Хитой ва Марказий Осиё ўртасида авиақатновлар кўпаймоқда: минтақанинг авиация бозоридаги кўрсаткичлари қандай?

Марказий Осиё ва Хитой ўртасида йўловчи ва юк ташиш авиақатновлари кенгаймоқда. Ҳозирда Қозоғистон ва Хитойни ҳафтасига 117 та мунтазам авиақатнов боғлаб турибди. Бу бир йил аввалги кўрсаткичдан 52 фоизга кўп.

2025-йилда Хитой ва Марказий Осиё ўртасидаги савдо айланмаси 106,3 миллиард долларга етди. Бу аввалги йилга нисбатан 12 фоизга кўпдир. Авиация соҳасининг кенгайиши сайёҳлар оқими ортиши ва минтақада хорижий авиакомпаниялар учун чекловлар босқичма-босқич юмшатилиши билан бир вақтда кечмоқда. Қозоғистон 2019-йилда йирик аэропортларида «очиқ осмон» сиёсатини жорий этиб, хорижий авиакомпаниялар учун чекловларни енгиллаштирган. Ўзбекистон ҳам ўз авиация бозорига кириш имкониятларини кенгайтирган.

Авиация соҳасидаги ўн йиллик ўсиш

Евроосиё тараққиёт банки (ЕТБ)нинг 13-октябр куни эълон қилинган тадқиқотига кўра, Марказий Осиё авиакомпаниялари 2025-йилда 31,7 миллион йўловчини ташиган. Бу 2019-йилдаги кўрсаткичдан қарийб икки баравар кўп. 2015–2025-йиллар давомида минтақада авиакомпаниялар таклиф қилаётган йўловчи ўринлари сони йилига ўртача 7,7 фоизга ўсган. Бу жаҳон бўйича қайд этилган ўсиш суръатидан қарийб уч баравар юқори.

2025-йилда арзон авиачипталар таклиф қилувчи лоукостер авиакомпаниялар минтақадаги барча йўловчи ўринларининг 21 фоизини ташкил этган. Бу йўналишда Қозоғистоннинг «FlyArystan» авиакомпанияси етакчилик қилмоқда.

Минтақа авиакомпаниялари ташиган юклар ҳажми ҳам 2023–2025-йилларда тўрт баравардан кўпроққа ошиб, 335,7 минг тоннага етди. Ушбу кўрсаткичнинг қарийб 67 фоизи Ўзбекистон авиакомпаниялари ҳиссасига тўғри келган.

Йўловчи ташиш бўйича Қозоғистон етакчи

Евроосиё тараққиёт банки маълумотларига кўра, 2025-йилда Марказий Осиёдаги жами авиайўловчиларнинг 48,7 фоизи Қозоғистон ҳиссасига тўғри келган. Бу минтақадаги энг юқори кўрсаткичдир.

2026-йилнинг октябр ойи охирига келиб, Қозоғистон ва Хитой ўртасида 21 та авиайўналиш бўйича парвозлар амалга оширилган. Йил бошидан буён икки мамлакат ўртасида бир миллиондан ортиқ йўловчи ташилган.

Июл ойида икки мамлакат авиация идоралари ҳафталик рухсат этилган парвозлар сонини 124 тадан 152 тага оширишга келишиб олганди. Хитойда авиақатновлар амалга ошириш мумкин бўлган шаҳарлар рўйхати ҳам кенгайтирилиб, унга Чунцин шаҳрини ҳам қўшган ҳолда 11 та шаҳар киритилди. Музокараларда қўшимча парвозларни амалга ошириш учун икки давлат чегараси орқали учинчи ҳаво йўлагини очиш имконияти ҳам муҳокама қилинди.

Бу йил янги авиақатновлар ҳам йўлга қўйилди. Жумладан, «FlyArystan» июн ойида Олмаотадан Сианга, сентябрда эса Чунцин шаҳрига парвозларни бошлади. «Air Astana» ҳам июн ойида Остона ва Гуанчжоу ўртасида авиақатновларни йўлга қўйди.

30-октябр куни «Air Astana» ва «China Southern Airlines» стратегик ҳамкорлик тўғрисидаги келишувни имзолади. Унинг мақсади икки авиакомпания тармоқлари орқали амалга ошириладиган боғланма рейслардан фойдаланишни осонлаштиришдир. Бу ҳамкорлик авиакомпанияларнинг аввалдан мавжуд бўлган кодшеринг келишувларига асосланади. Бундай келишувлар авиакомпанияларга бир-бирининг рейсларига чипта сотиш имконини беради.

Ўзбекистон йўловчи ва юк ташиш авиақатновларини кўпайтирмоқда

Ўзбекистон Марказий Осиёда йўловчи ташиш бўйича иккинчи йирик авиация бозорига эга. «Uzbekistan Airports» маълумотларига кўра, мамлакат аэропортлари 2026-йилнинг дастлабки тўққиз ойида 12,66 миллион йўловчига хизмат кўрсатган. Бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 13 фоизга кўп.

Ўзбекистон Транспорт вазирлиги 2025-йилнинг август ойида мамлакат ва Хитой ўртасида ҳафтасига 61 та йўловчи рейси, шунингдек, 120 тадан ортиқ юк ва транзит рейслари амалга оширилаётганини маълум қилган. Авиақатновлар сонининг ортиши икки давлат ўртасидаги келишувлар натижасида юз берди. Ушбу келишувлар парвозларни амалга оширишга рухсат берилган авиакомпаниялар сонини кўпайтирди ва ташувчиларга учинчи давлатлар орқали юк ташиш бўйича кенгроқ ҳуқуқлар берди.

«China Eastern Airlines» 2026-йилнинг март ойида Шанхай — Тошкент йўналиши бўйича парвозларни бошлади. Дастлаб ушбу йўналишда ҳафтасига тўрт марта бориш-келиш рейслари амалга оширилди. «Loong Air» авиакомпанияси ҳам Сиан — Тошкент, Сиан — Самарқанд ва Чэнду — Тошкент йўналишларида парвоз қилади.

Туризм қўмитаси маълумотларига кўра, 2025-йилда 278,9 мингдан ортиқ Хитой фуқароси Ўзбекистонга ташриф буюрган. 2026-йилнинг дастлабки олти ойида эса мамлакатга 223,5 минг нафар хитойлик келган.

Янги авиақатновлар кичик бозорларга ҳам етиб бормоқда

Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистоннинг авиация бозорлари нисбатан кичик. Шунга қарамай, ушбу мамлакатлар билан Хитой ўртасидаги тўғридан-тўғри авиақатновлар ҳам кенгаймоқда.

«China Southern Airlines» 2026-йилнинг март ойида Гуанчжоу — Бишкек йўналиши бўйича парвозларни бошлади. Ёзги мавсумда авиакомпания Хитой ва Қирғизистон ўртасида тўртта йўналишда парвозларни амалга оширди. Улар қаторига Урумчи — Ўш рейслари ҳам киради. Ушбу йўналишларда ҳафтасига жами 11 марта бориш-келиш рейси бажарилган.

2025-йилнинг июн ойида «China Southern Airlines» Душанбе — Пекин йўналиши бўйича тўғридан-тўғри мунтазам парвозларни йўлга қўйди. Дастлаб рейслар ҳафтасига икки марта амалга оширилган.

«Turkmenistan Airlines» авиакомпанияси эса ўзининг сўнгги парвозлар жадвалига кўра, Ашхобод — Пекин йўналишида ҳафтасига икки марта рейс бажаради. «China Southern Airlines» ҳам Ашхобод ва Урумчи шаҳарлари ўртасида авиақатновларни амалга оширади.

Авиация соҳасининг янада ривожланишига тўсқинлик қилаётган муаммолар

Самолётлар ва уларнинг двигателларини етказиб беришдаги кечикишлар дунё бўйлаб авиакомпанияларнинг техник хизмат кўрсатиш ва самолётларни ижарага олиш харажатларини оширмоқда.

2026-йилнинг июн ойида Халқаро ҳаво транспорти ассоциациясининг (IATA) йиллик йиғилишида ташкилот бош директори Вилли Уолш самолётларга берилган, аммо ҳали бажарилмаган буюртмалар сони 18 мингтадан ошганини маълум қилди. Шунингдек, дунёдаги авиакомпаниялар фойдаланаётган самолётларнинг ўртача ёши 15,2 йилга етган.

Ёқилғи нархининг қимматлашиши ҳам авиакомпанияларга қўшимча босим ўтказмоқда. IATA ҳисоб-китобларига кўра, 2026-йилда жаҳон авиация саноатининг соф фойда маржаси атиги 2 фоизни ташкил этади.

Евроосиё тараққиёт банки маълумотларига кўра, Марказий Осиёда аэропортларни модернизация қилиш ишлари йўловчилар оқими ўсишига мос равишда олиб борилмаяпти. 2035-йилгача минтақада 12 та йирик аэропортни ривожлантириш лойиҳасини амалга ошириш режалаштирилган ёки уларнинг қурилиши бошланган. Ушбу лойиҳаларнинг умумий қиймати 5,1 миллиард долларни ташкил этади.

Банкнинг таъкидлашича, икки томонлама авиация келишувлари айрим мамлакатлар бозорига киришни ҳали ҳам чеклаб турибди. Бу эса янги авиайўналишларни очиш имкониятларини камайтиради.

Эслатиб ўтамиз, Ўзбекистонда самолёт бортидаги қоидаларни бузганларга жарима оширилиши мумкин. Дунёда авиачипталар 2027-йилда 20 фоизгача қимматлаши мумкин.