Трамп Венесуэла нефтини озод қилмоқчилигини айтди. Уни ўзи нима бўғганди?

АҚШ кучлари Венесуэла президенти Николас Мадурони Каракасдан ўғирлаб кетганидан сўнг, президент Доналд Трамп ва Давлат котиби Марко Рубио Венесуэла халқи манфаати учун нефт оқимини «озод қилмоқчи» эканини эълон қилди.

«Биз нефт инфратузилмасини қайта тиклаймиз, бунга нефт компаниялари томонидан тўғридан-тўғри тўланадиган миллиардлаб доллар сармоя керак бўлади. Улар (компаниялар) қилган ишлари учун харажатларини қоплаб олади, лекин ҳаммаси тўланади ва биз нефт оқимини йўлга қўямиз», - деди Трамп Мадуро қўлга олинганидан бир неча соат ўтгач, Флорида штатидаги Мар-а-Лаго қароргоҳида ўтказилган брифингда.

Шундан сўнгАҚШ президенти Венесуэла нефти савдосидан тушган маблағларни «Венесуэла ва Америка Қўшма Штатлари халқи манфаати учун» сарфлашни исташини айтди. Рубио ҳам кейинги кунлардаги чиқишларида Трампнинг бу гапларини такрорлади.

Аммо Венесуэла нефтига нима тўсқинлик қилиб, мамлакатга инвестициялар киришига йўл бермай, уни қашшоқликка етаклаган эди?

Бунинг асосий сабаби — Трамп ва Рубио сукут сақлаётган омил: Вашингтоннинг санкциялар орқали Венесуэла нефт саноати ва иқтисодиётини бўғиб қўйишга қаратилган ҳаракатларидир. Айнан шу санкциялар мамлакатда қочқинлар инқирозини ҳам келтириб чиқарган.

Трамп Венесуэла нефти ҳақида нима деди?

«Truth Social» платформасидаги постида Трамп Венесуэла санкция остидаги 30 миллиондан 50 миллион баррелгача бўлган нефтни АҚШга топширишини ёзди.

«Ушбу нефт бозор нархида сотилади ва бу пул АҚШ президенти сифатида шахсан менинг назоратимда бўлади. Бу маблағлар Венесуэла ва АҚШ халқи манфаати учун ишлатилишини таъминлайман», - деди Трамп.

Шунингдек, Трамп энергетика вазири Крис Райтга ушбу режани зудлик билан амалга оширишни топширганини қўшимча қилди. Унинг айтишича, нефт кемалар орқали тўғридан-тўғри АҚШдаги портларга етказилади.

Навбатдаги матбуот анжуманида Трамп АҚШ нефт компаниялари Венесуэланинг «вайрон бўлган инфратузилмасини» тузатишини ва «мамлакат учун пул ишлай бошлашини» айтди.

Ундан олдинроқ Трамп ўз постида Венесуэлани АҚШ нефти, ерлари ва бошқа активларини ўғирлашда, ушбу нефтдан эса жиноятчилик, терроризм ва одам савдосини молиялаштиришда айблаган эди. Трампнинг катта маслаҳатчиси Стивен Миллер ҳам шунга ўхшаш иддаолар билан чиқиш қилди.

АҚШнинг Венесуэла нефтини қўлга киритиши нимани англатади?

Ҳозирда нефтнинг бир баррели тахминан 56 доллар атрофида сотилмоқда. Ушбу нархдан келиб чиқилса, Трамп айтаётган 30 миллион баррел нефт 1,68 млрд доллар, 50 миллион баррел эса 2,8 млрд доллар қийматга эга.

Тадқиқотчи Вжай Прашаднинг «Al Jazeera»га берган интервюсида айтишича: Трампнинг Венесуэла нефти ҳақидаги баёноти шунчаки уруш ҳаракати эмас, балки мустамлакачилик ҳаракатидир. Бу БМТ Низомига кўра ҳам ноқонуний.

Халқаро ҳуқуқ профессори Илиас Бантекаснинг фикрича, АҚШнинг аралашувидан мақсад Мадуро эмас, балки Венесуэла нефт конларига эга чиқишдир.

«Трамп шунчаки АҚШ нефт компанияларига рухсатномалар олиб бериш билан чекланиб қолмоқчи эмас, у мамлакатни бошқаришни, яъни ресурслар устидан мутлақ ва муддатсиз назоратни хоҳламоқда», - деди у.

Маълумот учун, 2023 йилда АҚШ кунига ўртача 20,25 миллион баррел нефт истеъмол қилган.

Марко Рубио Венесуэла нефти ҳақида нима деди?

АҚШ Давлат котиби Марко Рубио бу ҳаракатларни Венесуэлага қарши уруш эмас, балки наркотрафик гуруҳларига қарши кураш деб атади.

Унинг сўзларига кўра, нефт саноати энди «душманларни бойитиш учун эмас, Венесуэла халқи ва АҚШ манфаати учун» хизмат қилиши керак.

Рубио 2014 йилдан бери 8 миллионга яқин венесуэлалик мамлакатни тарк этганини айтиб, буни Мадуронинг коррупцияси билан изоҳлади. БМТ маълумотлари ҳам 7,9 миллион киши чиқиб кетганини тасдиқлайди. Бироқ, Рубио ушбу инқирозда АҚШ санкцияларининг ролини тилга олмади.

АҚШнинг Венесуэла нефтига қарши санкциялари қандай бошланган?

Венесуэла нефт саноати 1976 йилда, нефт буми даврида ўша пайтдаги президент Карлос Андрес Перес даврида миллийлаштирилган эди. У барча нефт ресурсларини назорат қилиш учун давлатга қарашли Petroleos de Venezuela СА (PDVSA) компаниясига асос солган.

Венесуэла бир неча йил давомида АҚШнинг йирик нефт экспортчиси бўлиб қолди ва 1990 йилларнинг охири ҳамда 2000 йилларнинг бошида кунига 1,5 миллиондан 2 миллион баррелгача нефт етказиб берди.

1998 йилда президент Уго Чавес президент лавозимига киришгач, барча нефт активларини миллийлаштирди, хорижий мулкларни мусодара қилди, PDVSA тузилмасини ўзгартирди ва нефтдан тушган даромадларни Венесуэладаги ижтимоий дастурларга йўналтиришга устувор аҳамият берди.

2003 йилдан 2007 йилгача Чавес бошқарувидаги Венесуэла қашшоқлик даражасини икки баробарга — 57 фоиздан 27,5 фоизга туширишга муваффақ бўлди. Ўта қашшоқлик эса янада кескинроқ — 70 фоизга камайди. Бироқ, экспорт ҳажми пасайиб кетди ва ҳукумат органлари бошқарувдаги самарасизликда айбланди.

АҚШ 2005 йилда ўз нефт активлари миллийлаштирилганига жавобан Венесуэла нефтига қарши илк бор санкциялар жорий қилди.

АҚШ санкциялари остида кўплаб юқори мартабали Венесуэла ҳукумати мулозимлари ва компанияларига АҚШда сақланаётган ҳар қандай мулк ёки молиявий активлардан фойдаланиш тақиқланган. Улар АҚШ банк ҳисобварақларига кира олмаган, мулк сотишлари ёки АҚШ молия тизими орқали ўтадиган пулларини олишлари мумкин эмасди.

Энг муҳими, санкцияга тушган ҳар қандай шахс ёки компания билан бизнес юритган ҳар қандай АҚШ компанияси ёки фуқароси жазоланди ва ҳуқуқий чоралар кўрилиши хавфи остида қолди.

2013 йилда Чавес вафотидан кейин Мадуро президентликни қабул қилиб олди. 2017 йилда Трамп ўзининг биринчи президентлик муддати даврида кўпроқ санкциялар жорий қилди ва 2019 йилда уларни яна кучайтирди. Бу АҚШга нефт сотишни ва Венесуэла компанияларининг жаҳон молия тизимидан фойдаланишини янада чеклади. Натижада АҚШга нефт экспорти деярли тўхтади ва Венесуэла ўз савдосини асосан Хитойга, қисман Ҳиндистон ва Кубага йўналтирди.

Ўтган ойда ҳам Трамп маъмурияти янги санкциялар жорий этди— бу сафар Мадуронинг оила аъзоларига ва санксияланган нефтни ташийдиган Венесуэла танкерларига нисбатан бўлди.

Бугунги кунда PDVSA Венесуэладаги нефт саноатини назорат қилади ва АҚШнинг Венесуэла нефтини қазиб олишидаги иштироки эса чекланган. Хюстонда жойлашган Chevron Венесуэлада ҳали ҳам фаолият юритаётган ягона АҚШ компаниясидир.

Санкциялар Венесуэла нефтига қандай зарар етказди?

Бугун Трамп Венесуэла нефт савдосини тиклашга қизиқиш билдираётган бўлиши мумкин, аммо буни биринчи навбатда тўсиб қўйган нарса айнан АҚШ санкциялари эди.

Венесуэла нефт захиралари асосан мамлакатнинг шарқий қисмида, тахминан 55 000 квадрат километр (21 235 квадрат миля) майдонни эгаллаган Ориноко минтақасида тўпланган.

Гарчи мамлакат 303 миллиард баррел билан дунёдаги энг йирик нефт захирасига эга бўлса-да, бугунги кунда нефт сотишдан топаётган фойдаси ўтмишдаги даврларига қараганда жуда арзимас бўлиб қолган.

Иқтисодий мураккаблик обсерваторияси (Observatory of Economic Complexity) маълумотларига кўра, Венесуэла 2023 йилда 4,05 миллиард долларлик хом нефт экспорт қилган. Бу бошқа йирик экспортчилар, жумладан, Саудия Арабистони (181 миллиард доллар), АҚШ (125 миллиард доллар) ва Россия (122 миллиард доллар) кўрсаткичларидан анча паст.

АҚШ санкциялари венесуэлаликларга ва мамлакатнинг нефт инфратузилмасига қандай зарар етказди?

Венесуэла нефтига нисбатан АҚШ санкциялари АҚШ ва АҚШга тегишли бўлмаган компанияларнинг PDVSA билан бизнес юритишига тўсқинлик қилади. АҚШ ҳеч ким йўқотишни истамайдиган бозор бўлгани сабабли, фирмалар, жумладан, банклар ҳам Вашингтоннинг санкцияларига сабаб бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай қадамни ташлашдан эҳтиёт бўлади.

Амалда бу Венесуэла нефт саноати халқаро молиявий инвестициялардан деярли бутунлай маҳрум бўлганини англатади.

Шунингдек, санкциялар туфайли Венесуэланинг Ғарб давлатларидан нефт қазиш ускуналари, махсус дастурлар ва нефтни қайта ишлаш заводлари учун эҳтиёт қисмларни сотиб олишини чеклаб қўйган.

Бу PDVSA инфратузилмасига йиллар давомида етарли даражада сармоя киритилмаслигига олиб келди, натижада сурункали носозликлар, иш тўхташлари ва бахтсиз ҳодисалар кўпайди.

Санкциялар, шунингдек, кенг кўламли иқтисодий инқирозни келтириб чиқарди.

Жаҳон банки маълумотларига кўра, мамлакатда аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот 2010-йилдаги 13 600 доллардан 2024-йилда тахминан 4 200 долларгача тушиб кетди.

Тахминан 2012-йилдан бошлаб иқтисодиёт ички иқтисодий сиёсат таъсирида кескин пасайишни бошлади ва бу инқироз кейинчалик АҚШ санкциялари туфайли янада чуқурлашди. Мана шу иқтисодий қийинчиликлар туфайли миллионлаб венесуэлаликлар ўз ватанини ташлаб кетишга мажбур бўлди. Қизиғи шундаки, бугун Трамп ва Рубио айнан ўша (санкциялар туфайли мамлакатдан қочган) одамларни нефт пуллари билан бойитишимиз керак, деган иддаони илгари суришмоқда.

АҚШнинг Венесуэла нефтида бирор-бир ҳаққи борми?

АҚШ компаниялари Венесуэлада нефт қазиб олишни 1900-йилларнинг бошларида бошлаган эди.

1922-йилда Венесуэланинг шимоли-ғарбий қисмидаги Сулия штатида жойлашган Маракаибо кўлидан улкан нефт захиралари дастлаб «Royal Dutch Shell» компанияси томонидан топилган.

Шу нуқтадан бошлаб, АҚШ компаниялари Венесуэла нефт захираларини қазиб олиш ва ўзлаштиришга киритаётган сармояларини кескин оширган. «Standard Oil» каби компаниялар концессия шартномалари (ижара асосида фойдаланиш ҳуқуқи) асосида нефт қазиш ишларига бошчилик қилди ва бу Венесуэлани, айниқса, АҚШ учун асосий глобал нефт етказиб берувчига айлантирди.

Венесуэла OPEKнинг (Нефт экспорт қилувчи мамлакатлар ташкилоти) асосчи аъзоларидан бири бўлиб, 1960 йил 14 сентабрда ушбу ташкилот тузилишида иштирок этган. OPEK — нефт етказиб беришни бошқариш ва жаҳон нефт нархларига таъсир кўрсатиш учун ҳамкорлик қиладиган йирик экспортчи давлатлар гуруҳидир.

Бироқ, экспертларнинг таъкидлашича, Трамп ва Миллернинг Венесуэла гўёки АҚШ нефтини ўғирлаган деган иддаолари халқаро ҳуқуқ бўйича ҳеч қандай асосга эга эмас.

БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1962 йилда қабул қилинган резолюциядаги «Табиий ресурслар устидан доимий суверенитет» тамойили шуни аниқ кўрсатадики, суверен давлатлар ўз тараққиёти йўлида ўз ресурсларини назорат қилиш, улардан фойдаланиш ва уларни тасарруф этиш бўйича узвий ҳуқуққа эгадир.

Бошқача айтганда, Венесуэла нефти фақат ва фақат Венесуэланинг ўзига тегишли.