Elektr energiyasi: u nimadan olinyapti va qaysi davlatlar uni eng ko‘p sarflayapti?

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari rekord darajada joriy etilganiga qaramasdan, 2025-yilda ham dunyo elektr energiyasining asosiy qismi yonilg‘iga asoslangan manbalar hissasiga to‘g‘ri keldi. Quyidagi infografika dunyo elektr energiyasi ishlab chiqarishining manbalar bo‘yicha tarkibini ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, faqatgina ko‘mirning o‘zi jahon elektr energiyasi ishlab chiqarishining taxminan uchdan bir qismini ta’minlamoqda. Tabiiy gaz esa ikkinchi eng yirik manba bo‘lib qolmoqda, bu esa yonilg‘i manbalari global energetika tizimida hali ham chuqur o‘rin egallab turganini ko‘rsatadi.
 

Shu bilan birga, quyosh va shamol energetikasi jadal sur’atlarda o‘sishda davom etmoqda va umumiy elektr ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha endi atom energetikasiga yaqinlashgan. Infografika uchun ma’lumotlar 2025-yil holatiga ko‘ra «Ember» tashkilotidan olingan.

Ko‘mir hanuz jahon energetikasida yetakchi

Ko‘mir dunyo elektr energiyasi ishlab chiqarishining qariyb 33 foizini ta’minlab, eng katta ulushni saqlab qolmoqda. Bu talabning katta qismi sanoatlashuv tez kechayotgan davlatlarga to‘g‘ri keladi, chunki u yerlarda ko‘mir nisbatan arzon va keng tarqalgan energiya manbai hisoblanadi. Ayniqsa, Xitoy va Hindiston kabi Osiyo davlatlari o‘sib borayotgan elektr ehtiyojini qoplash uchun ko‘mirga kuchli tayanishda davom etmoqda.
Tabiiy gaz ikkinchi yirik manba bo‘lib, jahon elektr ishlab chiqarishining qariyb 22 foizini tashkil etadi. Gaz elektr stansiyalari qayta tiklanuvchi energiya uchun «zaxira» manbai sifatida qaraladi, chunki ular ishlab chiqarish hajmini tez oshirish yoki kamaytirish imkoniga ega.
Umuman olganda, yonilg‘i manbalari birgalikda dunyo elektr energiyasi ishlab chiqarishining qariyb 57 foizini ta’minlamoqda.
 

Quyosh va shamol energetikasi tez o‘sishda davom etmoqda

Quyosh va shamol energetikasi hozirda global elektr ishlab chiqarishda deyarli teng ulushga ega bo‘lib, har biri jami elektr energiyasining taxminan 8–9 foizini ta’minlamoqda. Ayniqsa, quyosh energetikasi so‘nggi o‘n yillikda panellar narxining arzonlashishi va Xitoy, Yevropa hamda AQSHda yirik loyihalarning amalga oshirilishi hisobiga juda tez o‘sdi. Shamol energetikasi ham, ayniqsa Yevropa va Osiyodagi dengiz shamol stansiyalari hisobidan sezilarli kengaydi. Bugungi kunda quyosh va shamol energetikasi birgalikda atom yoki gidroenergetikadan ko‘proq elektr energiyasi ishlab chiqarmoqda.

Gidro va atom energetikasi past uglerodli muhim manbalar bo‘lib qolmoqda

Gidroenergetika dunyodagi eng yirik past uglerodli elektr energiyasi manbai bo‘lib, umumiy ishlab chiqarishning 14 foizini ta’minlaydi. Ko‘plab davlatlar gidroelektr to‘g‘onlariga barqaror va uzluksiz elektr manbai sifatida tayanadi. Bu esa quyosh va shamol kabi beqaror qayta tiklanuvchi manbalarni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi.

Shu bilan birga, atom energetikasi jahon elektr energiyasi ishlab chiqarishining qariyb 9 foizini tashkil qiladi. So‘nggi yillarda atom energetikasining o‘sishi sekinlashgan bo‘lsa-da, bir qator davlatlar yangi avlod reaktorlariga sarmoya kiritish va mavjud stansiyalarning xizmat muddatini uzaytirishga harakat qilmoqda.
 

Eng ko‘p elektr energiyasini ishlatadigan davlatlar

Elektr energiyasiga bo‘lgan talab mamlakatlar iqtisodiyoti, sanoati va kundalik hayoti qanday ishlashini ko‘rsatadi. Ammo eng ko‘p elektr energiyasi iste’mol qiladigan davlatlar har doim ham aholi jon boshiga eng katta iste’molchilar emas.

Ushbu infografika «Ember» ma’lumotlari asosida 2025-yildagi dunyodagi eng yirik 10 ta elektr energiyasi iste’molchisini taqqoslaydi. Unda umumiy elektr talabi teratt-soat (TWh) va aholi jon boshiga iste’mol megavatt-soat (MWh) ko‘rinishida keltirilgan.

Xitoy elektr energiyasi iste’moli bo‘yicha katta farq bilan dunyoda yetakchilik qilmoqda – u jahon umumiy iste’molining taxminan uchdan bir qismini tashkil etadi. Shu bilan birga, aholi jon boshiga elektr energiyasi sarfi bo‘yicha Kanada va AQSH yetakchi hisoblanadi. Bu esa iqlim, uy-joy sharoiti va energiyani ko‘p talab qiladigan turmush tarzi talabga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatadi.

Xitoy jahon elektr energiyasi iste’molida katta ustunlikka ega
2025-yilda Xitoyning elektr energiyasi iste’moli 10 573 TWh ga yetdi va u dunyodagi eng yirik iste’molchiga aylandi. Bu jahon umumiy elektr talabining taxminan uchdan bir qismiga teng bo‘lib, 2000-yillar boshidagi 10 foizdan kam ulushga nisbatan keskin o‘sishni anglatadi. Hozir Xitoy AQSH, Hindiston, Rossiya va Yaponiyaning umumiy elektr energiyasi iste’molidan ham ko‘proq elektr sarflamoqda.

Xitoyda elektr energiyasiga bo‘lgan talabning keskin o‘sishi tez sanoatlashuv, urbanizatsiya va ishlab chiqarish sohalarining kengayishi bilan izohlanadi. Mamlakat iqtisodiyoti tobora ko‘proq elektrlashtirilayotgani sababli, uning jahon talabidagi ulushi kelgusida ham ustun bo‘lib qolishi ehtimol.
 

Kanada va AQSH aholi jon boshiga eng ko‘p elektr energiyasi sarflaydi

Xitoy umumiy elektr energiyasi talabi bo‘yicha yetakchi bo‘lsa-da, aholi soniga nisbatan hisob qilinganda reyting sezilarli darajada o‘zgaradi.

Kanada aholi jon boshiga 16,1 MWh elektr energiyasi iste’mol qiladi. Undan keyin AQSH – 13,1 MWh ko‘rsatkich bilan ikkinchi o‘rinda turadi. Bunga kattaroq uylar, sovuq iqlim va energiyani ko‘proq talab qiladigan turmush tarzi kabi omillar sabab bo‘ladi.

Elektr energiyasi talabi iqtisodiyot miqyosini aks ettiradi

Dunyoning eng yirik iqtisodiyotlari elektr energiyasini eng ko‘p iste’mol qiladi, chunki sanoat ishlab chiqarishi, transport, raqamli infratuzilma va maishiy energiya sarfi juda katta hajmda elektr talab qiladi. Biroq infografika aholi soni ham muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Hindiston umumiy elektr energiyasi talabi bo‘yicha dunyoda uchinchi o‘rinda tursa-da, aholi jon boshiga iste’mol ko‘rsatkichi bo‘yicha boshqa yirik iqtisodiyotlardan ancha ortda qolmoqda.

Davlatlar transport, ishlab chiqarish, isitish tizimlari va sun’iy intellekt infratuzilmasini elektrlashtirishni kuchaytirishi bilan, kelgusi o‘n yilliklarda jahon bo‘yicha elektr energiyasiga talab sezilarli darajada o‘sishi kutilmoqda.