Марказий Осиё давлатлари қарзи: қайси мамлакатда вазият мураккаброқ?

Марказий Осиёнинг энг катта қарздори ҳар доим ҳам энг заиф мамлакат дегани эмас. Минтақа ташқи қарзининг қарийб учдан икки қисми Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади, бироқ бу қарзларнинг катта қисми ҳукумат зиммасида эмас, балки корпоратив сектор балансларида жамланган. Тожикистоннинг ташқи қарзи эса бундан анча кам бўлса-да, мамлакат ҳали ҳам қарз инқирози хавфи юқори бўлган давлатлардан бири ҳисобланади. Бу тафовут Марказий Осиёдаги қарз тузилмасидаги фарқни яққол намоён этади.

Қирғизистон ва Тожикистон кўпроқ давлат қарзлари ҳамда имтиёзли кредитларга таянади, Ўзбекистоннинг ташқи мажбуриятлари эса ҳозирда деярли тенг равишда давлат ва корпоратив сектор ўртасида тақсимланган.

Миллий идоралар ва халқаро молиявий институтларнинг маълумотларига кўра, 2026-йил бошига келиб Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистоннинг умумий ташқи қарзи қарийб 275 миллиард долларга етган. Туркманистон ушбу ҳисоб-китобга киритилмаган, чунки мамлакат ўзининг ташқи қарзи бўйича минтақадаги бошқа давлатлар билан бевосита таққослаш имконини берадиган тўлиқ ва расмий статистик маълумотларни эълон қилмайди. Бу кўрсаткич ягона халқаро ташкилот томонидан эълон қилинган минтақавий умумий статистика эмас, балки миллий статистик маълумотлар асосида ҳисоблаб чиқилган тахминий кўрсаткичдир.

Бундан ташқари, мамлакатлар қарз бўйича маълумотларни турли ҳисобот саналарида эълон қилади ҳамда турли таснифлаш усулларидан фойдаланади. Шу сабабли уларни бевосита таққослашда эҳтиёткорлик зарур. Умумий ташқи қарз таркибига норезидентлар олдидаги ҳукуматлар, марказий банклар, тижорат банклари, хусусий компаниялар ҳамда айрим мамлакатларда хорижий корпорацияларнинг маҳаллий шўба корхоналарининг барча мажбуриятлари киради.

Давлат ташқи қарзи эса торроқ тушунча бўлиб, давлат томонидан тўғридан тўғри хизмат кўрсатиладиган ёки давлат кафолати билан таъминланган мажбуриятларни ўз ичига олади. Хитой, айниқса, Қирғизистон ва Тожикистон учун муҳим икки томонлама кредитор бўлиб қолмоқда. Шу билан бирга, минтақадаги инфратузилма ва давлат сектори лойиҳаларини молиялаштиришнинг катта қисми кўп томонлама молиявий институтлар томонидан таъминланади.

Қирғизистон: қарз ортиб бормоқда, бироқ кредиторлар базаси янада кенгайган

Қирғизистоннинг давлат қарзи инфратузилмага йўналтирилаётган харажатлар ва ички қарз олиш ҳажмининг ортиши билан бирга ошиб бормоқда. Шу билан бирга, мамлакатнинг кредиторлар базаси янада диверсификациялашган. Энди қарзларнинг нисбатан кичикроқ қисми битта икки томонлама кредиторга тўғри келади, аксинча, кўп томонлама молиялаштириш ҳамда ички қимматли қоғозлар бозори тобора муҳимроқ ўрин эгалламоқда.

Қирғизистон Молия вазирлигининг давлат қарзи бўйича маълумотларига кўра, 2026-йил 31-май ҳолатига мамлакатнинг умумий давлат қарзи қарийб 8,94 миллиард долларни ташкил этган. Шундан тахминан 6,1 миллиард доллари ташқи қарз ҳиссасига тўғри келади. Қарз масаласи президент Садир Жапаровнинг кенгроқ иқтисодий сиёсати ва ривожланиш концепциясининг муҳим қисмига ҳам айланган. 2025-йил 8-октябрь куни «Кабар» миллий ахборот агентлигига берган интервьюсида Жапаров ҳукумати қарз олишни давом эттираётганини тасдиқлади. Бироқ у янги кредитлар давлат бюджетига қўшимча юк бўладиган йўналишларга эмас, балки ўзини ўзи молиявий жиҳатдан қоплай оладиган ва олинган маблағларни қайтариши кутилаётган тижорат лойиҳаларига йўналтирилаётганини таъкидлади.

Шунингдек, у Қирғизистон эски қарзларини 2035-йилгача тўлиқ қайтаришни режалаштираётганини маълум қилди. Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) 2026-йилги IV-модда бўйича маслаҳатлашув (Article IV Consultation) якунларига кўра, Қирғизистон кетма-кет тўртинчи йил ҳам юқори иқтисодий ўсишни қайд этганини билдирди. Жамғарма бундай вазият ҳукуматга фискал захираларни мустаҳкамлаш ва таркибий ислоҳотларни жадаллаштириш учун қулай имконият яратишини таъкидлади. Шу билан бирга, ХВЖ иқтисодий истиқболлар ҳали ҳам жиддий салбий хатарлар таъсирида қолаётганидан огоҳлантирди.

Қозоғистон: ташқи қарз катта, аммо хатарлар бошқача

Қозоғистон Марказий Осиёдаги ташқи қарзнинг энг катта улушига эга. Бироқ, умумий ташқи қарз кўрсаткичи мамлакатнинг ҳақиқий қарз хатарларини тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин. Минтақадаги айрим қўшни давлатлардан фарқли ўлароқ, Қозоғистоннинг ташқи мажбуриятларининг асосий қисми ҳукумат қарзлари эмас, балки корпоратив сектор ва компаниялараро қарзлардан иборат. Қозоғистон Миллий банки маълумотларига кўра, 2026-йил 1-апрель ҳолатига мамлакатнинг ялпи ташқи қарзи 182,8 миллиард долларни ташкил этган. Бу кўрсаткич йилнинг биринчи чораги давомида 900 миллион долларга ошган.

Миллий банк ташқи қарзни Қозоғистон резидентларининг норезидентлар олдидаги барча тўланмаган мажбуриятлари сифатида таърифлайди. Бунга ҳукумат, Марказий банк, тижорат банклари, хусусий компаниялар ҳамда хорижий бош компаниялар билан Қозоғистонда фаолият юритаётган уларнинг шўба корхоналари ўртасидаги компаниялараро қарзлар киради. Мазкур мажбуриятларнинг салмоқли қисми нефть-газ ва тоғ-конь саноатига йўналтирилган хорижий инвестициялар билан боғлиқ. Бу соҳаларда фаолият юритаётган трансмиллий компаниялар Қозоғистондаги лойиҳаларини кўпинча бош компаниялардан олинган кредитлар ҳисобидан молиялаштиради. Халқаро статистик стандартларга мувофиқ, бундай мажбуриятлар ташқи қарз сифатида қайд этилади. Бироқ улар одатда давлат бюджети ҳисобидан эмас, балки компанияларнинг ўз даромадлари эвазига хизмат кўрсатилади.

Давлат зиммасидаги ҳақиқий қарз юкини аниқроқ акс эттириш мақсадида Қозоғистон Миллий банки кенгайтирилган таъриф асосида давлат секторининг ташқи қарзи бўйича алоҳида кўрсаткични ҳам эълон қилади. Унга умумдавлат бошқаруви органлари, Миллий банк, давлат назоратидаги молиявий ва номолиявий корхоналар ҳамда ҳукумат кафолати остидаги ташқи мажбуриятлар киритилади.

Шу боис Қозоғистоннинг умумий ташқи қарзи бўйича асосий кўрсаткич ҳукуматнинг бевосита қарз юкини маълум даражада юқори кўрсатади. Чунки ташқи мажбуриятларнинг катта қисми давлат эмас, балки корпоратив сектор балансларида жамланган. Бундай қарз тузилмаси ўзига хос хатарларни юзага келтиради. Хомашё нархларининг пасайиши, халқаро молиялаштириш шароитларининг мураккаблашуви ёки хорижий капиталга кириш имкониятларининг қисқариши йирик компанияларнинг қарзларини қайта молиялаштириш қобилиятига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Бу эса инвестициялар, экспорт ҳажми ва мамлакат молиявий барқарорлиги учун оқибатларга олиб келиши эҳтимолдан холи эмас.

Ўзбекистон: корпоратив қарз олиш ташқи қарз ўсишининг асосий омилига айланмоқда

Ўзбекистон иқтисодий ўсиш ва инфратузилмага йўналтирилаётган инвестициялар натижасида хорижий молиялаштиришга бўлган эҳтиёж ортиб бораётгани сабабли Марказий Осиёдаги иккинчи энг йирик ташқи қарз олувчига айланди. Ўзбекистон Марказий банки маълумотларига кўра, 2026-йилнинг биринчи чораги якунига келиб мамлакатнинг умумий ташқи қарзи 82,2 миллиард долларга етган. Шундан давлат ташқи қарзи 40,5 миллиард долларни, корпоратив ташқи қарз эса 41,7 миллиард долларни ташкил этган. Мазкур кўрсаткичлар Ўзбекистоннинг молиялаштириш моделида босқичма-босқич ўзгаришлар юз бераётганини кўрсатади.

Ҳукумат инфратузилма ва ижтимоий ривожланиш лойиҳаларини молиялаштириш учун халқаро маблағларни жалб этишда давом этаётган бўлса, банклар, давлат иштирокидаги корхоналар ҳамда хусусий компаниялар ўз фаолиятини кенгайтиришни молиялаштириш мақсадида қарз олишда тобора катта улушни эгалламоқда. Корпоратив қарз улушининг ортиши давлат учун бевосита молиявий мажбурият дегани эмас. Бироқ давлат назоратидаги корхоналар ва банкларнинг қарз олиши, агар улар ҳукумат ёрдамисиз ўз мажбуриятларини бажара олмаса, давлат зиммасида қўшимча шартли молиявий хатарларни юзага келтириши мумкин.

Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) 2026-йилги IV-модда бўйича маслаҳатлашув (Article IV Consultation) якунларида Ўзбекистон иқтисодиёти барқарор ўсишда давом этаётганини қайд этди. Жамғарма мамлакатнинг ташқи қарз инқирози хавфини паст даражада баҳолади, шу билан бирга давлат иштирокидаги корхоналар, давлат-хусусий шериклик лойиҳалари ҳамда бошқа шартли молиявий мажбуриятлар устидан назоратни кучайтиришни тавсия қилди.

Тожикистон: қарз камроқ, аммо хатар юқорироқ

Тожикистон Марказий Осиёда ташқи қарзи энг кам давлатлардан бири ҳисобланади. Бироқ экспорт базасининг чеклангани ва хусусий капиталга кириш имкониятларининг торлиги мамлакатни қарзни қайтариш босимига нисбатан янада заифроқ қилади. Жаҳон банкининг International Debt Statistics (Халқаро қарз статистикаси) маълумотларига кўра, 2024-йил якунига келиб Тожикистоннинг умумий ташқи қарзи тахминан 4,1 миллиард долларни ташкил этган. Бу ҳозирча халқаро миқёсда таққослаш мумкин бўлган энг сўнгги кўрсаткич ҳисобланади. Тожикистон ташқи молиялаштиришининг асосий қисми расмий кредиторлар ҳиссасига тўғри келади. Мамлакатдаги давлат инвестицияларининг катта қисми кўп томонлама молиявий институтлар томонидан молиялаштирилади. Хитойни ҳам ўз ичига олган икки томонлама кредиторлар эса йирик инфратузилма лойиҳаларини қўллаб-қувватлаб келмоқда.

Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ўзининг сўнгги Debt Sustainability Analysis (Қарз барқарорлиги таҳлили) хулосасида Тожикистоннинг давлат қарзи барқарорлигича қолаётганини қайд этди. Шу билан бирга, жамғарма мамлакатнинг ташқи қарз инқирози хавфи юқори бўлиб қолаётганини таъкидлади. Баҳолаш натижаларига кўра, 2025–2027-йиллар оралиғида ҳукумат ҳамда ҳукумат кафолати остидаги ташқи қарзларни қайтариш харажатлари экспортдан тушадиган даромадларнинг ҳаддан ташқари катта қисмини эгаллаши кутилмоқда.

Қарз ҳажмидан кўра унинг сифати муҳимроқ

Марказий Осиёдаги қарз тузилмасидаги тафовут умумий қарз кўрсаткичлари ҳар доим ҳам вазиятни тўлиқ акс эттирмаслигини кўрсатади. Қозоғистон ташқи қарзининг асосий қисми корпоратив секторга тўғри келади. Қирғизистон ва Тожикистон эса ҳануз кўпроқ давлат қарзлари ҳамда имтиёзли молиялаштиришга таянмоқда. Ўзбекистон эса бу икки модель ўртасида жойлашган. Келгусида қарз барқарорлиги қарзнинг умумий ҳажмидан кўра, ушбу иқтисодиётлар ташқи қарзларни ўз вақтида қайтариш учун етарли миқдорда хорижий валюта тушумларини шакллантира олишига кўпроқ боғлиқ бўлади.

Ташқи мажбуриятларнинг аксарияти хорижий валютада расмийлаштирилгани сабабли, асосий масала қарзни ким олаётгани, у қандай шартларда жалб этилгани ҳамда ушбу маблағлар қарзга хизмат кўрсатиш учун зарур бўлган экспорт даромадларини таъминлайдиган инвестицияларга йўналтирилаётган-йўналтирилмаётганидадир.