Пашинян Москвани мағлуб этди, аммо «ўйин» ҳали тугамади

Европа Иттифоқи билан яқинлашув ҳамда Москва билан муносабатларнинг совиши фонида Арманистондаги парламент сайловлари амалда ўзига хос референдум вазифасини ўтади. Унда танлов аниқ бўлди: шу йўналишда давом этиш ёки ортга қайтиш.

Аҳолининг аксарияти биринчи йўлни танлади. Бош вазир Никол Пашиняннинг «Фуқаролик шартномаси» партияси 49,81 фоиз овоз тўплади. Бу эса коалиция бўйича музокаралар ўтказмасдан туриб ҳам, мустақил ҳукумат шакллантириш учун етарлидир. Мазкур ғалаба Пашинянга танланган сиёсий курсни давом эттиришга, хусусан, Анқара ва Боку билан муносабатларни яхшилашга ҳамда Европа Иттифоқи билан савдо алоқаларини кенгайтиришга тўла имкон беради.

«Арманистон халқи тинчлик, минтақавий фаровонлик ва ҳамкорлик учун овоз берди. Умид қиламанки, буни Туркия ҳамда Озарбойжон ҳам ижобий қабул қилади», — дея баёнот берди Пашинян дастлабки натижалар эълон қилинганидан сўнг.

Бироқ бу ғалабанинг ўзига яраша жиддий бир тўсиғи ҳам мавжуд. Гап шундаки, «Фуқаролик шартномаси» асосий қонунни ўзгартириш учун зарур бўладиган конституциявий кўпчилик овозга эга эмас. Бу эса Озарбойжон билан тинчлик битимини имзолаш жараёнини қийинлаштиради, чунки Боку Арманистон Конституциясидан ҳудудий даъволар билан боғлиқ бандларни олиб ташлашни қатъий талаб қилмоқда.

2025 йилнинг март ойида Озарбойжон ташқи ишлар вазири Жейхун Байрамов бу ҳақда очиқ-ойдин маълум қилган эди: Арманистоннинг асосий қонунида бундай бандларнинг сақланиб қолиши тинчлик шартномасини тузишни «имконсиз» қилади.

Конституцияни ўзгартириш учун Пашинянга парламентдаги жами овозларнинг камида учдан икки қисми керак бўлади. Бунга эса фақат мухолифат билан келишув орқалигина эришиш мумкин. «Фуқаролик шартномаси»нинг асосий рақобатчилари ҳисобланган россиялик тадбиркор Самвел Карапетяннинг «Кучли Арманистон» блоки (23,29 фоиз) ҳамда собиқ президент Роберт Кочаряннинг «Арманистон» блоки (9,94 фоиз) парламентда сезиларли ўринларни эгаллади.

Шунга қарамай, сиёсатшунос Грант Микаэляннинг таъкидлашича, ҳукмрон партиянинг бу ғалабаси унга барибир жуда кенг ваколатлар беради:

«Бош вазир қўлга киритган мандатлар сони конституциявий ўзгаришлардан ташқари қарийб барча қарорларни қабул қилиш учун етарлидир. Энди мухолифат парламентда ҳукумат ташаббусларига тўсиқ бўла олмайди», — деди эксперт TRT нашрига берган интервюсида.

Энди Россия билан муносабатлар қандай бўлади?

Сайловлардан сўнг энг асосий савол шу бўлдики, Пашинян Москва билан алоқаларни тиклай оладими? Бош вазирнинг ўзи овоз беришдан бир неча кун аввал Россия билан муносабатларда ҳеч қандай кескинлик кўрмаётганини айтган эди.

«Бу — сунъий кескинлик. Россия билан муносабатларимиз институционал хусусиятга эга ва ўзаро ҳурматга асосланган», — дея таъкидлади бош вазир.

Унинг сўзларига кўра, Арманистондаги айрим кучлар икки давлат муносабатларига рахна солишга уринмоқда.

«Бизнинг Россия президенти билан жуда яқин муносабатларимиз борлиги сабабли ҳам бундай кескинлик юзага келмаяпти», — деди у.

Бироқ ҳозирча Москвадан бунга бутунлай қарама-қарши сигналлар келмоқда. 8 июн оқшомига қадар Владимир Путин Пашинянни ғалаба билан табрикламади. Кремл матбуот котиби Дмитрий Песков буни расмиятчилик билан изоҳлади — гўёки Москва натижаларнинг расман эълон қилинишини кутмоқда. Аммо Европа Иттифоқи етакчилари, АҚШ давлат котиби Марко Рубио ва ҳатто Эрон президентидан келиб тушган табриклар фонида Путиннинг сукут сақлашини фақат бир хил маънода тушуниш мумкин.

Киевдан ҳам амалдаги бош вазир номига табриклар йўлланди. Украина президенти Володимир Зеленский Пашиняннинг ғалабасини «Арманистон суверенитети, мустақиллиги ва ўзингиз танлаган йўлда яшаш ҳуқуқигининг ғалабаси» деб атади.

Бироқ Ереван ҳақиқатан ҳам ўзи танлаган йўлдан кета оладими ёки йўқми, буни вақт кўрсатади. Арманистон Россиянинг иқтисодий тизимига чуқур интеграциялашганича қолмоқда ва бу — Пашиняннинг ҳар қандай геосиёсий маневрлари учун асосий тўсиқдир.

Кавказорти республикаси ўзи истеъмол қиладиган газнинг қарийб 80–85 фоизини «Газпром»дан минг куб метри учун 177,5 долларлик имтиёзли нархда олади. Таққослаш учун: қўшни Грузия шунча ҳажмдаги газ учун тахминан 260 доллар тўлайди, Европа Иттифоқида эса бу нарх 400 долларгача етади.

Бундан ташқари, Россия Арманистоннинг Мецамордаги ягона атом электр станциясини назорат қилади — у мамлакатдаги жами электр энергиясининг 40 фоизигача бўлган қисмини ишлаб чиқаради. Станция Россия ёқилғисида ишлайди ва унга «Росатом» тузилмалари хизмат кўрсатади.

Ереван савдо соҳасида ҳам Россия билан қаттиқ боғланган. Россия Федерацияси импорт ва экспортнинг қарийб 30 фоизини таъминлаган ҳолда, Арманистоннинг энг йирик савдо шериги бўлиб қолмоқда. Айрим соҳаларда эса, масалан, Арманистоннинг «Жермук» минерал сувини етказиб беришда Россия бозорига қарамлик 90 фоизгача етади.

Айнан мана шу иқтисодий реаллик Пашиняннинг «мувозанатли ташқи сиёсат» ҳақидаги баёнотларини амалда мураккаблаштиради: Москванинг қўлидаги босим ўтказиш дастаклари сиёсий бўлишдан кўра, кўпроқ тузилмавий хусусиятга эга.

Пашинян ярашишга уриниб кўрадими?

Пашинян ўз мамлакатининг Москвага боғлиқлигини жуда яхши англаб турибди. Унинг сўзларига кўра, Россия ва Ғарб ўртасидаги «танлов масаласи» ҳозирча «кун тартибида йўқ». Сайловлардан сўнг у мувозанатли ташқи сиёсат олиб боришга ва Путинга қўнғироқ қилишга ваъда берди. Сиёсатчилар сўнгги бор 1 июн куни мулоқот қилган эди: ўшанда Россия етакчиси Пашинянга қўнғироқ қилиб, уни туғилган куни билан табриклаган.

«Ҳукуматимизнинг мақсади — фуқаролар, жумладан, ЕОИИ (Евроосиё иқтисодий иттифоқи) ва Европа Иттифоқи ўртасида танлов қила олиши учун Арманистонга ҳақиқий муқобил йўлларни яратишдир», — дея қўшимча қилди бош вазир. Шу билан бирга, у Ереван ҳозирча Европа Иттифоқига аъзо бўлишга тайёр эмаслигини ҳам таъкидлади.

Аммо шунга қарамай, Пашинян очиқчасига Европага мойил сиёсат олиб бормоқда: 24 май куни бош вазир Арманистон ва Европа Иттифоқи икки йил ичида виза тартибини бекор қилишини, парламент сайловлари куни эса Европа Иттифоқи арман фермерлари учун ўз бозорларини божсиз тарзда очаётганини маълум қилди.

Кремл эса Европа Иттифоқи ҳақида ҳатто ўйлаб кўриш ҳам керак эмаслигини турли йўллар билан уқтирмоқда. Арманистондаги сайловлар арафасида Владимир Путин Ереваннинг ғарбга юзланиш сиёсатини амалда Украина сценарийсига қиёслади.

«Мен бу ҳақда аввал ҳам айтиб ўтганман. Украинадаги инқироз ҳам қачонлардир мамлакатнинг Европа Иттифоқига қўшилишга уринишларидан бошланган эди», — деди у.

Сиёсатшунос Грант Микаэляннинг фикрича, сайловлардан кейин Москва ва Ереван муносабатларида вақтинчалик илиқлашув кузатилиши мумкин:

«Пашинян вазиятни барқарорлаштиришга уриниб кўради. Аммо узоқ муддатли истиқболда нимадир ўзгариши даргумон. Чунки бу энди алоҳида сиёсатчилар ўртасидаги можаро эмас, балки буюк давлатларнинг минтақа устида олиб бораётган геосиёсий рақобати натижасидир. Қарама-қаршилик тизимли тус олиб улгурган ва ундан қочиб қутулиб бўлмайди», — дея хулоса қилди эксперт.

Арманистондаги россияпараст кучларнинг тақдири қандай кечади?

Сайлов натижалари Москва учун ёқимсиз сигнал бўлди. Кенг кўламли босим ва ҳукуматнинг кескин танқид қилинишига қарамай, мухолифат (асосан россияпараст номзодлар Самвел Карапетян ва Роберт Кочарян) Пашинянни ҳокимиятдан четлата олмади. Шундай бўлса-да, сиёсий майдонда «Москва партияси» батамом йўқ бўлиб кетди, дейишга ҳали эрта.

Кочаряннинг «Арманистон» ва Карапетяннинг «Кучли Арманистон» блоклари парламентда жами 39 та мандатни қўлга киритди (Пашинян партиясига эса 61 та ўрин тегди). Шу ўринда муҳим бир жиҳатни таъкидлаш жоиз: «Кучли Арманистон» расман ўзини россияпараст тузилма сифатида кўрсатмайди, бу тамғани унга рақиблари ёпиштирган. Ҳозирда Арманистонда уй қамоғида сақланаётган Самвел Карапетян интервюларидан бирида Ереван Европа Иттифоқи билан ҳам, Москва билан ҳам муносабатларни бирдек ривожлантириши кераклигини айтган эди.

Ундан фарқли ўлароқ, Роберт Кочарян — очиқчасига россияпараст номзод. Сайловолди роликларида у Россия билан алоқаларни узиш Арманистон учун «шунчаки фалокат бўлишини» бир неча бор таъкидлаб, мамлакат қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг 98 фоизи айнан Россияга экспорт қилинишини айтган эди.

«Бу масалада ўйин қилиш учун кучлар ўта тенгсиз. Иқтисодиётингни боқаётган, ривожланишингга имкон бераётган омил устида ўйин қилиш — шунчаки узоқни кўра олмаслик эмас, балки аҳмоқликдир», — деди Кочарян 1 июн кунги интервюсида.

Бундан ташқари, арман жамиятининг салмоқли қисми ҳанузгача Россия билан стратегик шерикликни сақлаб қолиш тарафдори. Айнан мана шу қатлам мухолифат таянишни кўзлаётган асосий электорат ҳисобланади.

Бироқ мухолифатнинг парламентда ҳукуматга тўғридан-тўғри қаршилик кўрсатиш имкониятлари ўта чекланган.