Амударёдаги сув сатҳи сезиларли даражада пасайди. Сабаб нима?
Энг катта пасайиш Амударёнинг қуйи оқимида қайд этилди. Дарёнинг қуйи оқими деб ҳисобланган Қизилжар қисмида оқим 77 фоизга камайди.
© APАмударёнинг ўрта ва қуйи оқимидаги сув миқдори 54–77 фоизга камайди. Бу ҳақда «Science Direct» чоп этган тадқиқотда сўз боради.
Олимларнинг фикрига кўра, асосий сабаб иқлим ўзгариши эмас, балки инсон фаолиятидир. Гап дарёдан сув олиш, суғориладиган ерларни кенгайтириш, каналлар, сув омборлари, насос станциялари ва сувнинг табиий ҳаракатини ўзгартирадиган бошқа объектлар қуриш ҳақида кетмоқда.
Амударё сувининг катта қисми унинг юқори оқимида, тоғли ҳудудларда ҳосил бўлади. Қор ва музликлар муҳим роль ўйнайди. Бироқ, унинг ўрта ва қуйи оқимида қишлоқ хўжалиги ерларини суғориш учун сув фаол равишда тортиб олинади.
Ёғингарчилик кўпроқ, аммо дарёда сув ҳали ҳам камроқ
Олимлар Амударё ҳавзасидаги иқлим ҳақиқатан ҳам ўзгарганини таъкидламоқдалар. Тадқиқот даврида ҳарорат 0,51–0,83 даража Цельсийга кўтарилди ва ёғингарчилик миқдори 6–13 фоизга ошди. Одатда, агар ёғингарчилик кўпроқ бўлса, дарёда кўпроқ сув бўлиши керак. Муаллифларнинг ҳисоб-китобларига кўра, иқлим ўзгариши Амударё оқимини 14-20 фоизга ошириши мумкин эди, аммо бундай бўлмади.
Олимларнинг ҳисоб-китобларига кўра, сув оқимини ўзгартириш ва бошқа инсон аралашувлари нафақат ёғингарчилик туфайли сув сатҳининг кўтарилишини тўсиб қўйди, балки дарё оқимининг кескин пасайишига ҳам олиб келди. Ўрта ва қуйи оқимларда оқимнинг пасайишига инсон фаолиятининг таъсири 114–120 фоизга баҳоланмоқда. Амударёнинг юқори оқимида оқим 22 фоизга камайди. У ерда иқлим ҳам дарё оқимини қисман оширди, аммо инсон таъсири кучлироқ эди.
Сув сатҳининг энг катта пасайиши дарёнинг қуйи қисмида кузатилди
Энг катта пасайиш Амударёнинг қуйи оқимида қайд этилди. Олимлар дарёнинг қуйи оқими деб ҳисоблаган Қизилжар қисмида оқим 1931-1950 йилларга нисбатан 77 фоизга камайди. Керки (Туркмaнистон) ҳудудида пасайиш камроқ — 22 фоиз бўлди. Муаллифлар буни сув олишнинг аксарияти қуйи оқимда содир бўлиши билан боғлайди.
Тадқиқот шуни кўрсатадики, иқлим ўзгариши Амударё ҳавзасининг турли қисмларига турлича таъсир қилади. Юқори оқимларда ҳароратнинг кўтарилиши қор ва музликларнинг эриши туфайли дарё сув сатҳини вақтинча ошириши мумкин. Бироқ, узоқ муддатда музликларнинг қисқариши аслида сув билан боғлиқ вазиятни ёмонлаштириши мумкин.
Олимлар шунингдек, Амударё ёғингарчиликка жуда боғлиқлигини таъкидлайди. Яъни, дарё ҳавзасида ёмғир ва қор қанча кам ёғса, унинг сув миқдорига шунча жиддий таъсир қилади.
Сувнинг асосий истеъмолчиси қишлоқ хўжалигидир
Тадқиқотда суғориладиган деҳқончиликнинг роли ҳам муҳокама қилинади. Совет даврида, айниқса 1950 йиллардан 1990 йилларга қадар Амударё ҳавзасида каналлар, насос станциялари ва сув омборлари фаол равишда қурилган. Бу суғориладиган ерларнинг, жумладан, пахта, буғдой ва гуруч етиштириш учун ерларнинг кенгайиши билан боғлиқ эди. Тадқиқотга кўра, Амударё ҳавзасида бундай ерларнинг майдони бу даврда 150 фоизга ошган.
Муаллифлар, шунингдек, қишлоқ хўжалиги минтақанинг асосий сув истеъмолчиси бўлиб қолишини ва Амударё ҳавзасидаги барча сув олишнинг тахминан 92 фоизини ташкил қилишини таъкидлайди.
Амударёнинг ирмоқларида аҳвол қанақа?
Амударёнинг асосий ирмоқларида ҳам сувнинг камайиши қайд этилди. Тадқиқотда Вахш, Қундуз, Кофирнигон, Сурхондарё, Зарафшон ва Қашқадарё номлари келтирилган.
Ушбу дарёлар гуруҳи учун пасайиш 4 фоиздан 34 фоизгача бўлган. Олимлар асосий сабаб сифатида инсон фаолиятини ҳам кўрсатишади. Бироқ, шуни таъкидлаш керакки, бу рақам ҳар бир алоҳида дарёга эмас, балки бутун ирмоқлар гуруҳига тегишли.
Вахшнинг юқори қисмида вазият қуйи оқимга қараганда яхшироқ. Гарм ҳудудида сув оқими тахминан 3 фоизга ошган, Комсомолобод ва Туткаул ҳудудларида эса мос равишда 1,8 фоиз ва 2,6 фоизга камайган. Инсон таъсири сув ҳажмини камайтирди. Гармда у -5 фоиз, Комсомолободда -11 фоиз ва Туткаулда -10 фоиз деб баҳоланди. Яъни, Вахш дарёсининг қуйи оқимида инсон фаолиятининг таъсири янада сезиларли бўлади.
Олимлар нимани таклиф қилишади?
Тадқиқот муаллифлари ушбу маълумотлар Марказий Осиёда сув ресурсларини бошқариш учун муҳим деб ҳисоблашади. Уларнинг фикрича, минтақадаги мамлакатлар суғориш тизимларини янгилаш, сув йўқотилишини камайтириш, сувни тежайдиган технологияларни жорий этиш, трансчегаравий дарёларда ҳамкорликни кучайтириш ва қор, музликлар, ёғингарчилик ва дарёлар оқимининг ҳолатини яхшироқ кузатиб боришлари керак.
Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Vaqt.uz журналисти Илёс Сафаров сув хўжалиги вазири Шавкат Ҳамраевга Афғонистонда қурилаётган Қўштепа канали бўйича «Толибон» муваққат ҳукумати билан икки томонлама ҳуқуқий келишувлар бор-йўқлиги ва Бухорода пайдо бўлган янги кўл манбаси борасида бир неча савол билан мурожаат қилганди.
