиқ бўлган глобал иқтисодиётга босимнинг кучайишига олиб келди.

Мутахассиснинг таъкидлашича, босим Эронда сезила бошлаган. Аммо асосий савол шундаки: Қўшма Штатлар ушбу босим кутилган натижани бергунига қадар глобал иқтисодий оқибатларга етарлича узоқ вақт бардош бера оладими?