Трампнинг Эронга қарши «уруш» сценарийси: 2003 йилги Ироқ воқеаларининг такрорланиши

2003 йилнинг январида президент Жорж Буш Конгресс минбаридан туриб, Яқин Шарқдаги «диктатор» ва унинг оммавий қирғин қуролларидан келаётган жиддий хавф ҳақида дунёни огоҳлантирган эди.

Орадан йигирма уч йил ўтиб, худди шу залда президент Доналд Трамп деярли бир хил манзарани чизди: бўйсунмас режим, яқинлашиб келаётган ядровий таҳдид ва вақтнинг жуда кам қолгани. Бу икки нутқ ўртасидаги ўхшашлик кишини чиндан ҳам ҳайратга солади.

Тарихнинг аччиқ киноясини қарангки, 1980-йилларда Эронга қарши урушда АҚШ томонидан тишигача қуроллантирилган Саддам Ҳусайн кейинчалик Вашингтон учун Усома бин Лодиндан ҳам хавфлироқ душманга айланган эди. Эндиликда бу ёрлиқ бир миллион кишининг ёстиғини қуритган ўша вайронкор Ироқ уруши давридаги асосий раҳбарлардан бири — Эрон олий раҳнамоси Оятуллоҳ Али Хоминаига нисбатан қўлланилмоқда.

«Уруш сценарийси» таниш туюлса-да, геосиёсий майдон кескин ўзгарди.

Вашингтон стратегияси Буш даврига хос бўлган «олдини олувчи зарба» доктринасидан Трамп даврининг «профилактик хизмат кўрсатиш» деб аталаётган янги сиёсатига ўтмоқда. Бу ўзгаришлар 2025 йил июн ойида, Исроилнинг 12 кунлик уруши фонида Эронга берилган зарбалардан сўнг яққол кўзга ташланди. Бироқ, разведка маълумотларининг аниқлиги, операциядан кўзланган асл мақсад ҳамда ҳокимиятни тийиб туриш тизимининг йўқлиги борасидаги саволлар тобора кўпайиб бормоқда.

Қўрқув усули: Булутлардан туннелларгача

2003 йилда урушнинг визуал тили вертикал эди: АҚШ шаҳарлари узра кўтарилаётган «қўзиқоринсимон булут» ёки аҳоли пунктларига тарқалаётган биологик қурол қўрқуви. Бугунги кунда эса қўрқув йўналиши ўзгарди: энди у ер остига, номаълум чуқурликларга қараб йўналтирилган.

 «Маъмурият қўрқувнинг визуал луғатини янгиламоқда. Улар худди Буш маъмурияти “тутаб турган милтиқ» ўхшатиши орқали қилганидек, ядровий таҳдидни бўрттириб кўрсатмоқда. Аммо бу ерда битта асосий фарқ бор: 2003 йилда АҚШ разведка маълумотлари ёлғонга мослаштирилиб сохталаштирилган эди. 2026 йилда эса разведка хулосалари аслида Трампнинг иддаоларини инкор этмоқда», — дейди вашингтонлик сиёсий таҳлилчи Усома Абу Иршод.

Трамп ўзининг мамлакатдаги ҳолат бўйича мурожаатида Эрон АҚШнинг асосий ҳудудига зарба бериш учун ўз ядровий дастурини «қайта тиклаётганини» таъкидлаган бўлса-да, унинг амалдорлари бунга зид баёнотлар бермоқда. Оқ уй матбуот котиби Каролин Левитт хўжайинининг гапини такрорлаб, 2025 йилги «Тунги болға операцияси» Эрон иншоотларини «яксон қилганини» таъкидлади. Бироқ, бундан бир неча кун олдин Трампнинг вакили Стив Уиткофф Теҳрон ядровий бомба яратишига «бир ҳафта қолганини» даъво қилган эди.

Таҳлилчиларнинг фикрича, бу «ахборот бошбошдоқлиги» аниқ бир мақсадга хизмат қилади: доимий ҳарбий босимни оқлаш учун таҳдидни етарлича мавҳум ушлаб туриш.

«Буш Ироқни экзистенсиал таҳдид сифатида кўрсатиш учун 11 сентабр воқеаларидан кейинги ғазабдан унумли фойдаланган эди. Трампда эса бундай имконият йўқ. Эрон АҚШ ҳудудига ҳужум қилгани йўқ. Шунинг учун у Эроннинг баллистик ракеталари Америкага етиб бора олади, деб даъво қилиб, тўғридан-тўғри таҳдидни ўйлаб топишга мажбур. Бу эса техник ҳақиқатларга асосланмаган иддаодир», — деди Абу Иршод «Ал-Жазира» телеканалига.

Режимни ўзгартириш ботқоғи

2003 йил билан ҳозирги давр ўртасидаги энг яққол тафовут, эҳтимол, маъмуриятнинг ички бирдамлигидадир. Ўша пайтдаги Буш жамоаси — вице-президент Дик Чейни, мудофаа вазири Доналд Рамсфелд ва унинг ўринбосари Пол Вулфовиц мафкуравий жиҳатдан якдил бўлиб, «бир ёқадан бош чиқариб» ҳаракат қилишган. Чейни АҚШ қўшинлари «халоскорлар сифатида кутиб олинади» деган машҳур башоратни айтган эди.

Бироқ амалда воқеалар бутунлай бошқача тус олди. Телевидение учун махсус саҳналаштирилган — Бағдод марказида Саддам Ҳусайн ҳайкалининг ағдарилиши манзараси тез орада АҚШ истилосига қарши узоқ муддатли ва уюшган қаршилик ҳаракатларига ўрин бўшатди. Бу эса Америка қўшинларининг катта йўқотишларига ҳамда Ироқни фуқаролар уруши ёқасига олиб келган мазҳаблараро қонли тўқнашувларга сабаб бўлди.

2003 йилнинг май ойида Бушнинг «Вазифа бажарилди» деган улкан баннер остида асосий жанговар ҳаракатлар якунланганини эълон қилиши, кейинчалик йиллар давомида унинг маъмурияти ва АҚШ учун ҳақиқий бош оғриғига айланди.

2026 йилги Трамп жамоаси аввалги маъмуриятлардан фарқли ўлароқ, анча тарқоқ кўринмоқда. Оқ уй «Аввало Америка» тамойилига асосланган яккаланиш сиёсати ҳамда тажовузкор ташқи аралашув тарафдорлари ўртасида иккига бўлиниб қолган.

Масалан, вице-президент Жей Ди Вэнс ва мудофаа вазири Пит Хегсет асосий мақсад режимни ўзгартириш эмаслигини очиқ билдирмоқда. Жумладан, Вэнс «биз Эрон билан эмас, балки унинг ядровий дастури билан урушяпмиз», — дея таъкидлади.

Бироқ президент Трамп ижтимоий тармоқларда ўз мулозимларининг фикрини рад этиб:

«Агар амалдаги Эрон режими ЭРОННИ ЯНА БУЮК ҚИЛА ОЛМАСА, нега энди режим алмаштирилмаслиги керак? MIGA!» — деб ёзди.

Таҳлилчи Абу Иршоднинг фикрича, Буш давридаги неоконсерваторлар таъсири сусайиб, уларнинг ўрнини Стивен Миллер каби Трампга мутлақо содиқ ва Исроил ўнг қаноти билан яқин шахслар эгаллаган. Трампни стратегия эмас, кўпроқ инстинктлар бошқармоқда. У ўзидан олдинги президентлар эриша олмаган «ғалаба»ни кўзламоқда.

 Яккаланган супердавлат

2003 йилда Буш ва Буюк Британия бош вазири Тони Блэр «Кўнгиллилар коалицияси»ни тузиш учун тинимсиз меҳнат қилган эди. Бу шунчаки дипломатик ниқоб бўлса-да, ҳарқалай мавжуд эди. Блэр Ироқдаги ҳалокатни дипломатик жиҳатдан хаспўшлагани учун Яқин Шарқда ва Ғарбнинг айрим доираларида ҳанузгача энг нафратга учраган шахслардан бири бўлиб қолмоқда.

2026 йилга келиб эса Америка Қўшма Штатлари мутлақо яккаланган ҳолда ва ҳеч қандай иттифоқчиларсиз ҳаракат қиляпти.

«Трамп коалиция тузиш ўрнига, иттифоқчиларини ўзидан тобора узоқлаштирмоқда. У Европа Иттифоқига қарши тарифлардан тортиб, Гренландияни сотиб олиш каби уринишларгача бўлган ўзига хос «тазйиқ» тизимини қўлламоқда. Европаликлар Эронга нисбатан ишлатилаётган бундай босим кун келиб ўзларига ҳам қаратилишидан хавотирга тушмоқда. 2003 йилдаги ҳолатдан фарқли ўлароқ, бугунги кунда фақат Исроилгина АҚШни тўлиқ қўллаб-қувватлаяпти», — дея тушунтиради Абу Иршод.

Маълумотларга кўра, Буюк Британиянинг Эронга зарба бериш учун ўз орол базаларидан фойдаланишга рухсат бермагани АҚШнинг яккаланиб қолганини яққол тасдиқлади. Оқибатда 2025 йилги ҳарбий тазйиқ пайтида B-2 бомбардимончи самолётлари бевосита Америка Қўшма Штатлари ҳудудидан учиб, 18 соатлик давомли парвозларни амалга оширишга мажбур бўлди.

Тийиб туриш ва мувозанат тизимининг емирилиши

Ироқ уруши давридаги разведка хатолари ва ёлғонларидан сўнг, Конгресс назоратини кучайтиришга ваъда берилган эди. Бироқ орадан йигирма йил ўтиб, бу ҳимоя тўсиқлари бутунлай емирилгандек туюлмоқда. Демократ Ро Ханна ва республикачи Томас Масси каби конгрессменлар рухсат этилмаган урушнинг олдини олиш учун қонуний чоралар кўришга уринса-да, амалдаги сиёсий реаллик анча аянчлидир.

 «Тийиб туриш ва мувозанат концепцияси жиддий синовга дуч келмоқда. Республикачилар партияси эндиликда амалда Трамп партиясига айланган. Олий суд ўнг консерваторларга мойил. Трамп 11 сентабр воқеаларидан кейин берилган ва «чекланган зарбалар» беришга рухсат этувчи кенгайтирилган ваколатлар билан ҳаракат қилмоқда. Бундай зарбалар эса у гўёки ўзини олиб қочаётган очиқ урушга тезлик билан айланиб кетиши ҳеч гап эмас», — дея огоҳлантиради Абу Иршод.

Ҳозирги маъмурият Теҳрон томонидан 32 000 нафар намойишчи ўлдирилганини даъво қилди. Бу мустақил манбалар келтираётган рақамлардан анча юқори бўлиб, Эрон томони уни «катта ёлғон» сифатида рад этди.

Бироқ бундай баёнотлар БМТ резолюциялари ёки Конгресс рухсатини четлаб ўтиб, вазиятни кескинлаштириш учун маънавий замин ҳозирламоқда.

АҚШ ва Эрон музокарачилари ўтган йилги «Тунги болға» операцияси соясида Женевада учрашар экан, асосий савол очиқ қолмоқда: бир неча ўн йиллик адоватдан сўнг бу икки давлат янги келишув остонасидами ёки бу бутун минтақани олов ичида қолдирадиган уруш дебочасидами?