Ҳайекнинг машҳур нутқи: Нобел совриндорларининг мафкуравий жанги

1974 йилда Фридрих Август фон Ҳайек «иқтисодий, ижтимоий ва институционал ҳодисаларнинг ўзаро боғлиқлигини тамал таҳлили учун» иқтисодиёт бўйича Нобел мукофотига лойиқ кўрилган эди. У «Тарқоқ билимлар» учун эмас, ёки марказлаштирилган режалаштиришни танқид қилгани ё «моҳиятан мураккаб ҳодисалар»ни таҳлил қилиш усулини ишлаб чиққани учун эмас, «ўзаро боғлиқликни таҳлил қилгани учун» деган умумий формулировка билан мукофотланган.

Бу ташкилотчиларга Ҳайекнинг мукофотланишини бошқа бир лауреат — швед иқтисодчиси Гуннар Мюрдалнинг хизматларини эътироф этиш имконини берди. Қизиғи шундаки, Гуннар Мюрдал ва Фридрих Ҳайек шунчаки бир бирига қарши одамлар эмас, улар мафкуравий рақиблар эди. Уларнинг нуқтайи назарлари иқтисодий ва сиёсий ҳаётнинг бир бирига тескари қутбларида жойлашганди. 1974 йилдаги мукофотни топшириш жараёнини Нобел қўмитаси томонидан уюштирилган «ҳисоб-китобли никоҳ оқшоми» деб ҳам аташади.

^{Фридрих Ҳайек}

Бу қарор академик доираларда шок, кулги ва таажжубга сабаб бўлган эди. У бир томондан либерал ғоялар таъсирининг тобора ўсиб бораётгани, иккинчи томондан Швециянинг ўзида ижтимоий йўналганлик кучайгани шароитида ғирт сиёсий муроса сифатида қабул қилинган эди.

Гарчи ҳар икки иқтисодчи «соф» иқтисодий назария чегарасидан чиқиб кетган ва таҳлилга ижтимоий институтлар таҳлилини қўшган (айнан шу формал жиҳатдан иккисини бир номинацияга бирлаштиришга изн берган) бўлса-да, уларнинг хулосалари бир бирига мутлақо зид эди.

Мюрдал социализмнинг шведча модели «отаси» ва умуммиллий фаровонлик давлати (welfare state) архитектори эди. У эркин бозор тенгсизлик ва самарасизликка элтади, деб ҳисобларди.

Давлат ижтимоий адолатга эришиш учун аралашиши, режалаштириши ва ресурсларни тақсимлаши керак, дерди. Унинг фикрича, иқтисодчилар ўз билимларини жамиятни фаол қайта қуриш учун сарфлашлари керак. Мюрдал иқтисодчини жамиятни «тузатиши» лозим бўлган ўзига хос инженер деб ҳисобларди. Унинг бош ғояси — «кумулятив сабабдорлик» назарияси эди. Камбағаллик камабағалликни, бойлик эса бойликни келтириб чиқаради, дерди. Бозор ўз-ўзидан мувозанатга эришмайди, халқани узиш учун ташқи туртки (давлат) керак, деб ҳисобларди.

^{Гуннар Мюрдал}

Ҳайек эса социализм, кейнсчилик ва ҳар қандай давлат режалаштирувининг асосий танқидчиси эди. У нарх ҳосил бўлишига давлатнинг ҳар қандай аралашуви ва ресурсларнинг тақсимланиши ахборотни бузиб кўрсатиши ва иқтисодий таназзул ва эркинликнинг йўқолишига олиб келади, деб таъкидларди. Ҳайек жамиятни худди машина сингари лойиҳалаштириш мумкин, деган ғояни танқид қиларди.

Унинг кўп йиллик бош қотиришлари предмети «режалаштирилмаган тартиб» ва билим муаммолари бўлган. Ҳеч қандай марказий режалаштирувчи (гарчи у Мюрдал ва Кейнсдек ақлли бўлса ҳам) бозордаги миллионлаб агентлар ўртасида сочилган барча ахборотларга тўлиқ эгалик қила олмайди. Фақат эркин нархларгина бу билимларни мувофиқлаштириши мумкин, дерди.

Дарвоқе, яққол эпистемологик тафаккурлар Ҳайекнинг энг биринчи ишларида пайдо бўла бошлаган ва улар айнан ўша Мюрдал билан боғлиқ эди. 1933 йилда Ҳайек Копенҳагенда «Нарх кутилмалари, монетар бузилишлар ва хато сармоялар» мавзусида маъруза ўқийди ва кейин шу номдаги мақоласини эълон қилади, бу эса Мюрдалнинг «Мувозанат тушунчаси пул назариясини таҳлил қилиш воситаси» номли ишига жавоб эди. Ҳайекнинг бу мақоласи унинг машҳур «Иқтисодиёт ва билим» асарини, шундан сўнг Ҳайекнинг бутун давомли интеллектуал карйераси мобайнида банд қилган янада кўпроқ фалсафий муаммоларни аргументлашга кетганини кўриш мумкин.

1974 йилги воқеаларга қайтсак. Мюрдал, юмшоқроқ қилиб айтганда, Ҳайек билан бундай «жуфтлашиш»дан у қадар хурсанд эмасди. Кейинчалик у ҳаттоки мукофотни бекор қилишни сўраган (айниқса, 1976 йилда яна бир «душмани» Милтон Фридман тақдирлангач), бироқ унинг норозилиги айнан Ҳайек билан қўшничиликдан бошланган. Тақдирлаш маросимидан сўнг ташқил қилинган зиёфат ва ундан кейинги интервюларида у ўзи тараққиётнинг мафкуравий душманлари деб санайдиган Ҳайек (кейинроқ Милтон Фридман) каби инсонлар билан битта саҳнада туришдан ор қилишини айтган.

Ҳайек бу гапларни зодагонларга хос босиқлик ва енгил истезҳо билан қабул қилган. 51 йил аввал (1974 йилнинг 11 декабрида) чиқиш қилган ўзининг Нобел нутқида у Мюрдал фойдаланган услубларни танқид остига олган. У «сциентизм» — аниқ фанлар усулларини жамиятни бошқаришга қўллашга уриниш хавфли эканини айтиб, бу ҳолни ўзига ишонч билан билим бўйича «баслашиш» деб атаган.

Ҳайек ўзининг Нобел нутқини қуйидаги сўзлар билан тугатган:

«Табиий фанлар равнақи туфайли тобора ўсиб бораётган ҳокимиятдан лаззатланиш хавфи мавжуд, бу «бошни айлантирар даражадаги муваффақият» (бу ибора Сталиндан иқтибос) нафақат бизнинг табиий муҳитимизни, ижтимоий муҳитимизни ҳам инсон иродаси назоратида ушлашга ундайди. Ўз билимининг эришиб бўлмас чегараси борлигини тан олиш жамият тадқиқотчисига чиндан ҳам борига кўниш сабоғини бериши керак. Бу сабоқ уни инсонларнинг жамиятни назорат қилишга бўлган фатал интилишнинг иштирокчиси бўлиб қолишдан асраши керак. Интилишким, инсонни нафақат ўз туғишганлари устидан тиран қилади, бирорта мия лойиҳалаштирмаган, миллионлаб индивидларнинг эркин саъй-ҳаракатлари туфайли бўй чўзган цивилизацияни йўқ қиладиган шахсга айлантиради».

Юлий Юсуповнинг Телеграм каналидан.