Эрон олий раҳбарининг ўлими ортидан Хумайнийнинг невараси диққат марказига тушди

Эрон Ислом Республикасининг марҳум асосчиси оятуллоҳ Рухуллоҳ Хумайнийнинг невараси Ҳасан Хумайний олий раҳбар сифатида оятуллоҳ Али Ҳоманаийнинг ўрнини  ким эгаллашини ҳал қилувчи уламолар муҳокамасида муҳим рол ўйнаши мумкин.

86 ёшли Хоманаийнинг АҚШ–Исроил зарбасида ўлдирилиши, унинг ёшига қарамай, ким кейинги олий раҳбар бўлиши ҳақида кўп йиллардан бери аниқлик йўқ бўлган масалага янгича долзарблик қўшди.

Ҳасан Хумайний марҳум оятуллоҳнинг 15 нафар невараси орасида энг кўзга ташланадигани бўлиб, Эроннинг диний эстеблешменти орасида нисбатан замонавийроғи ҳисобланади. Унинг Ғарб билан алоқа қилиш сиёсатини амалга оширган собиқ президентлар Муҳаммад Ҳотамий ва Ҳасан Руҳоний каби ислоҳотчилар билан яқин алоқалари бор.

53 ёшли Хумайний жанубий Теҳронда бўлган бобоси қабристонининг муқаррабаси сифатида оммавий ҳаётда рамзий аҳамиятга эга ролни эгаллайди. У ҳеч қачон давлат идораларида ишлагани йўқ.

Эрон ичидаги баъзи сиёсатчилар уни Хоманаий замонида таъсирли бўлган қаттиққўлларнинг, айниқса унинг ўғли Можтабанинг рақиби сифатида кўрган.

Эрон сиёсатчилари орасида январ ойида мамлакат бўйлаб юзага келган норозиликлар ортидан, ислом республикасини кенгайиб бораётган норозиликларга қарши мустаҳкамлаш воситаси сифатида Хоманаийнинг ўрнига нисбатан замонавий буюк раҳбар тайинлаш тарафдорлари кўпайгани айтилади. 

Хумайний Аминининг ўлими учун жавобгарлик талаб қилган

1979 йилда Шоҳ агдарилгандан кейин тузилган Ислом Республикасига содиқ бўлгани билан, Хумайний ислоҳотларни қўллаб-қувватлашда фаол бўлиб, баъзида ҳокимиятга норозиликни ҳам билдирган. 2021 йилда у Гвардия Кенгашини – Эрон теокрациясининг президентликка номзодларни саралаш учун масъул бўлган тармоғини – ислоҳотчиларнинг сайловда иштирокини тўсгани учун танқид қилган. Кенгашнинг бу ҳаракати қаттиққўл Иброҳим Раисийнинг ғалабасига йўл очди, у 2024 йилда вертолёт авариясида вафот этган.

«Сиз мен учун кимнидир танлаб ва мени уларга овоз бердим дейишга мажбурлай олмайсиз!» – деган Хумайний шу пайтда.

У 2022 йилда Маҳса Амини, консерватив кийим кодексини бузгани учун ахлоқ полицияси томонидан қўлга олинганидан сўнг вафот этган ёш Эрон қизи учун ҳам жавобгарлик талаб қилган – бу воқеа бутун мамлакат бўйлаб норозилик намойишларига сабаб бўлган.

«Ҳокимиятлар бу 22 ёшли қизга йўналтириш ва таълим баҳонасида нима бўлгани бўйича очиқ ва аниқ ҳисоб бериши керак», – деган у.

Шу билан бирга, тизимга содиқлигини акс эттириб, Хумайний Хоманаийга қарши шовқин чиқарган намойишчиларни ҳам танқид қилган.

Декабр ва январ ойларида Эрон бўйлаб бўлиб ўтган норозиликларда  у ҳукумат томонидан намойишларда иштирок этган ва баъзи зўравонлик ҳаракатларини ИШИД фаолиятига таққослаган ҳолда, намойишчиларни Исроилга хизмат қилаётганликда айблаган.

Мотам хатида Хумайний Хоманаийни доимо «Эрон ва мусулмонларнинг қаҳрамони» бўлиб қолиши ҳақида айтиб, «Эроннинг шарафли аҳолиси бу воқеани енгиб, яна Имом (Хумайний) йўлидан юриши»ни қўшимча қилган. 

«Ислоҳотчи диншунос»

Хуманийнинг яқин дўсти 2015 йилда «Reuters»га сўзлаб беришича, у айниқса мусиқа, аёллар ҳуқуқлари ва ижтимоий эркинликка оид масалаларда ислоҳотчи диншунос сифатида кўрилган. У ижтимоий тармоқлардаги трендларни кузатади ва Ғарб фалсафасига ҳам Ислом фикри каби қизиқади.

Унинг хотини Саййеда Фотима оятуллоҳнинг қизи бўлиб, уларнинг тўрт нафар фарзанди бор.

Баъзи ислоҳотчилар 2012 йилда уни президентликка номзодликка чақирган, аммо у рад этган.

Хумайний 2015 йилги ядро битимини музокара қилган Руҳоний ҳукуматини қўллаб-қувватлаган; бу битим санкцияларни юмшатишга ва ядро дастурига чек қўйишга қаратилган эди – АҚШ президенти Доналд Трамп 2018 йилда уни бекор қилган.

У ядро дастури бўйича йиллар давомида Эрон аҳолиси бошдан кечирган иқтисодий қийинчиликлар ҳақида очиқ сўзлаган.

Махсус маслаҳатчилар мажлисига сайловда иштирок эта олмаган

Ўн йил олдин Хумайний Олий раҳбарни тайинлаш учун масъул бўлган Маҳсус Маслаҳатчилар Мажлиси сайловида иштирок этишни хоҳлаган.

У номзодлиги учун дастлаб Али Хоманаийдан рухсат олган, у бу ҳаракатга розилик билдирган ва бир вақтнинг ўзида Хумайнийни бобоси номига зарар етказмасликка чақирган. Аммо кейинчалик уни Гвардия Кенгаши сайловдан чиқариб ташлаган.

Дисквалификацияда диний малакалари асос қилиб олинган.  Хумайний хожатулислом даражасида бўлиб, бу оятуллоҳдан бир поғона пастдир, аммо бу ҳаракат ислоҳотчиларнинг эҳтимолий рақобати олдини олиш мақсадида қилинган деб қаралган.

2008 йилда у Эроннинг қудратли Ислом инқилоби муҳофизлари корпусини танқид қилаётгани кенг тарқалган эди; интервюда у бобоси меросига содиқлигини даъво қилувчи ҳарбийлар сиёсатга аралашмаслиги лозимлигини таъкидлаган. Шу билан бирга, у Қўшинлар билан яқин алоқада бўлиб, бу элита куч Ислом Инқилобини ҳимоя қилиш учун тайинланган.

Ўтган йили Исроил ва Эрон ўртасида 12 кунлик ҳаво урушида Хумайний Хоманаийга мактуб ёзиб, унинг раҳбарлигини мақтаган ва Эрон ракеталари Исроил учун фожиа, Эрон халқи учун қониқиш манбаи бўлганини айтган.

Хумайний Исроилни «шайтоний Сионист режими» ва Ғарб қўллаб-қувватлаган «сарҳадли ўсма» деб таърифлаб, мусулмон дунёси Сионизмга қарши ўзини кучли қилиши кераклигини айтган.

Биографиясига кўра, у араб ва инглиз тилларини билади ва 21 ёшгача футбол билан шуғулланган, кейинчалик бобоси уни Қом шаҳрига Ислом диншунослиги бўйича таҳсил олишга юборган.