Эскроу тизими уй-жой нархини ошириши мумкин — Адлия вазирлиги

Ўзбекистонда кўп квартирали уйлар ва бошқа кўчмас мулк объектларини улуш киритиш асосида қуриш тизимини тубдан ўзгартириш режалаштирилмоқда. Олий Мажлис Қонунчилик палатасида муҳокама қилинган қонун лойиҳасига кўра, қурилишни молиялаштиришда эскроу ҳисобварақлари жорий этилади. Бу тизим фуқаролар маблағларини ҳимоя қилишга хизмат қилиши айтилмоқда, бироқ у уй-жой нархларининг ошишига ҳам сабаб бўлиши мумкин.

Қонун лойиҳаси Ўзбекистон Халқ демократик партияси фракцияси йиғилишида ҳам муҳокама қилинди. Ҳужжатда қурилиш-монтаж ишларини тасдиқланган режа-график асосида амалга ошириш, қурувчи ва улушдор ўртасидаги ҳуқуқий муносабатларни мувозанатлаштириш, уй-жой рекламасини тартибга солиш ҳамда аҳоли ва бизнес маблағларини жалб қилиш жараёнларини назорат қилиш назарда тутилган.

Муҳокама давомида депутатлар эскроу тизимининг қурилиш таннархи ва уй-жой нархларига таъсири масаласини ҳам кўтарди. Хусусан, янги тартибга кўра, девелоперлар лойиҳаларни молиялаштиришда ваколатли банклар орқали ишлаши мажбурий бўлиши таннархни оширмасми, деган савол ўртага ташланди.

«Нарх ошиши эҳтимоли бор»

Адлия вазирлиги Иқтисодий қонунчилик бошқармаси бошлиғи Жамшид Мирзаевнинг таъкидлашича, эскроу тизимида харидорлар, ипотека кредитлари ва давлат субсидиялари ҳисобидан тўланган барча маблағлар махсус банк ҳисобварағига жойлаштирилади. Қурилиш компанияси ушбу маблағлардан объект белгиланган шартлар асосида қуриб битказилмагунча фойдалана олмайди.

Унинг сўзларига кўра, бугунги кунда кўплаб қурувчилар қурилиш ишларини харидорлардан тўғридан-тўғри жалб қилинган маблағлар ҳисобидан молиялаштирмоқда. Янги тизимда эса девелоперлар айланма маблағ учун банк кредитларига мурожаат қилишига тўғри келади ва бу қўшимча фоиз харажатларини келтириб чиқаради.

«Бу масала бўйича тўртта илмий ташкилот ўрганиш қилиб, ўз хулосасини берган: қурилиш нархи кўтарилиши эҳтимоли бор. Сабаби ҳозирги кунда қурувчилар пулни фуқаролардан тўғридан-тўғри, ҳеч қандай фоиз ва рискларсиз олиб ишлатяпти. Бу тартибда эса кредит олгач, унга фоиз ҳисобланади. Бизнинг асосий мақсадимиз — фуқароларнинг пул маблағларини ҳимоя қилиш, шунинг учун янги тизимни жорий қилишга мажбурмиз. Эртага, тўғри, уйнинг нархи кўтарилади, лекин фуқаро, масалан, уйни ололмай қолса, банкдан пулини бемалол олиши мумкин бўлади», — деди Жамшид Мирзаев.

Шартномаларда жиддий камчиликлар аниқланган

Қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш жараёнида қурувчилар ва улушдорлар ўртасида тузилган 129 та шартнома таҳлил қилинган. Натижалар соҳада ҳали ҳам жиддий ҳуқуқий муаммолар сақланиб қолаётганини кўрсатди.

Хусусан, таҳлил қилинган шартномаларнинг 84 фоизида қурилиш объектининг кафолат муддати умуман кўрсатилмаган. 80 фоизида эса қайта ҳисоб-китоб қилиш тартиби қурувчилар манфаатига белгилаб қўйилган.

Бундан ташқари, шартномаларнинг атиги 20 фоизида томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари мувозанатли акс эттирилган. 51 фоиз ҳолатда объектни ўз вақтида топширмаган қурувчи учун жавобгарлик белгиланмагани, айрим шартномалар эса давлат рўйхатидан ўтказилмагани маълум бўлган.

Статистика агентлиги маълумотларига кўра, сўнгги 12 йилда Ўзбекистонда қурилиш ишлари ҳажми 17,5 баравар ошган. Шу билан бирга, соҳада улушдорлар маблағларини ҳимоя қилиш ва девелоперлар фаолиятини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш масаласи долзарб бўлиб қолмоқда.

Эслатиб ўтамиз, Президент Шавкат Мирзиёев июнь ойида эскроу ҳисобварақларини жорий этишни назарда тутувчи қонун лойиҳаси билан танишган эди. Ҳужжатга кўра, харидорларнинг пуллари махсус банк ҳисобида сақланади ва фақат қурилиш бўйича белгиланган шартлар бажарилганидан кейин қурувчига ўтказилади. Муаллифлар фикрича, бу механизм уй-жой харидорларининг маблағларини йўқотиш хавфини сезиларли даражада камайтиришга хизмат қилади.