Трамп Венесуэла нефти учун катта режалар тузмоқда, аммо улар амалга ошадими?

АҚШ президенти Доналд Трамп ўтган ой Венесуэладаги раҳбар Николас Мадуронинг ҳокимияти ағдарилиши устидан назорат ўрнатгандан сўнг, дунёдаги энг йирик нефт захираларига эга бўлган мамлакат нефтини ишлатишга киришишини маълум қилди. Бироқ Трамп Венесуэлага кириб боришни истаётган АҚШ нефт компаниялари учун асосий савол оддий: бу ҳисоб-китоблар ўзини оқлайдими?

Трамп назариясига кўра, президент Мадурони ағдарган амалиёт АҚШ нефт сектори учун улкан бизнес имконияти ҳисобланади. Айниқса, Венесуэла парламенти соҳада хорижий сармояга кенгроқ йўл очадиган қонунни қабул қилган бир пайтда.

«Биз нефть қазиб олиш ҳажмлари бўйича кўпчилик ҳали кўрмаган натижаларга эришамиз», – деди Трамп январ ойи ўрталарида, Оқ уйда энергетика компаниялари раҳбарлари билан учрашувдан сўнг ўтказилган матбуот анжуманида.

«Capital Economics» таҳлил марказининг ривожланаётган бозорлар бўйича бош иқтисодчиси Уилям Жексоннинг айтишича, АҚШ президентининг мақсади – «Венесуэла нефт соҳасини қайта тиклаш, бу энергия ҳисобига таклифни ошириш ва истеъмолчилар учун харажатларни камайтириш, шу билан бирга, йиллар давомида нотўғри бошқарувдан сўнг иқтисодиётни тиклаш учун Венесуэладаги АҚШга дўстона ҳукуматга даромад манбаи яратиш».

Бироқ АҚШ энергетика компаниялари учун жуда катта амалий қийинчиликлар мавжуд. Венесуэланинг давлатга қарашли PDVSA нефт компанияси ўзининг илгариги қудратидан асар ҳам қолмаган ҳолатга тушиб қолган. Мадуро ҳукумати ва ундан олдинги президент Ҳуго Чавез даврида компаниядан борича маблағ сиқиб олинган ва бу пуллар уй-жой, соғлиқни сақлаш ҳамда транспорт каби ижтимоий харажатларни молиялаштиришга йўналтирилган.

Аммо нефт ишлаб чиқаришни сақлаб қолишга сармоя киритилмаган, натижада сўнгги йилларда ишлаб чиқариш ҳажмлари кескин камайган. Бу қисман, аммо тўлиқ эмас, АҚШ санкциялари билан боғлиқ бўлиб, энди улар қайта кўриб чиқилиши мумкин.

«Венесуэлада сиз кўп йиллик эътиборсизлик оқибатида етарли даражада янгиланмаган ускуналар билан ишлашга тўғри келади. 10–15 йил олдин Венесуэла ҳозиргидан кунига 1,5 миллион баррелга кўпроқ нефт ишлаб чиқарар эди», – дейди Жексон.

Халқаро иқтисодий тадқиқотлар билан шуғулланувчи «Peterson Institute for International Economics» марказининг катта илмий ходими Моника де Болле ҳам PDVSA жуда оғир аҳволда эканини таъкидлайди.

«Кўп нарсаларни тўлиқ бекор қилиб, нолдан қайта қуриш керак. Аслида, агар сиёсий чекловлар аҳамиятга эга бўлмаганида, энг яхши қарор PDVSA’ни тугатиш бўлар эди, аммо бу амалга ошмайди.

Бу катта миллий рамз, у суверенитет билан боғланган. Венесуэлаликлар АҚШ нима деса, шунга рози бўлиб кетадими? Менимча, йўқ»», – деган у BBCга берган интервюсида.

Венесуэла нефтига сармоя қанчалик фойдали?

Трамп АҚШ нефт компанияларидан Венесуэланинг вайрон бўлган инфратузилмасини тиклаш учун камида 100 миллиард доллар сарфлашни сўраган – бу унинг нефт савдосини кескин ошириш режасини амалга оширишдан олдин мутлақо зарур шарт ҳисобланади.

Расмий маълумотларга кўра, Венесуэлада 300 миллиард баррел нефт захираси мавжуд. Аммо 2023 йилда мамлакат атиги 211,6 миллион баррел нефт экспорт қилган, бу тахминан 4 миллиард долларга тенг. Таққослаш учун, иккинчи ўриндаги Саудия Арабистони 267 миллиард баррел захирага эга бўлса-да, шу даврда 181 миллиард долларлик нефт экспорт қилган.

Қоғозда, албатта, ўсиш имконияти бор. Бироқ Жексон Венесуэла нефт захираларининг ҳақиқий ҳажмига шубҳалар мавжудлигини айтади.

Ҳуго Чавез президентлиги даврида Венесуэла ўз нефт захираларини қайта таснифлаган. Илгари қазиб олиш мумкин бўлган нефт ҳажми 80 миллиард баррел деб ҳисобланган бўлса, 2011 йилга келиб расмий рақам қарийб тўрт бараварга ошган. Бу статистик ўзгариш ўша пайтдаги юқори нефт нархлари туфайли амалга ошган, чунки аввал иқтисодий жиҳатдан самарасиз бўлган лойиҳалар амалга ошириш мумкин бўлиб кўринган.

«Катта сакраш жиддий ўсиш бўлган, ва кўпчилик бунга шубҳа билан қараган. Аммо ҳозир жаҳон нефт билан тўлиб-тошган ва аввалги ҳисоб-китоблар ҳали ҳам амал қиладими-йўқми – бу аниқ эмас», – дейди Жексон.

Чавез 1999 йилда президент бўлганида нефт нархлари ўсиб бораётган эди. 2010-йиллар бошида бир баррел нефт кўпинча 100 доллар атрофида сотиларди, бу эса ҳукуматга ижтимоий дастурларга катта маблағ йўналтириш имконини берган. Аммо ҳозирги нархлар тахминан 65 доллар атрофида экан, мамлакат сармоя учун унчалик жозибадор кўринмайди.

Венесуэла нефти сифат жиҳатидан ҳам Саудия нефтидан паст. Унинг оғир ва «нордон» (юқори олтингугуртли) нефтини қазиб олиш ва қайта ишлаш қийин, олтингугурт миқдори юқори бўлгани учун қувурларга зарар етказади.

Венесуэла нефт саноатининг қайта тикланиши Канада учун муайян муаммолар туғдириши мумкин, чунки Канада ҳам шунга ўхшаш қуюқ нефт ишлаб чиқаради ва унинг катта қисмини АҚШга экспорт қилади. Бироқ таҳлилчилар бу хавф катта эмас деб ҳисоблайди.

«Capital Economics» тадқиқотларига кўра, ҳатто Венесуэлада ишлаб чиқариш ҳажми ошган тақдирда ҳам, Канада нефти рақобатбардош нархларда қолади.

Шу ортиқча вақтда Венесуэланинг иқтисодий буҳрони қарийб саккиз миллион одамнинг мамлакатни ташлаб чиқиб кетишига сабаб бўлди, улар яхши ҳаёт умиди билан бошқа жойларга қочди.

Бу одамлар орасида нефт насосларини ишлаши учун жуда зарур бўлган малакали мутахассислар ҳам бор, ҳатто илгари PDVSAда ишлаган муҳандислар бошқа жойларда фаолият юритмоқда, шу сабабли тизим тез-тез йўқотилган ходимлар билан соғинаб қолмоқда.

Таҳлил фирмаси «S&P Global Ratings»да нефт ва газ бўйича бошқарув директори ва сектор раҳбари Томас Уоттерс айтишича, АҚШ компанияларида Венесуэла инфратузилмасини таъмирлаш имконияти бор, аммо бу иқтисодий жиҳатдан мантиқли бўлиши керак.

«Охирида нефт ва газ компаниялари акциядорларга қиймат етказиши керак. Уларда жуда яхши менежерлар бор. Ҳоҳлаган нарсани қуришингиз мумкин, фақат унинг учун пул тўлашингиз керак. Аммо бу учун нефт нархи шундай даражада бўлиши керакки, у маблағни ҳақли қилиб берсин. Агар бу миқдорда пул топиш имкони бўлмаса, саноатнинг қайта тикланишини кўриш жуда қийин», – дейди у.

Компаниялар шошилмаяпти

Бундан ташқари, АҚШ нефт компаниялари Венесуэла томонидан бир марта аллақачон «тирналган», яъни уларнинг активлари олдин ҳам тортиб олинган. 2007 йилда «ExxonMobil» ва «ConocoPhillips» каби катта АҚШ компаниялари PDVSAга кўпчилик улушни беришни рад этган пайтда, уларнинг активлари олиб қўйилган.  Улар халқаро судларга борган ва катта миқдорда зарар учун сиғимлар олган – «ConocoPhillips» мисолида 8,3 миллиард доллар – лекин бу пуллар ҳеч қачон тўланмаган.

Ҳозирги Венесуэла режими асосан ўз ҳолича қолавергани, собиқ вице–президент Делси Родригес вақтинчалик раҳбар сифатида хизмат қилаётгани боис, қайта хўжаликка тортиб олиш хавфидан қўрқишни йўқотиш учун кўп нарса керак бўлади.

Бундан ташқари, АҚШ Энергетика котиби Крис Райт Трамп маъмурияти Венесуэлада нефт компанияларига бехавфлик кафолатлари бермоқчи эмаслигини айтган – бу эса давлат томонидан қўллаб-қувватланган «колективос» деб аталадиган парамилитар гуруҳлар жиноят гуруҳлари сифатида ҳаракат қиладиган мамлакатда хавотирли камчилик.

Катта ҳукумат рағбатларисиз, нефт компаниялари қимматга тушиши мумкин бўлган лойиҳаларга киришишдан эҳтиёт бўлади. Шу туфайли «ExxonMobil» бош директори Даррен Вудс Венесуэлага ҳозирги ҳолатида «сармоё киритилмаслиги мумкин» деб атагани табиийдир.

Қизиғи, Трамп инвесторларни жалб этиш учун рағбатлар таклиф қилмaди. Балки аксинча, у «ExxonMobil»ни Венесуэладаги инвестициядан блоклаш билан таҳдид қилган.  

Петерсон институтидан Моника де Болле айтишича, Трамп маъмурияти Лотин Америкасига нисбатан «империалистик қараш»га эга бўлиб, бу минтақа ресурсларини ўз мулки деб қабул қилади. Унинг айтишича, хусусий нефт компанияларининг Венесуэлага сармоя киритишдан қочиши айнан шундай ресурсларни «эгаллаб олиш»га қарши ижобий тўсиқ ҳисобланади.

«Шундай пайтлар бўладики, инсон «Худога шукр, АҚШда давлатга қарашли нефть компанияси йўқ», деб ўйлайди. Уларга хусусий сектор керак, аммо ҳозирча хусусий сектор қадам ташлаётгани йўқ. Ахир ақли жойида бўлган қайси компания Венесуэлага пул тикишни истайди?», – дейди де Болле.

Бироқ агар Венесуэлада нефт ишлаб чиқариш барибир кескин ошадиган бўлса, бу жаҳон нефть нархларини пасайтириши мумкинми? Таҳлилчилар бу саволга аниқ жавоб беришдан қочмоқда.

«Бу ҳаммаси қайси кўламда рўй беришига боғлиқ. Вазият жуда ўзгарувчан, жуда ноаниқ ва унда катта геосиёсий омил бор. Венесуэлада нефт ишлаб чиқариш масаласида ҳозирча энг дастлабки босқичдамиз», – дейди «Capital Economics» таҳлилчиси Жексон.