Texnologik tuzoq: Xitoyning iqtisodiy kengayishi Markaziy Osiyodagi o‘yin qoidalarni qanday o‘zgartirmoqda?

Markaziy Osiyoga uzoq vaqt davomida Rossiyaning ta’sir va manfaatlari doirasidagi hudud sifatida qarab kelingan. Biroq bugungi geosiyosiy o‘zgarishlar kuchlar muvozanatini o‘zgartirmoqda. Xitoyning mintaqadagi ta’siri tobora kuchayib, avvalgi hamkorlik shakllarini asta-sekin o‘zgartirmoqda. Shu sababli Markaziy Osiyo Pekinning yirik loyihalari uchun muhim «darvoza»ga aylanmoqda.

Xitoy ta’sirida Markaziy Osiyoning iqtisodiy holati qanday o‘zgarayotganini «Rossiya, Xitoy, dunyo» markazining yetakchi ilmiy xodimi, Yosh olimlar kengashi a’zosi va siyosatshunos Tlesh Mamaxatov tahlil qildi.

Rossiya Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin ham ma’lum vaqt Markaziy Osiyo davlatlarining eng yirik hamkorlaridan biri bo‘lib qoldi. Moskva sovet davridan qolgan iqtisodiy aloqalar asosida investitsiyalarni qo‘llab-quvvatladi. Boshqa davlatlardan investorlarni jalb qilish qiyin bo‘lgani sababli, Markaziy Osiyo mamlakatlari kapital jalb qilish uchun katta imtiyozlar berishga majbur bo‘lgan. Vaziyat Xitoy «Yangi ipak yo‘li» loyihasini boshlaganidan keyin o‘zgardi. Yevroosiyoning muhim savdo yo‘llari kesishgan hududda joylashgan Markaziy Osiyo Pekin uchun strategik ahamiyatga ega bo‘la boshladi.

Xitoy pullarining haqiqiy ko‘lami

Xitoy investitsiyalar hajmi bo‘yicha Rossiyani ortda qoldirib, yetakchi o‘ringa chiqishga muvaffaq bo‘ldi. Yillik kapital oqimi bo‘yicha Xitoy Rossiyadan taxminan uch baravar oldinda. Mamaxatovning fikricha, kelajakda bu farq yanada oshishi mumkin.

«Xitoy yillik kapital oqimi bo‘yicha ham, so‘nggi o‘n yillikdagi yangi loyihalarga kiritilgan jami investitsiyalar bo‘yicha ham ustunlik qilmoqda. Investitsiya loyihalari bilan bog‘liq kreditlar, masalan, gaz quvurlari, Tojikiston va Qirg‘izistondagi neftni qayta ishlash zavodlari uchun ajratilgan mablag‘lar hamda ofshorlar orqali o‘tadigan kapitalni hisobga olsak, Markaziy Osiyodagi Xitoy investitsiyalarining haqiqiy hajmi qariyb 60 milliard dollarni tashkil etadi», — dedi ekspert.

Uning so‘zlariga ko‘ra, ushbu mablag‘larning 20 milliard dollari gaz infratuzilmasi uchun Turkmanistonga, 30 milliard dollari Qozog‘iston va O‘zbekistonga to‘g‘ri keladi. Qolgan qismi esa Qirg‘iziston va Tojikiston kabi tabiiy resurslari nisbatan kamroq bo‘lgan davlatlarga yo‘naltirilgan. Rossiyaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalari esa taxminan 25 milliard dollarga baholanadi. Ularning katta qismi sovet davridan qolgan aktivlarga, shuningdek, neft-gaz qidiruvi («Lukoyl», «Tatneft»), telekommunikatsiya va bank sohalariga kiritilgan.

Pekinning texnologik tuzog‘i

Xitoyning investitsiya siyosatini Rossiyanikidan ajratib turadigan jihat — yangi loyihalarni noldan yaratishga katta e’tibor berilishidir. Pekin yangi ishlab chiqarish korxonalari, logistika markazlari, transport yo‘laklari va portlar qurilishini moliyalashtirmoqda. Bundan tashqari, Xitoy «yashil» texnologiyalar sohasida katta imkoniyatlarga ega. Markaziy Osiyoda qayta tiklanuvchi energiyani rivojlantirish loyihalarining katta qismi ham Xitoy kompaniyalari ishtirokida amalga oshirilmoqda.

Biroq ekspertning fikricha, bunday modernizatsiya ortida uzoq muddatli xavf ham mavjud. Pekin infratuzilmani o‘z texnologik standartlari asosida qurmoqda. Oqibatda Markaziy Osiyo davlatlari kelajakda Xitoy xizmatlari va texnologiyalariga bog‘lanib qolishi mumkin. Ya’ni boshqa operator yoki texnologiyaga o‘tish qiyinlashadi.

Qolaversa, bu loyihalar mahalliy mehnat bozorini yetarlicha rivojlantirmayotgani aytilmoqda. Mamaxatovning ta’kidlashicha, Xitoy loyihalarida ko‘plab ish o‘rinlari Xitoy fuqarolari uchun yaratilmoqda, chunki loyihalar asosan xitoylik mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi va Xitoy biznesi tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.

«Shunday qilib, mintaqada iqtisodiy va texnologik kengayish jarayoni kechmoqda», — dedi siyosatshunos.

Vazifalarning bo‘linishi va kreditlarga bog‘liqlik

Ekspertning fikricha, mintaqada Rossiya va Xitoyning rollari ma’lum darajada bo‘lingan: Rossiya asosan siyosiy barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynasa, Xitoyning asosiy yo‘nalishi iqtisodiyot hisoblanadi. Rossiyaning Markaziy Osiyo bilan madaniy va gumanitar aloqalari, shuningdek, rus tilining keng tarqalganligi ham Moskvaning mintaqadagi mavqeini saqlab turuvchi omillar sifatida ko‘rsatilmoqda.

«Xitoy — asosan iqtisodiyot, Rossiya esa mintaqaning siyosiy barqarorligi va xavfsizligi bilan bog‘liq. Rossiyaning Qozog‘istonda atom elektr stansiyasi qurilishi kabi yirik iqtisodiy loyihalari ham bor. Biroq qulay shartlardagi asosiy investitsiyalar va kreditlar oqimi Xitoydan kelmoqda», — dedi Mamaxatov.

Uning ta’kidlashicha, Xitoyning ta’siri Markaziy Osiyo jamiyatlarida Xitoyga nisbatan mavjud ishonchsizlikka qaramay kuchaymoqda. Mintaqaning «Bir makon, bir yo‘l» loyihasiga integratsiyasi davom etar ekan, Xitoyning roli ham oshib borishi mumkin.

Shu bilan birga, Rossiyaning iqtisodiy jihatdan siqib chiqarilayotganiga qaramay, Moskva va Pekin o‘rtasida mintaqada ochiq siyosiy qarama-qarshilik kuzatilmayapti.

«Ikki davlatning xavfsizlikni ta’minlash, terrorizm va ekstremizm, separatizmga qarshi kurash kabi umumiy manfaatlari bor. Shu sababli ko‘plab masalalar birgalikda hal qilinadi. Bundan tashqari, Rossiyaning Markaziy Osiyo davlatlari bilan mustahkam tarixiy va madaniy aloqalari, umumiy sovet merosi hamda doimiy migratsiya jarayonlari mavjud. Bular Rossiyaning mintaqadagi ishtiroki uchun mustahkam asos yaratadi», — deya ta’kidladi siyosatshunos.

Mamaxatovning fikricha, Xitoyning investitsiyalardagi ulushi oshib borayotgani hozircha Rossiyaning Markaziy Osiyodagi siyosiy ta’sirini kamaytirgani yo‘q.

«Bu shunchaki tarixiy jarayonlar — ikki davlatning ushbu muhim mintaqadagi ta’sir doirasi qayta shakllanmoqda. Rossiya Markaziy Osiyoning mehnat resurslariga, Xitoy esa logistika yo‘llariga qiziqadi. Shu bilan birga, har ikki davlat ham mintaqaning tinch va siyosiy jihatdan barqaror bo‘lishini istaydi», — dedi ekspert.

Uning fikricha, bularning barchasi Markaziy Osiyo davlatlari rahbariyatlari uchun murakkab sharoit yaratmoqda. Dunyo miqyosidagi siyosiy beqarorlik kuchayib borayotgan bir paytda, ular ikki yirik davlat o‘rtasida muvozanatni saqlashi tobora qiyinlashmoqda. Markaziy Osiyo respublikalari ko‘p yo‘nalishli tashqi siyosat yuritishda davom etmoqda. Ular Rossiya, Xitoy va boshqa davlatlar o‘rtasida muvozanatni saqlash orqali o‘z milliy manfaatlarini himoya qilishga harakat qilmoqda. Kelgusi yillarda ushbu nozik muvozanatni saqlash va iqtisodiy bosim kuchayib borayotgan sharoitda davlatlarning suverenitetini himoya qilishning yangi mexanizmlarini izlash Markaziy Osiyo respublikalari oldidagi asosiy vazifalardan biri bo‘lib qolishi mumkin.