Эрон нефт нархини қандай қилиб чайқатишга уринмоқда ва унинг чегараси қаерда бўлади?

Аммо жаҳон иқтисодиёти учун муаммолар салоҳияти бундан ҳам каттароқ, деб ёзади «First Kyiv Investment Club» асосчиси Иван Компан.

Эрон нефтни тўсиб қўя оладими?

Яқин Шарқдаги урушнинг илк ҳафтаси ортда қолди — ракеталар учмоқда, «Shahed»лар портламоқда, оятуллоҳлар ва генераллар бирин-кетин вафот этмоқда, бозорлар эса асабийлашмоқда.

Агар статистикага таянадиган бўлсак, жума куни эрталабки ҳолатга кўра «S&P 500» индекси «Эпик ғазаб» операцияси бошланишидан олдинги тахминан ўша нуқтада эди. Шунинг учун, агар жума куни кечқурун, савдо ҳафтаси якунида биз индекснинг бирор бир сезиларли даражада пасайиши ёки ўсишини кўрсак, буни нафақат ва шунчалик ҳам уруш билан эмас, балки жума кунги савдо сессияси очилишидан бир соат олдин эълон қилинган, бозорлар келажаги учун ниҳоятда муҳим аҳамиятга эга бўлган Меҳнат бозори ҳолати тўғрисидаги ҳисоботга бўлган реакция билан тушунтириш мумкин бўлади.

Фақат, айтилганларни тинчлантирувчи сифатида қабул қилманг — индекс ҳақиқатан ҳам урушдан олдинги жойида турибди, аммо ҳафта давомидаги тебранишлар кам бўлмади ва энг кескин бурилишлар ҳали олдинда бўлиши истисно этилмайди.

Бозорларда энг кўп муҳокама қилинаётган мавзу — энергия ташувчилар билан боғлиқ вазиятдир. Ҳафта охиридаги ҳолатга кўра, Яқин Шарқ нефтини етказиб беришнинг асосий коридори бўлган Ҳурмуз бўғози орқали транспорт оқими амалда тўсиб қўйилган. Эрон бўғозни кесиб ўтишга журъат этган ҳар бир кемани чўктиришга ваъда бермоқда ва ҳатто Трампнинг танкерларни суғурта қилиш ва уларни Америка ҳарбий кемалари билан кузатиб бориш ҳақидаги ваъдаси ҳам ёрдам бермаяпти.

Аслида ҳам, АҚШ президентининг Америка ҳарбий-денгиз кучлари юкларни кузатиб бориши ҳақидаги баёнотидан сўнг дарҳол эронликлар танкерни чўктириб юборган бир пайтда бу қандай ёрдам бериши мумкин?

«Эрон Ҳурмуз бўғозини миналанган майдонга айлантириши мумкин», — деб ёзади истеъфодаги адмирал Жеймс Ставридис «Bloomberg»даги ўз мақоласида. Унинг маълумотларига кўра, Эрон юзлаб, агар минглаб бўлмаса, фуқаролик кема қатновига жиддий зарар етказиши мумкин бўлган кичик тезюрар қайиқларга эга. Бундан ташқари, адмиралнинг айтишича, «Эрон Ҳурмуз бўғозини «ёпиш» операциясини ўн йиллар давомида режалаштирган ва, эҳтимол, бунинг учун 5000 та мина тўплаган, уларнинг ҳатто биттаси ҳар қандай танкерга жиддий зарар етказиш учун кифоя қилади».

Шу билан бирга, АҚШ ва иттифоқчиларда ҳозирча миналардан тозалаш учун етарли миқдордаги техника мавжуд эмас. Натижада, урушнинг биринчи ҳафтасида нефт нархи маркасига қараб тахминан 20 фоизга ўсди, аммо агар «Эпик ғазаб» бундан кейин ҳам давом этса, ҳозирча унинг тезроқ тугаши учун аломатлар кўринмаяпти, у ҳолда нархларнинг кейинги ўсиши ҳам эпик бўлади ва бир баррел учун 100 доллар энг дадил баҳо бўлиб кўринмайди.

Муаммолар каскади

Нефт нархининг ошиши — инвесторларни қаттиқ қўрқитаётган бошқа муаммолар пайдо бўлиши учун ажойиб катализатордир. Биринчи навбатда, бу ишлаб чиқариш занжирларининг бузилиши туфайли таклифнинг етишмаслиги оқибати сифатида инфляциянинг қайтишидир. Бу пандемия даврида қандай бошланганини ва 9,1 фоиз даражасидаги истеъмол инфляцияси билан якунланганини эсланг. Агар уруш давом этса, иқтисодчи-молиячилар муҳитида энг машҳур сўз «стагфляция» бўлади.

Бундай шароитда марказий банклар томонидан ставкаларнинг пасайтирилиши ҳақида орзу қилмаса ҳам бўлади, аксинча оширишга тўғри келмаса эди. Юқори ставкалар қимматли қоғозлар бозорига, биринчи навбатда облигацияларга салбий таъсир кўрсатади. Тарихан, нефт нархи ва облигациялар даромадлилиги ўртасидаги корреляция юқори, шунинг учун хулоса оддий: Ҳурмуз бўғозининг ёпилиши — бу облигациялар эгаларига берилган зарбадир, уларнинг нархи нефт нархининг ошиши билан бирга тушиб кетади. Шу муносабат билан яна Америка бюджетининг юқори дефицити ва осмон қадар қарзи, уруш туфайли янада кескинлашадиган ҳал этилмаган муаммолар ёдга тушади.

Кўриниб турибдики, уруш келтириб чиқарган муаммолар етарлича ва қизиқ, Трамп ўзининг машҳур «TACO»сини ишга тушириб, Эрондаги операцияни тўхтатиш ҳақида ўйлаяптимикан? Бундай вазиятда бу энди даргумон…

Ёки Трамп «ТACO» ҳақида ўйламаяптими? Балки унда ҳаммаси аълодир ва энергия ҳамма учун етарлидир — бу ҳафта Эрондаги ҳарбий муаммоларга қўшимча равишда Оқ уй тинч ҳаётда яна бир нечта бошқа муаммоларни яратишга қарор қилди.

«Bloomberg»нинг пайшанба куни хабар беришича, Трамп маъмурияти янги қонун лойиҳасини тайёрлади, у потенциал равишда маъмуриятга микропроцессорлар халқаро савдосини назорат қилиш имконини беради, яъни «Nvidia», «AMD» ва уларнинг цехдош ҳамкасблари ўз маҳсулотларини кимга сотиши мумкинлиги ва кимга йўқлигини ҳал қилади. Трамп жамоаси стратегик электроника билан қандай қилиб самарали савдо қилишни бошқалардан кўра яхшироқ билишига шубҳа йўқ, лекин ишга давлат киришганда, ҳатто дунёдаги энг қудратли ва энг демократик давлат бўлса ҳам, бир оз, балки бир оз эмас, қўрқинчли бўлиб қолади.

Афсуски, Эрон Венесуэладан кўра анча чақилмас ёнғоқ бўлиб чиқди ва ҳатто кекса Хоманаийнинг ўлдирилиши ҳам АҚШ ва Исроилга «Эрон муаммоси»ни дам олиш кунларида ҳал қилиш имконини бермади. Ислом диктатураси биринчи кунлардаги йўқотишлардан сўнг ўзига келди ва Трамп ҳамда унинг иттифоқчиларини ҳозирги режимни сақлаб қолишга имкон берадиган музокараларга мажбур қилиш умидида, қўшни давлатларга истисносиз ракеталар ва дронлар учириб, «хаос стратегияси»дан самарали фойдаланмоқда.

Танланган стратегия қанчалик муваффақиятли бўлишини — кўрамиз, ҳозирча эса уруш давом этмоқда, нефт нархини юқорига итармоқда, бу эса инфляциянинг қайтишига ёрдам беради, бу эса на акциялар, на облигациялар бозорига яхшилик келтирмаслиги аниқ.