Хитойнинг навбатдаги қадами нефт нархини белгилаши мумкин — NYT

«NYT» нашрининг ёзишича, АҚШ ва Эрон ўртасидаги зиддият сабабли Ҳўрмуз бўғози орқали нефт танкерларининг қатнови сезиларли даражада секинлашган. Аммо ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги нархларнинг кўтарилиши ёки тушиши фақатгина Форс кўрфазидан қанча нефт экспорт қилинишига эмас, балки Хитой қабул қиладиган қарорларга ҳам боғлиқ.

Одатда дунёнинг энг йирик нефт харидори саналган Хитой шу йилнинг баҳорида импорт ҳажмини кескин қисқартирди. Талабнинг бу қадар пасайиши эса урушнинг дастлабки босқичида нефт нархи янада ошиб кетишининг олдини олди.

Ҳозирда бозор олдида турган асосий саволлардан бири шуки, Хитой қачон яна йирик ҳажмда нефт сотиб олишни бошлайди?

Пекин бу жараённи қанча узоққа чўзса, нефт нархи ҳам шунчалик пастлаш эҳтимоли сақланиб қолади. Бунинг акси ҳам тўғри: бошқа омиллар ўзгармаган тақдирда, Хитой томонидан талабнинг ортиши нархлар кўтарилишига олиб келади.

«Хитой талабининг қайси томонга ўзгариши мазкур бошқотирманинг энг муҳим қисмидир», — дейди Колумбия университетининг Глобал энергетика сиёсати маркази илмий ходими Карен Янг.

Бу борадаги яна бир муҳим омил — Россия ва Украина ўртасидаги уруш. Дунёдаги энг йирик экспортчилардан бири бўлган Россия ички бозордаги захираларни сақлаб қолиш мақсадида хорижга дизел сотишни тақиқлаганидан сўнг, ўтган ҳафтада улгуржи дизел нархлари кескин ошиб кетди.

Шу билан бирга, Украинанинг дрон ҳужумлари Россиядаги нефтни қайта ишлаш заводларига жиддий зарар етказди. Бу эса ўз навбатида, мамлакатнинг нефтдан транспорт ёқилғиси ишлаб чиқариш имкониятларини чеклаб қўйди.

Улгуржи ёқилғи нархлари одатда ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги истеъмол нархлари қандай ўзгаришини олдиндан кўрсатиб беради.

Ҳозирда Хитойнинг нефт импорти тез орада яна ўсиши мумкинлигини кўрсатувчи белгилар пайдо бўлмоқда. Халқаро энергетика агентлиги яқинда амалга оширилган харидлар ва танкерлардаги бир марталик етказиб беришларни «Хитойнинг харидларга бўлган қизиқиши қайта тикланаётгани» ишораси сифатида баҳолади.

Пекин май ойи учун эълон қилган божхона маълумотларига кўра, Хитойнинг импорт ҳажмини ўтган йилга нисбатан қарийб учдан бирга қисқартиргани бозорнинг аксарият иштирокчилари учун ҳамон жумбоқ бўлиб қолмоқда.

Хитой дунёдаги энг йирик нефт захираларига эга давлатлардан бири деб ҳисобланса-да, таҳлилчилар сунъий йўлдош орқали кузатган ер усти омборларидан унчалик кўп нефт олинмагани маълум бўлди.

Гарчи уруш даврида мамлакат нефтни қайта ишлаш заводлари одатдагидан камроқ нефтни қайта ишлаган ва нефт маҳсулотлари экспортини анча олдин тақиқлаб қўйган бўлса-да, бу ҳам импортнинг кескин камайиб кетишини тўлиқ изоҳлай олмайди.

Мамлакат ихтиёрида бошқа муҳим воситалар ҳам мавжуд. Хусусан, кимёвий моддалар ишлаб чиқаришда нефт маҳсулотларининг ўрнини боса оладиган улкан кўмир захиралари шулар жумласидандир.

Қолаверса, Хитой электр энергиясининг катта қисмини тикланадиган манбалардан олади ва жаҳондаги энг йирик электромобил бозори ҳисобланади. Мамлакатнинг дунёда етакчи ўринда турувчи юқори тезликдаги темир йўл тармоғи ҳам нефтга бўлган эҳтиёжни сезиларли даражада камайтиради.

Халқаро энергетика агентлигининг таъкидлашича, бу йил Хитойда 1970 йиллар ва 1980 йиллар бошидаги нефт инқирозларидан буён илк бор нефт истеъмолининг сезиларли даражада пасайиши кузатилиши мумкин.

Хитойда талабнинг қай даражада тез тикланишидан қатъи назар, мамлакатнинг улкан нефт захиралари унга ўзига хос «хавфсизлик ёстиқчаси»ни тақдим этади. Кўпчилик мутахассисларнинг фикрича, Пекин яна бироз вақт импорт ҳажмини оширишдан ўзини тийиб туриши мумкин.

Таҳлилчиларнинг фикрича, Хитойнинг нефт харидларини кўпайтириш ёки камайтириш орқали бозорни бошқара олиш қобилияти мазкур уруш давридаги энг кутилмаган ҳолатлардан бири бўлди.

«NYT» нашрининг таъкидлашича, мамлакат ўз нефтининг асосий қисмини четдан сотиб олиши ҳисобга олинса, дунё бозори устидан бундай қудратга эга бўлиш ҳақиқатан ҳам эътиборга лойиқ.

Ўнлаб йиллар давомида нефт нархларини белгилаш анъанавий тарзда ишлаб чиқарувчилар қўлида бўлиб келган. Нефт экспорт қилувчи мамлакатлар ташкилоти аъзолари ўзларининг бозордаги қудратидан фойдаланиб, гоҳ 1970 йиллардагидек нархларни кескин оширган, гоҳ 2014 йилдагидек унинг тушиб кетишига йўл қўйиб берган.

Бироқ сўнгги йилларда ОПЕКнинг бу борадаги таъсири пасайиб бормоқда. Бунга дастлаб АҚШда нефт қазиб олиш ҳажмининг жадал ўсиши, шу йилнинг баҳорида эса картелнинг энг йирик аъзоларидан бири — Бирлашган Араб Амирликларининг ташкилотни тарк этиши сабаб бўлди.

Албатта, Форс кўрфазидаги можаронинг шиддати ва бу ҳолат кема эгаларини қанчалик хавотирга солиши энергетика бозорлари учун ҳамон ўта муҳим омил бўлиб қолмоқда.

Душанба куни президент Трамп Эрон портларига қайтадан денгиз қамалини жорий қилаётганини маълум қилди. Бу ҳаракат мамлакат нефтининг катта қисми жаҳон бозорига чиқишининг олдини олишга қаратилган.