Ҳўрмуз бўғозидан нефт «сизиб чиқмоқда» — CNN

Тарихдаги энг йирик таъминот инқирозларидан бири юз бераётганига қарамай, нефт бозорининг ҳанузгача ҳайратланарли даражада хотиржам қолаётгани — глобал иқтисодиётнинг энг катта жумбоқларидан биридир.

Уч ойлик уруш туфайли Ҳўрмуз бўғози бутунлай фалаж ҳолатга келди. Эрон билан уруш бошланишидан олдин деярли ҳеч ким бундай даҳшатли сценарий юз беришига ишонмаган эди. «JPMorgan» маълумотларига кўра, айни пайтда бўғоз орқали ўтаётган кўзга кўринарли қатновлар урушдан олдинги кўрсаткичнинг бор-йўғи 15 фоизини ташкил қилмоқда, холос.

Шунга қарамай, нефт фючерсларининг нархи таҳлилчилар чўчиган хавфли даражагача кўтарилиб кетмади (ҳар ҳолда, ҳозирча шундай). Илгари сурилаётган тахминлардан бирига кўра, бўғоздаги икки томонлама қамалдан кутилмаганда жуда катта миқдордаги хом нефт яширинча олиб чиқиб кетилмоқда. Бу эса глобал энергия тизимига ушбу тарихий инқироз зарбасини юмшатишга ёрдам беряпти. Экспертларнинг «CNN» телеканалига маълум қилишича, ушбу «яширин оқимлар»ни ташувчи танкерлар радарга тушмаслик учун ўз транспондерларини ўчириб қўйган ҳолда қамални айланиб ўтаётган бўлиши мумкин.

«JPMorgan» ҳисоб-китобларига кўра, май ойининг сўнгги икки ҳафтасида яширин оқимлар ҳажми кунига тахминан 2,1 миллион баррелни ташкил қилган. Бу урушдан олдин Ҳўрмуз бўғози орқали ўтадиган кунлик 15,6 миллион баррел нефтнинг унча катта бўлмаган, аммо сезиларли қисмидир.

«Давом этаётган денгиз қамали ва тижорий қатновларнинг кескин пасайишига қарамай, Ҳўрмуз бўғози орқали ҳанузгача ҳайратланарли даражада катта ҳажмда хом нефт ва нефт маҳсулотлари ташилаётганга ўхшайди», — деб ёзади «JPMorgan»нинг глобал хомашё стратегияси бўлими раҳбари Наташа Канева.

«Арвоҳ кемалар» ва яширин қатновлар

«Rapidan Energy Group» компанияси асосчиси ва президенти Боб Макналли ҳам «CNN» билан суҳбатда бу яширин оқимлар инқирозни кечиктиргани ёки бироз юмшатгани ҳақидаги фикрга қўшилишини айтган.

«Биз Ҳўрмуз бўғозидаги қатновлар урушдан олдинги оқимларнинг бор-йўғи 0 дан 10 фоизгачасини ташкил этмоқда, деб тахмин қиляпмиз. Аммо шундай «сизиб чиқишлар» ҳисобига реал кўрсаткич бироз юқорироқ бўлиши ҳам мумкин. Бу жаҳон захираларининг кескин камайиб кетишининг олдини олиш учун етарли эмас, бироқ вазиятнинг ўта хавфли тус олишини бироз бўлса-да юмшатади», — дейди Макналли.

«Piper Sandler» инвестиция банкининг глобал энергетика бўйича иқтисодчиси ва стратеги Ян Стюартнинг ҳисоб-китобларига кўра эса, май ойида Ҳўрмуз бўғозидан кунига тахминан 2,9 миллион баррел хом нефт олиб чиқилган. Ушбу рақамнинг қарийб 2,1 миллион баррели Эрон тузилмаларига бож тўлаган ҳолда ўтган кемалар ҳиссасига тўғри келади.

Қолган қарийб 900 минг баррел эса «арвоҳ» транзитлар, яъни транспондерларини ўчириб, сув йўлидан яширинча ўтиб кетган кемалар орқали ташилган.

Хитой импортни қисқартирмоқда

5 июн куни халқаро эталон ҳисобланган «Brent» маркали нефт фючерсларининг нархи бир баррел учун 93 долларгача тушди. Бу урушдан олдинги қарийб 70 долларлик кўрсаткичдан анча юқори бўлса-да, яқинда қайд этилган энг юқори нуқта — 114 доллардан сезиларли даражада пастдир.

Аммо бозордаги хотиржамликни фақатгина яширин оқимлар билан изоҳлаб бўлмайди. «Piper Sandler» ҳисоб-китобларига кўра, кунига тахминан 4,5 миллион баррел хом нефт Форс кўрфазини бошқа айланма йўллар орқали тарк этмоқда. Бунинг асосий қисми Саудия нефт конларини Қизил денгиздаги Янбу порти билан боғловчи «Шарқ-Ғарб» қувури орқали ўтмоқда.

Бундан ҳам муҳими шуки, Хитой хом нефт импортини кескин қисқартириб, бунинг ўрнига ўзининг улкан ички захираларидан фойдаланишга ўтди. Дунёдаги энг йирик энергия истеъмолчиси саналган бу мамлакатда талабнинг пасайиши глобал миқёсдаги таъминот тақчиллигини юмшатишга катта ёрдам берди.

«JPMorgan» вакили Наташа Каневанинг таъкидлашича, бозорни мўътадил ушлаб турган бошқа омиллар қаторига талабнинг кутилганидан ҳам кўпроқ пасайиши ва расмий ҳисоботларда кўрсатилганидан кўра анча катта захираларнинг мавжудлигини киритиш мумкин.

«Умуман олганда, бу ўзгаришлар нега 100 доллар атрофидаги нархлар бозорда ўта катта узилиш борлигини кўрсатмаётганини тушунтиришга ёрдам беради. Аксинча, бу шундан далолат бермоқдаки, бозор ўта қимматлашган бўлса-да, инқирозли зарбани енгиб ўтиш йўлларини топа олди», — деб ёзади Канева.

«Аҳвол янада ёмонлашади»

Баъзи тажрибали нефт мутахассислари эса бозор ушбу айланма йўллар туфайли ортиқча хотиржамликка берилиб, вазиятнинг реал ҳаётдаги оқибатларини етарлича баҳоламаяпти, дея хавотир билдирмоқда. Аслида, тижорий нефт захиралари уруш бошланганидан бери кескин камайиб кетди. Американинг фавқулодда ҳолатлар учун мўлжалланган Стратегик нефт захираси ҳам тез суръатларда озайиб, 1980-йилларнинг бошларидан буён энг паст даражага тушиб бормоқда.

«Аҳвол янада ёмонлашади», — дейди «Piper Sandler» стратеги Ян Стюарт.

Стюартнинг прогноз қилишича, июл ва август ойларида «Brent» маркали нефтнинг ўртача нархи бир баррел учун 130 долларни ташкил этади.

Стюартнинг тахминича, ҳукуматларни навбатдаги фавқулодда нефт захираларини бозорга чиқаришга мажбур қилиш ҳамда дунё аҳолисини энергияни тежамкорлик билан истеъмол қилишга ундаш учун нефт нархлари тезроқ кўтарилиши керак.

«Одамларни бунга [тежамкорликка] кўндиришингиз керак бўлади. Нархлар кўкка сапчиганда эса буни амалга ошириш анча осонроқ кечади», — дея хулоса қилди у.