Банкларда микроқарзлар фоизи сезиларли пасайди, аммо қарз юки ошмоқда

Банкларда аҳолига ажратилаётган микроқарзлар бўйича ўртача фоиз ставкаси сўнгги бир йилда сезиларли пасайди.

Vaqt.uz Марказий банк эълон қилган банклар кесимидаги маълумотларни таққослади. Унга кўра, 2025-йил июлида микроқарзлар бўйича ўртача ставка 35,4 фоизни ташкил этган. 2026-йил 27-июлга келиб бу кўрсаткич 28,5 фоизгача тушган.

Бир йил ичида ставка 6,9 фоиз бандга қисқарган. Бу даврда Марказий банкнинг асосий ставкаси 14 фоизда ўзгаришсиз қолган. Демак, микроқарзларнинг арзонлашишини фақат пул-кредит сиёсатининг юмшатилиши билан изоҳлаб бўлмайди.

Пасайиш банкларнинг микроқарз портфелига 25 фоизлик чеклов кучга кирган даврга тўғри келади. Бироқ мавжуд рақамлар ставкаларнинг тушишига айнан чеклов сабаб бўлганини тўғридан тўғри билдирмайди.

Инфляциянинг пасайиши, банклар ўртасидаги рақобат, кредит портфели таркибининг ўзгариши ва юқори ставкали кредитларнинг микромолия ташкилотларига кўчиши ҳам ўртача кўрсаткичга таъсир қилган бўлиши мумкин.

25 фоизлик чеклов нимани англатади?

Бу ерда гап микроқарзларнинг фоиз ставкасини 25 фоиз билан чеклаш ҳақида кетмаяпти.

2025-йил 24-июлдан кучга кирган низомга кўра, тижорат банки томонидан ажратилган микроқарзлар қолдиғи унинг жами кредит портфелининг 25 фоизидан ошмаслиги керак. Овердрафт ва талабларга мос кредит карталари учун ҳам алоҳида 25 фоизлик меъёр белгиланган.

Талаб микромолия банкларига татбиқ этилмайди. Микромолия ташкилотлари эса банк ҳисобланмагани сабабли уларнинг портфели мазкур концентрация меъёрига кирмайди.

Чекловга мос келмайдиган банкларга кредит портфелини 2029-йил 1-январгача босқичма-босқич меъёрга келтириш имконияти берилган.

Марказий банкнинг молиявий барқарорлик шарҳига кўра, 2026-йил бошида банк тизимидаги микроқарзлар қолдиғи 48,9 трлн сўмга етган. Бу жами кредит портфелининг 8 фоизига тенг.

Тизим бўйича улуш 25 фоизлик чегарадан анча паст. Бироқ айрим банкларда микроқарзларнинг кредит портфелидаги улуши юқори бўлиб қолмоқда. Шу сабабли чеклов барча банкларга бир хил эмас, асосан чакана кредитлашга кучли ихтисослашган банкларга таъсир қилмоқда.

Қарз олувчилар кўпайди, бир кишида қарийб иккита шартнома бор

Марказий банк микроқарзлар бўйича ҳолат «бироз ёмонлашганини» қайд этган.

2026-йил бошида банклардан микроқарз олганлар сони қарийб 2,7 млн кишига етган. Бу бир йил олдингига нисбатан 16 фоизга кўп.

Ҳар бир қарз олувчига тўғри келадиган ўртача микроқарз шартномалари сони эса 1,7 тадан 1,9 тага ошган. Яъни ўртача микроқарз олувчининг банкларда қарийб иккита амалдаги шартномаси мавжуд.

Марказий банкка кўра, бир кишида бир нечта қарз мажбуриятининг тўпланиши аҳоли қарз юкининг ошишига ва банкларда кредит йўқотишлари хавфининг кучайишига олиб келиши мумкин.

Бу ўзгариш DSTI кўрсаткичида ҳам акс этган. DSTI қарз олувчининг барча кредитлари бўйича ойлик тўловлари унинг ойлик даромадининг қанча қисмини эгаллашини кўрсатади.

2024-йилда микроқарз олувчилар бўйича ўртача DSTI 37 фоизни ташкил этган бўлса, 2025-йилда 40 фоизга кўтарилган. Соддароқ айтганда, ҳисоб-китобда қатнашган қарз олувчилар даромадининг ўртача 40 фоизини қарзларини тўлашга сарфлаган.

Ҳисобланган микроқарзлар ҳажмининг 71 фоизида DSTI 50 фоиздан паст бўлган. Қолган 29 фоизида эса қарз тўловларининг даромадга нисбати 50 фоизга тенг ёки ундан юқори шаклланган.

Бироқ бу рақамга эҳтиёткорлик билан қараш керак. Марказий банк ҳисоб-китоби микроқарз олувчиларнинг фақат 52 фоизини қамраб олган. Шу сабабли 40 фоизлик ўртача кўрсаткич бутун микроқарз бозорини тўлиқ кўрсатиб бермайди.

Муаммоли кредитлар улуши ўзгармади, лекин сифати ёмонлашди

2025-йил охирида муаммоли микроқарзларнинг жами микроқарзлардаги улуши 4 фоизни ташкил этган ва бир йил ичида деярли ўзгармаган.

Аммо муаммоли кредитларнинг ички таркиби ёмонлашган. Уларнинг 49 фоизи «шубҳали» ва «умидсиз» кредитлар ҳиссасига тўғри келган. Бу 2024-йилдагига нисбатан 2 фоиз бандга кўп.

Шу билан бирга, банклар эҳтимолий йўқотишларга қарши захираларни оширган. Муаммоли микроқарзларнинг захиралар билан қопланиш даражаси 39 фоиздан 50 фоизга етган.

Демак, муаммоли кредитларнинг умумий улуши ҳозирча кўпаймаган. Бироқ уларнинг оғирроқ тоифаларга ўтиши микроқарз портфели сифати бўйича хавотирлар сақланаётганини кўрсатмоқда.

Хатар банклардан ММТларга кўчиши мумкин

25 фоизлик чеклов айрим банкларнинг бизнес моделини ҳам ўзгартирмоқда.

Аввалроқ Vaqt.uz аниқлаганидек, TBC Bank микроқарзларнинг бир қисмини гуруҳ таркибидаги TBC Credit микромолия ташкилоти орқали ажрата бошлаган. Натижада кредитлар TBC Bank балансида эмас, алоҳида ММТ портфелида ҳисобга олинмоқда.

Uzum экотизимида ҳам кредитларнинг катта қисми Tezcoin ва Shaffof-moliya каби микромолия ташкилотлари орқали берилади. Бу модель чекловдан олдин ҳам мавжуд бўлган, аммо янги шароитда банк портфелига қўйилган меъёрларга кирмасдан кредитлашни кенгайтириш имконини бермоқда.

Шу сабабли банклардаги микроқарз ставкасининг 28,5 фоизгача тушиши бутун микромолия бозори арзонлашганини англатмайди.

Юқори ставкали кредитларнинг бир қисми банклар балансидан ММТлар балансига ўтган бўлса, банклар бўйича ўртача кўрсаткич қарз олувчилар дуч келаётган ҳақиқий нархни тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин.

Марказий банкнинг ўзи ҳам микроқарзлар бўйича кредит хатарининг ортишини мамлакат молиявий барқарорлигига таъсир қилувчи асосий ички хатарлардан бири сифатида кўрсатган.

Регулятор хатарни камайтириш учун қарз юки кўрсаткичини ҳисобламасдан кредит бериш имконини берувчи истисноларни микроқарзларга татбиқ этмасликни ҳамда микроқарз олиш учун минимал ойлик даромад талабини белгилашни таклиф қилмоқда.

Ҳозирча натижа икки томонлама. Банкларда микроқарз ставкалари сезиларли пасайди, бироқ қарз олувчилар сони, бир кишига тўғри келадиган шартномалар ва ўртача қарз юки ошди.

Кредитлашнинг ММТларга кўчиши эса асосий саволни очиқ қолдирмоқда: 25 фоизлик чеклов микроқарзлар бўйича хатарни камайтиряптими ёки уни банклар балансидан ташқарига кўчиряптими?